ਪਵਿਤ੍ਰ ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੀ ਇੱਕ ਸੰਗਤਿ ਅੰਤ ਹੋਈ। ਫਿਰ, ਭਰਤ ਨੇ ਰਾਮ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ—ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਸੈਂਡਲਾਂ—ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਰੱਖੀਆਂ, ਅਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਦੇ ਨਾਲ ਰਥ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਲੈ ਕੇ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ। ਵਸੀਸ਼ਠ, ਵਾਮਦੇਵ, ਜਾਬਾਲੀ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਮੰਤਰੀ, ਜੋ ਸਦਾ ਆਪਣੇ ਵਚਨਾਂ 'ਤੇ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਅਗਾਂਹ ਹੋ ਕੇ ਚਲੇ। ਇਹ ਸਭ ਪੂਰਬ ਵੱਲ, ਸੁੰਦਰ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਨਦੀ ਦੇ ਰੁਖ, ਅਤੇ ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ ਪਰਬਤ ਦਾ ਪਰਿਕਰਮਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਅੱਗੇ ਵਧੇ। ਭਰਤ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਫੌਜ ਨੇ ਰਸਤਾ ਚਲਦਿਆਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੀਆਂ ਧਾਤਾਂ ਅਤੇ ਸੁਹਣੀਆਂ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਦੇਖੀਆਂ। ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ ਤੋਂ ਕੁਝ ਦੂਰ, ਭਰਤ ਨੇ ਉਹ ਆਸ਼ਰਮ ਵੇਖਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਮਹਾਨ ਭਰਦਵਾਜ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਨਿਵਾਸ ਬਣਾਇਆ ਸੀ। ਭਰਤ, ਸੁਜਾਣ, ਆਸ਼ਰਮ 'ਚ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਰਥ ਤੋਂ ਉਤਰੇ ਅਤੇ ਭਰਦਵਾਜ ਦੇ ਚਰਨਾਂ 'ਤੇ ਨਮਨ ਕੀਤਾ। ਭਰਦਵਾਜ ਨੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਪਿਆਰੇ ਭਰਤ, ਕੀ ਤੇਰਾ ਕੰਮ ਹੋ ਗਿਆ? ਕੀ ਰਾਮ ਮਿਲੇ?" ਭਰਤ ਨੇ, ਭਾਈ ਲਈ ਭਾਵੁਕ, ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਰਾਮ, ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਬੇਨਤੀ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਬਹੁਤ ਅਡੋਲ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਰਹੇ। ਰਾਘਵ ਨੇ ਵਸੀਸ਼ਠ ਜੀ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, 'ਮੈਂ ਪਿਤਾ ਦੀ ਪਾਂਇ ਹੋਈ ਕਸਮ ਨਿਭਾਵਾਂਗਾ। ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਜਿਵੇਂ ਪਿਤਾ ਨੇ ਵਚਨ ਦਿੱਤਾ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਨਿਭਾਵਾਂਗਾ।'" ਵਸੀਸ਼ਠ ਨੇ, ਬਹੁਤ ਗਿਆਨਵਾਨ ਹੋ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਇਹ ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਸੈਂਡਲਾਂ, ਜੋ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਹਨ, ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਭਰਤ ਨੂੰ ਦੇ। ਇਹ ਤੇਰੇ ਨਿਗਰਾਨੀ ਹੇਠ ਅਯੋਧਿਆ ਦੀ ਭਲਾਈ ਸੰਭਾਲਣਗੀਆਂ।" ਵਸੀਸ਼ਠ ਦੇ ਵਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਸੈਂਡਲਾਂ ਨੂੰ ਚੜ੍ਹਿਆ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ (ਭਰਤ ਨੂੰ) ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਲਈ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤਾ। ਹੁਣ, ਮੈਂ ਰਾਮ ਦੀ ਆਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਾਲ, ਅਯੋਧਿਆ ਵਾਪਸ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਇਹ ਪਵਿਤ੍ਰ ਸੈਂਡਲਾਂ ਲੈ ਕੇ। ਭਰਤ ਦੇ ਇਹ ਉੱਤਮ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਭਰਦਵਾਜ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਹੋਰ ਵੀ ਉੱਤਮ ਸ਼ਬਦ ਆਖੇ, "ਇਹ ਅਜੀਬ ਨਹੀਂ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਖੱਡ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦਾ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਨੇਕਤਾ ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਵਸਦੀ ਹੈ।" "ਤੇਰਾ ਪਿਤਾ ਦਸ਼ਰਥ, ਬਲਸ਼ਾਲੀ, ਅਮ੍ਰਿਤ ਵਰਗਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਣ ਵਾਲਾ, ਨੇਕ ਅਤੇ ਰਾਖੀ ਵਾਲਾ ਪੁੱਤ੍ਰ ਹੈ।" ਭਰਦਵਾਜ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਭਰਤ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਵਿਦਾ ਲਈ, ਉਸ ਦੇ ਚਰਨ ਛੁਏ। ਭਰਤ ਨੇ ਆਸ਼ਰਮ ਦੀ ਪਰਿਕਰਮਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਸਮੇਤ ਅਯੋਧਿਆ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਰਥ, ਗੱਡੀਆਂ, ਘੋੜੇ, ਹਾਥੀ—ਸਾਰੀ ਵੱਡੀ ਫੌਜ ਭਰਤ ਦੀ ਪਿੱਛੇ ਚਲ ਪਈ। ਰਸਤੇ 'ਚ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਯਮੁਨਾ ਨਦੀ ਦੇਵਤਾਵਾਂ ਵਾਲੀ, ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ, ਤੇ ਗੰਗਾ, ਜੋ ਪਵਿਤ੍ਰ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਪਾਣੀ ਵਾਲੀ ਸੀ, ਦੇਖੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇਹ ਪਵਿਤ੍ਰ ਨਦੀਆਂ ਪਾਰ ਕੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਸੁੰਦਰ ਸ੍ਰਿੰਗੀਬੇਰਾ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੋਏ। ਸ੍ਰਿੰਗੀਬੇਰਾ ਤੋਂ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਅਯੋਧਿਆ ਨੂੰ ਫੇਰ ਵੇਖਿਆ। ਪਰ, ਅਯੋਧਿਆ ਨੂੰ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਭਰਾ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਵੇਖ ਕੇ, ਭਰਤ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਸਾਰਥੀ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਸਾਰਥੀ, ਵੇਖ! ਅਯੋਧਿਆ ਬਰਬਾਦ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਇਹ ਚਮਕਦੀ ਨਹੀਂ, ਰੂਪਹੀਣ, ਖੁਸ਼ੀ ਤੋਂ ਵੰਝੀ, ਦੁਖੀ, ਤੇ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਮੰਦ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹਨ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਵਿਤ੍ਰ ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸੰਗਤਿ ਅੰਤ ਹੋਈ। ਭਰਤ, ਜਿਸ ਦਾ ਰਥ ਡੂੰਘੀ ਤੇ ਗੂੰਜਦਾਰ ਆਵਾਜ਼ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਅਯੋਧਿਆ ਨੂੰ ਉਲੂ ਅਤੇ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਹਾਥੀਆਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਪਰ ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ ਡੁੱਬੀ, ਨੀਰਸ ਤੇ ਸੁੰਨ, ਰਾਤ ਵਾਂਗ ਵੇਖਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਿਆਰੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ, ਰੋਹਿਨੀ ਤਾਰੇ ਵਾਂਗ, ਜੋ ਦੁਸ਼ਮਣ ਰਾਹੂ ਦੇ ਆਉਣ ਨਾਲ ਦੁਖੀ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਚਮਕਦਾਰ ਪਰ ਦੁਖੀ ਵੇਖਿਆ। ਉਹ ਸ਼ਹਿਰ, ਪਹਾੜੀ ਨਦੀ ਵਾਂਗ, ਜਿੱਥੇ ਪਾਣੀ ਥੋੜ੍ਹਾ, ਪੰਛੀ ਉਡ ਚੁੱਕੇ, ਮੱਛੀਆਂ, ਮਗਰਮੱਛ ਤੇ ਘੜਿਆਲ ਲੁਕ ਗਏ, ਅਤੇ ਨਦੀ ਦਾ ਰਸਤਾ ਘੱਟ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਅਯੋਧਿਆ, ਯਜਨ ਦੀ ਅੱਗ ਵਾਂਗ, ਸੋਨੇ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾਰ ਪਰ ਧੂੰਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਜਿੱਥੇ ਹਵਨ ਹੋ ਚੁੱਕਾ, ਅੱਗ ਉੱਠੀ ਤੇ ਫਿਰ ਬੁਝ ਗਈ। ਫੌਜ ਵਾਂਗ, ਜੰਗ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਬਕਤਰ ਟੁੱਟ ਗਏ, ਘੋੜੇ, ਰਥ, ਝੰਡੇ ਨਸ਼ਟ, ਵੀਰ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਤੇ ਫੌਜ ਮੁਸੀਬਤ 'ਚ ਪਈ। ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਲਹਿਰ ਵਾਂਗ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਗੂੰਜਦੀ ਤੇ ਝਾਗ ਵਾਲੀ ਸੀ, ਹੁਣ ਹਵਾ ਨਾਲ ਠੰਡੀ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਦੀ ਗੂੰਜ ਖਾਮੋਸ਼ ਹੋ ਗਈ। ਯਜਨ ਦੀ ਥਾਂ ਵਾਂਗ, ਜਿੱਥੇ ਯਜਕ ਤੇ ਸੋਭਾਵਾਨ ਯਜਨ ਸਾਮਗਰੀ ਛੱਡ ਕੇ ਚਲੇ ਗਏ, ਤੇ ਸੋਮਾ ਯਜਨ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਖਾਮੋਸ਼ਤਾ ਆ ਗਈ। ਗਾਂ ਵਾਂਗ, ਜੋ ਰੋਹੀ ਹੋ ਕੇ ਰੋਹ ਵਿਚ ਖੜੀ, ਨਵੀਂ ਘਾਹ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਕਰਦੀ, ਸਾਂਡ ਤੋਂ ਵੰਝੀ, ਆਪਣੇ ਗਾਂ ਦੇ ਨੇਤਾ ਨੂੰ ਤਰਸਦੀ। ਮੋਤੀ ਦੀ ਨਵੀਂ ਲੜੀ ਵਾਂਗ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਚਮਕਦਾਰ, ਪਾਲਿਸ਼ ਕੀਤੇ ਹੋਏ, ਵਧੀਆ ਮੋਤੀ ਵੱਖ ਹੋ ਗਏ, ਜੋ ਸੂਰਜ ਦੀ ਕਿਰਣ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਹਨ। ਤਾਰੇ ਵਾਂਗ, ਜੋ ਅਚਾਨਕ ਅਸਮਾਨ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਗਿਆ, ਆਪਣੀ ਚਮਕ ਤੇ ਵਿਸਤਾਰ ਗੁਆ ਕੇ, ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਆ ਗਿਆ। ਬਨ-ਲਤਾ ਵਾਂਗ, ਜੋ ਬਸੰਤ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ, ਮਸਤ ਭੌਰਿਆਂ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦੀ, ਹੁਣ ਜਲਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੁੱਕ ਗਈ, ਥੱਕ ਗਈ। ਅਸਮਾਨ ਵਾਂਗ, ਜਿੱਥੇ ਬੱਦਲ ਛਾ ਗਏ, ਚੰਦਰਮਾ ਤੇ ਤਾਰੇ ਲੁਕ ਗਏ; ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਂਗ, ਜਿੱਥੇ ਮੰਡੀ ਤੇ ਦੁਕਾਨਾਂ ਬੰਦ, ਧਰਮ-ਗ੍ਰੰਥ ਉਲਝਣ ਤੇ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭਰਤ ਨੇ ਅਯੋਧਿਆ ਦੀ ਬੇਰੰਗ, ਦੁਖੀ ਤੇ ਨੀਰਸ ਹਾਲਤ ਵੇਖੀ।