ਭਰਤ, ਰਾਮ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੇ ਕੋਲ ਨਤਮਸਤਕ ਹੋ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਬੜੀ ਨਮਰਤਾ ਨਾਲ ਆਖਦੇ ਹਨ: “ਚੌਦਾਂ ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਮੈਂ ਜਟਾਓਂ ਅਤੇ ਛਾਲਾਂ ਦੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨ ਕੇ ਰਹਾਂਗਾ। ਰਘੁਵੰਸ਼ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ, ਮੈਂ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਰਹਿ ਕੇ, ਫਲਾਂ ਤੇ ਕੁੰਦਰਿਆਂ ਨੂੰ ਖਾ ਕੇ ਤੇਰਾ ਵਾਪਸੀ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਾਂਗਾ, ਹੇ ਵੀਰ। ਰਾਜ ਦੇ ਕਾਰਜ ਤੇਰੀ ਚਰਨ ਪਦੁਕਾ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਕੇ, ਹੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁ-ਵਿਜੈਤਾ, ਜਦ ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਪੂਰੇ ਹੋ ਜਾਣਗੇ, ਹੇ ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ, ਜੇ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਜਾਵਾਂਗਾ।” ਇਸ ਵਾਅਦੇ ਨੂੰ ਮੰਨ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਆਲਿੰਗਨ ਕੀਤਾ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੂੰ ਵੀ ਗਲੇ ਲਾਇਆ, ਤੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਆਖਿਆ: “ਆਪਣੀ ਮਾਤਾ ਕੈਕਈ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ, ਉਸ ਤੇ ਗੁੱਸਾ ਨਾ ਕਰ। ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਦੇ ਵਚਨ ਨਾਲ ਬੱਝਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਹੇ ਰਘੁਵੰਸ਼ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਰਾਮ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ, ਤੇ ਉਹ ਭਰਤ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਭਰਤ, ਜੋ ਧਰਮਵਾਨ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ালী ਸੀ, ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਜਾਈ ਹੋਈ ਚਰਨ ਪਦੁਕਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਰਾਮ ਦੇ ਗਿਰਦੇ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਪਦੁਕਾ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਭਰਤ ਨੇ ਲੋਕਾਂ, ਵੱਡਿਆਂ, ਮੰਤਰੀਆਂ, ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਲਾਮੀ ਦੇ ਕੇ, ਹਿਮਾਲਿਆ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ ਹੋ ਕੇ, ਸਭ ਨੂੰ ਵਿਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਮਾਵਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗਲੇ ਰੋਣ ਕਰਕੇ ਰੁਕ ਗਏ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰਤ ਨੂੰ ਕੁਝ ਕਹਿ ਨਹੀਂ ਸਕੀਆਂ; ਪਰ ਭਰਤ, ਸਭ ਮਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਰੋਂਦਿਆਂ ਆਪਣੇ ਕੂਟੇ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ 112ਵੇਂ ਸਰਗ ਦਾ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ, ਭਰਤ ਨੇ ਚਰਨ ਪਦੁਕਾ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਸਮੇਤ, ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਰਥ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ। ਵਸੀਸ਼ਠ, ਵਾਮਦੇਵ, ਜਾਬਾਲੀ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਮੰਤਰੀ, ਜੋ ਵਚਨਬੱਧ ਸਨ, ਅੱਗੇ-ਅੱਗੇ ਚੱਲੇ। ਉਹ ਮੰਦਰ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਨਦੀ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ, ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ ਪਰਬਤ ਦੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਪੂਰੀ ਫੌਜ ਸਮੇਤ ਚਲੇ। ਰਸਤਾ ਵਿੱਚ, ਭਰਤ ਨੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸੁੰਦਰ ਪੱਥਰ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਦਿਖੇ। ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੂਰ, ਭਰਤ ਨੇ ਭਰਦਵਾਜ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਆਸ਼੍ਰਮ ‘ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਭਰਤ ਨੇ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ‘ਤੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਭਰਦਵਾਜ, ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ, ਭਰਤ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ: “ਪਿਆਰੇ, ਤੇਰਾ ਕਾਰਜ ਹੋ ਗਿਆ? ਕੀ ਰਾਮ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਹੋਈ?” ਭਰਤ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਸੀ, ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ: “ਉਸਤਾਦ ਤੇ ਮੇਰੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰਨ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਰਾਮ ਨੇ ਵਸੀਸ਼ਠ ਨੂੰ ਆਖਿਆ ਕਿ ਉਹ ਪਿਤਾ ਦਾ ਵਚਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿਹਾ ਸੀ, ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਲਈ, ਪੂਰਾ ਕਰੇਗਾ।” ਵਸੀਸ਼ਠ, ਜੋ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਮਾਹਿਰ ਸਨ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਆਖਦੇ: “ਇਹ ਸੋਨੇ ਦੀ ਚਰਨ ਪਦੁਕਾ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ, ਇਹ ਆਯੋਧਿਆ ਦੀ ਭਲਾਈ ਨੂੰ ਤੇਰੇ ਹਥੀਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖੇਗੀ।” ਵਸੀਸ਼ਠ ਦੀ ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮੁੰਹ ਕਰਕੇ, ਪਦੁਕਾ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ, ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਰਾਜ ਦੇ ਲਈ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤੀ। ਹੁਣ ਮੈਂ, ਮਹਾਨ ਰਾਮ ਵੱਲੋਂ ਆਯੋਧਿਆ ਵਾਪਸੀ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮਿਲੀ ਹੋਈ, ਇਹ ਮੰਗਲਮਈ ਪਦੁਕਾ ਲੈ ਕੇ ਆਯੋਧਿਆ ਵਾਪਸ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਭਰਤ ਦੀ ਇਹ ਉੱਚੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਭਰਦਵਾਜ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਹੋਰ ਮੰਗਲਮਈ ਬਚਨ ਆਖੇ: “ਇਹ ਕੋਈ ਵੱਡੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ, ਹੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ੇਰ, ਉੱਚੇ ਚਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚ ਸਰਵੋਤਮ; ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਖਾਲੀ ਥਾਂ ਵਿਚ ਆਪ ਹੀ ਵਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਆਪ ਹੀ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਤੇਰਾ ਪਿਤਾ ਦਸ਼ਰਥ, ਜੋ ਮਹਾ-ਬਾਹੁ ਸੀ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਧਰਮ-ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਨਿਸ਼ਠ ਹੈ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਭਰਤ ਨੇ ਜੋੜੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਚਰਨ ਛੂਹ ਕੇ ਵਿਦਾ ਲੈਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ, ਭਰਤ ਨੇ ਭਰਦਵਾਜ ਦੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਸਮੇਤ ਆਯੋਧਿਆ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਰਥਾਂ, ਗੱਡੀਆਂ, ਘੋੜਿਆਂ, ਹਾਥੀਆਂ ਤੇ ਵੱਡੀ ਫੌਜ ਭਰਤ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਵਾਪਸ ਆ ਰਹੀ ਸੀ। ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਯਮੁਨਾ ਦੀਵਿਆ ਨਦੀ ਦੇ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਲਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵੇਖਿਆ, ਫਿਰ ਗੰਗਾ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਨਦੀ ਨੂੰ ਵੀ ਨਿਹਾਰਿਆ। ਉਹ ਸੁੰਦਰ, ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਨਦੀ ਪਾਰ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ, ਸ਼੍ਰਿੰਗਵੇਰਪੁਰ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਏ। ਉਥੋਂ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਯੋਧਿਆ ਨੂੰ ਮੁੜ ਵੇਖਿਆ। ਆਯੋਧਿਆ ਨੂੰ ਪਿਤਾ ਤੇ ਭਰਾ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਦੇਖ ਕੇ, ਭਰਤ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਸਾਰਥੀ ਨੂੰ ਆਖਦਾ ਹੈ: “ਸਾਰਥੀ, ਵੇਖ! ਆਯੋਧਿਆ ਉਜੜ ਗਈ ਹੈ, ਇਹ ਚਮਕਦੀ ਨਹੀਂ, ਬਿਨਾ ਰੂਪ, ਬਿਨਾ ਖੁਸ਼ੀ, ਉਦਾਸ, ਇਸ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਵੀ ਦਬੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ 113ਵੇਂ ਸਰਗ ਦਾ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਭਰਤ, ਜਿਸ ਦਾ ਰਥ ਗੂੰਜਦਾ ਤੇ ਗੰਭੀਰ ਆਵਾਜ਼ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਆਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਯੋਧਿਆ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਉਲੂ ਤੇ ਗਿੱਧ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਹਾਥੀਆਂ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ, ਪਰ ਹਨੇਰੇ ਨਾਲ ਮਾਰੀ ਹੋਈ, ਰਾਤ ਵਾਂਗ ਉਦਾਸ ਤੇ ਧੁੰਦਲੀ। ਜਿਵੇਂ ਰੋਹਿਨੀ ਨੂੰ ਉਗਦੇ ਰਾਹੂ ਨੇ ਪੀੜਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ, ਭਰਤ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਿਆਰੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਚਮਕਦਾਰ ਪਰ ਦੁਖੀ, ਦੇਖਿਆ। ਆਯੋਧਿਆ ਇੱਕ ਪਹਾੜੀ ਨਦੀ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਪਾਣੀ ਘੱਟ, ਪਰੇਸ਼ਾਨ, ਪੰਛੀ ਸੁੱਕੇ ਕਰਕੇ ਉੱਡ ਗਏ, ਮੱਛੀਆਂ, ਮਗਰਮੱਛ ਤੇ ਘੜਿਆਲ ਲੁਕ ਗਏ, ਨਦੀ ਦਾ ਵਹਾਉ ਘੱਟ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ 114ਵੇਂ ਸਰਗ ਦਾ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।