ਰਾਮ ਨੇ, ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਚਪਲਾਂ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਫਿਰ ਉਤਰੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਚਪਲਾਂ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਤੇ ਉਜਲੇ ਚਿਹਰੇ ਵਾਲੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਭਰਤ ਨੇ ਉਹ ਚਪਲਾਂ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤੀਆਂ ਤੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਆਖਿਆ: “ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਲਈ, ਮੈਂ ਜਟਾਵਾਂ ਤੇ ਛਾਲਾਂ ਦੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨਾਂਗਾ। ਹੇ ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ, ਮੈਂ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਰਹਿ ਕੇ, ਫਲ ਤੇ ਕੰਦ ਮੂਲ ਖਾ ਕੇ, ਤੇਰੇ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਾਂਗਾ, ਹੇ ਵੀਰ। ਰਾਜ ਦੀ ਜਿੰਮੇਵਾਰੀ ਤੇਰੀਆਂ ਚਪਲਾਂ ਨੂੰ ਦੇ ਕੇ, ਹੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੇ, ਜਦੋਂ ਚੌਦਵਾਂ ਸਾਲ ਪੂਰੇ ਹੋ ਜਾਣਗੇ, ਹੇ ਰਘੁਵੰਸ਼ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ, ਜੇ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਜਾਵਾਂਗਾ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਸਹਿਮਤ ਹੋ ਕੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਗਲੇ ਲਾਇਆ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੂੰ ਵੀ ਗਲੇ ਲਾਇਆ, ਤੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਆਖਿਆ: “ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਕੈਕੇਈ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਗੁੱਸਾ ਨਾ ਕਰ। ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਦੇ ਕਹੇ ਹੋਏ ਵਚਨ ਨਾਲ ਬੱਝਾ ਹੋਇਆ ਹੈਂ, ਹੇ ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਰਾਮ ਦੇ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੰਜੂ ਆ ਗਏ, ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਭਰਤ, ਜੋ ਬੜੀ ਤਾਕਤ ਤੇ ਧਰਮਵਾਨ ਸੀ, ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਚਪਲਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰ ਕੇ, ਰਾਘਵ ਦੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕੀਤੀ ਤੇ ਉਹ ਚਪਲਾਂ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਲਿਆ। ਫਿਰ ਭਰਤ ਨੇ ਲੋਕਾਂ, ਵੱਡਿਆਂ, ਮੰਤਰੀਆਂ, ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਦਾ ਕੀਤਾ, ਆਪਣੇ ਕਰਤਵ ਵਿਚ ਹਿਮਾਚਲ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੋਇਆ। ਮਾਵਾਂ, ਹੰਜੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਗਲਾਂ ਕਰਕੇ, ਦੁੱਖ ਕਰਕੇ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਬੋਲ ਸਕੀਆਂ; ਪਰ ਭਰਤ ਨੇ ਸਭ ਮਾਵਾਂ ਨੂੰ ਆਦਰ ਸਹਿਤ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਤੇ ਰੋਂਦਾ ਹੋਇਆ ਆਪਣੇ ਝੋਪੜੇ ਵਿਚ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਾਨ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ 112ਵੇਂ ਸਰਗ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ ਭਰਤ ਨੇ ਚਪਲਾਂ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਰੱਖੀਆਂ ਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਦੇ ਨਾਲ ਰਥ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ। ਵਸੀਸ਼ਠ, ਵਾਮਦੇਵ, ਜਾਬਾਲੀ ਤੇ ਹੋਰ ਮੰਤਰੀ, ਜੋ ਸਾਰਿਆਂ ਦੀ ਸਲਾਹ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਤ ਸਨ, ਅੱਗੇ ਅੱਗੇ ਚਲੇ। ਉਹ ਲੋਕ ਸੋਹਣੀ ਮੰਡਾਕਿਨੀ ਨਦੀ ਵੱਲ ਪੂਰਬ ਨੂੰ ਵਧੇ, ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ ਪਰਬਤ ਦੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ। ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਭਰਤ ਨੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸੁੰਦਰ ਪੱਥਰਾਂ ਤੇ ਹੋਰ ਨਜ਼ਾਰੇ ਵੇਖੇ, ਤੇ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਸਮੇਤ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ। ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ ਤੋਂ ਕੁਝ ਦੂਰ, ਭਰਤ ਨੇ ਉਹ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵੇਖਿਆ ਜਿੱਥੇ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਭਰਦਵਾਜ ਵੱਸਦੇ ਸਨ। ਉਥੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਭਰਤ ਰਥ ਤੋਂ ਉਤਰੇ ਤੇ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿਚ ਡਿੱਗ ਪਏ। ਭਰਦਵਾਜ ਨੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ: “ਪਿਆਰੇ, ਤੇਰਾ ਕੰਮ ਹੋ ਗਿਆ? ਕੀ ਤੂੰ ਰਾਮ ਨੂੰ ਮਿਲ ਆਇਆ?” ਭਰਤ ਨੇ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ ਸੀ, ਆਦਰ ਸਹਿਤ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ: “ਉਸਤਾਦ ਤੇ ਮੇਰੇ ਮਨਾਉਣ ਉੱਤੇ ਵੀ, ਰਾਘਵ ਨੇ ਵਸੀਸ਼ਠ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, ‘ਮੈਂ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦਾ ਵਚਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਓਹੀ ਨਿਭਾਵਾਂਗਾ; ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਲਈ, ਜਿਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਹਿਆ।’” ਇਸ ਉੱਤੇ, ਬਹੁਤ ਗਿਆਨਵਾਨ ਵਸੀਸ਼ਠ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਆਖਿਆ: “ਇਹ ਸੋਹਣੀਆਂ ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਚਪਲਾਂ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਦੇ ਦੇ, ਹੇ ਗਿਆਨਵਾਨ, ਇਹ ਤੇਰੀ ਦੇਖ-ਰੇਖ ਹੇਠ ਅਯੋਧਿਆ ਦੀ ਭਲਾਈ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨਗੀਆਂ।” ਵਸੀਸ਼ਠ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਘਵ ਨੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਚਪਲਾਂ ਪਹਿਨੀਆਂ ਤੇ ਮੇਰੇ ਰਾਜ ਲਈ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਵੱਡੇ ਮਨ ਵਾਲੇ ਰਾਮ ਵੱਲੋਂ ਹਟ ਗਿਆ ਹਾਂ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਇਹ ਸ਼ੁਭ ਚਪਲਾਂ ਲੈ ਕੇ ਅਯੋਧਿਆ ਵਾਪਸ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।” ਭਰਤ ਦੀ ਇਹ ਉੱਚੀ ਸੋਚ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਭਰਦਵਾਜ ਨੇ ਹੋਰ ਵੀ ਸ਼ੁਭ ਬਚਨ ਆਖੇ: “ਇਹ ਕੋਈ ਹੈਰਾਨੀ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ, ਹੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ, ਚੰਗੀ ਚਾਲ-ਚਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ; ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਆਪੇ ਖੱਡ ਵਿਚ ਵਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਐਵੇਂ ਹੀ ਨੇਕੀਆਂ ਤੇਰੇ ਅੰਦਰ ਵੱਸਦੀਆਂ ਹਨ। ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦਸ਼ਰਥ, ਜੋ ਬੜੀ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲੇ ਸਨ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਰਗੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਉਹਨਾਂ ਜਿਹਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈਂ—ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਤੇ ਨੇਕੀ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ।” ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਭਰਤ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਚਰਨ ਛੂਹੇ ਤੇ ਵਿਦਾ ਲੈਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਫਿਰ ਭਰਤ ਨੇ ਭਰਦਵਾਜ ਦੀ ਦੁਬਾਰਾ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕੀਤੀ ਤੇ ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਸਮੇਤ ਅਯੋਧਿਆ ਵੱਲ ਚਲ ਪਿਆ। ਰਥਾਂ, ਗੱਡੀਆਂ, ਘੋੜਿਆਂ, ਹਾਥੀਆਂ ਤੇ ਵੱਡੀ ਫੌਜ ਸਮੇਤ ਸਭ ਨੇ ਭਰਤ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਵਾਪਸੀ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਯਮੁਨਾ ਨਦੀ, ਜੋ ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਤ ਸੀ, ਵੇਖੀ; ਫਿਰ ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਣੀਆਂ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਸੋਹਣੀ ਤੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰੀ ਨਦੀ ਪਾਰ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ, ਉਹ ਸ੍ਰਿੰਗੀਬੇਰਾ ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੋਏ। ਉਥੋਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਅਯੋਧਿਆ ਨੂੰ ਫਿਰ ਤੋਂ ਵੇਖਿਆ। ਪਰ ਜਦ ਭਰਤ ਨੇ ਅਯੋਧਿਆ ਨੂੰ ਪਿਤਾ ਤੇ ਭਰਾ ਤੋਂ ਸੁੰਞੀ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਸਾਰਥੀ ਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗ ਪਿਆ: “ਸਾਰਥੀ, ਵੇਖ! ਅਯੋਧਿਆ ਨਾਸ ਹੋ ਗਈ ਹੈ, ਉਹ ਹੁਣ ਚਮਕਦੀ ਨਹੀਂ; ਉਸ ਦੀ ਕੋਈ ਰੂਪ-ਰੰਗਤ ਨਹੀਂ, ਕੋਈ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ, ਦੁੱਖੀ ਹੈ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਵੀ ਚੁੱਪ ਹਨ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਾਨ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ 113ਵੇਂ ਸਰਗ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ ਉੱਚੀ ਧੁਨੀ ਵਾਲੇ ਰਥ ਤੇ, ਮਹਾਨ ਭਰਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਅਯੋਧਿਆ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉੱਲੂ ਤੇ ਗਿਧ ਵੱਸਦੇ ਸਨ, ਹਾਥੀਆਂ ਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ, ਪਰ ਹਨੇਰੇ ਨਾਲ ਘਿਰੀ, ਉਦਾਸ ਤੇ ਸੁੰਞੀ, ਰਾਤ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦੀ ਸੀ। ਜਿਵੇਂ ਰੋਹਿਣੀ ਨਕਸ਼ਤ੍ਰ ਉੱਤੇ ਰਾਹੂ ਦਾ ਅਸਰ ਹੋਵੇ, ਭਰਤ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰੀਤਮ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਵੀ ਚਮਕਦਾਰ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਦੁੱਖੀ ਤੇ ਪੀੜਤ ਵੇਖਿਆ।