ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਪੁੱਤਰ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਤੇ ਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਹੋਣ, ਉਹ ਵਾਕਈ ਧੰਨ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਗੱਲਬਾਤ ਸੁਣਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਸਾਡੀ ਵੀ ਇੱਛਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਵੀ ਅਜਿਹੇ ਪੁੱਤਰ ਹੋਣ। ਇਸੇ ਸਮੇਂ, ਦਸਸੀਸ ਦੇ ਸੰਘਾਰ ਦੀ ਆਸ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਜਲਦੀ-ਜਲਦੀ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ ਵਰਗੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਬਚਨ ਆਖਿਆ: "ਤੂੰ ਉੱਚ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਾ, ਗਿਆਨ, ਚਾਲ-ਚਲਨ ਤੇ ਯਸ਼ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਹੈਂ। ਜੇ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਮੰਨਦਾ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਰਾਮ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ। ਅਸੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਰਾਮ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਰਿਨ ਤੋਂ ਸਦਾ ਮੁਕਤ ਰਹੇ; ਕੌਸਲਿਆ ਦੀ ਰਾਣੀ ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਕਾਰਨ ਦਸ਼ਰਥ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਰਿਨ ਮੁਕਤ ਕਰਕੇ ਸਵਰਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ।" ਇਹ ਬਚਨ ਆਖ ਕੇ, ਗੰਧਰਵ, ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਤੇ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਆਲਿਆਂ ਵੱਲ ਪਰਤ ਗਏ। ਉਹ ਸ਼ੁਭ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਸ਼ੁਭ ਚਿਹਰਾ ਵਾਲੇ ਰਾਮ ਨੇ ਹੱਸ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਆਦਰ ਕੀਤਾ। ਭਰਤ, ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਗ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਕੰਪਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਰਘੁਨੰਦਨ ਰਾਮ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਆਖਣ ਲੱਗਾ, "ਰਾਜਧਰਮ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰ ਕੇ, ਹੇ ਕਕੁਤਸਥ, ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਬੇਨਤੀ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰ। ਮੈਂ ਇਕੱਲਾ ਇਸ ਵੱਡੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਨਾਂ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਅਤੇ ਪਿੰਡਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਜੋ ਤੇਰੇ ਪ੍ਰਤੀ ਭਰੋਸਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਸਾਡੇ ਸਾਰੇ ਸਬੰਧੀ, ਯੋਧੇ, ਦੋਸਤ ਤੇ ਸਾਥੀ ਤੈਨੂੰ ਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੱਕਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸਾਨ ਬਦਲਾਂ ਵੱਲ ਤੱਕਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਗਿਆਨੀ, ਤੂੰ ਰਾਜ ਸੰਭਾਲ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਤੈਥੋਂ ਹੀ ਹੈ।" ਇਹ ਆਖ ਕੇ, ਭਰਤ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੇ ਚਰਨਾਂ 'ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ, ਤੇ ਬੜੀ ਵਿਨਤੀ ਨਾਲ ਰਾਮ ਨੂੰ ਮਨਾਉਣ ਲੱਗਾ। ਰਾਮ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਕਮਲ ਪੱਤਿਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਅਤੇ ਆਵਾਜ਼ ਮਸਤ ਹੰਸ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਬਿਠਾ ਕੇ ਆਖਣ ਲੱਗਾ, "ਇਹ ਜੋ ਨਿਰਣੇ ਤੇਰੇ ਅੰਦਰ ਆਇਆ ਹੈ, ਇਹ ਤੇਰਾ ਆਪਣਾ ਅਤੇ ਨਿਮਰਤਾ ਭਰਿਆ ਹੈ। ਪਿਆਰੇ, ਤੂੰ ਧਰਤੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋ। ਮੰਤਰੀਆਂ, ਦੋਸਤਾਂ ਤੇ ਗਿਆਨੀ ਸਲਾਹਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਹਰ ਕੰਮ 'ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕੰਮ ਵੀ ਪੂਰਾ ਕਰ। ਚਾਂਦ ਤੋਂ ਚਮਕ ਜਾਂ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਹਿਮਾਲਿਆ ਆਪਣੀ ਬਰਫ ਛੱਡ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਆਪਣਾ ਕੰਢਾ ਪਾਰ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਵਚਨ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਤੋੜਾਂਗਾ।" "ਇਹ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਹੋਇਆ, ਮਾਂ ਨੇ ਚਾਹ ਜਾਂ ਲਾਲਚ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਨਾ ਵਸਾ; ਮਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਵਿਹਾਰ ਕਰ।" ਜਦ ਰਾਮ ਨੇ ਇਹ ਕਿਹਾ, ਭਰਤ ਨੇ ਕੌਸਲਿਆ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ ਨੂੰ, ਜੋ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਤੇਜ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਾਂਗ ਸੋਹਣਾ ਸੀ, ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ, "ਹੇ ਮਹਾਨ, ਆਪਣੇ ਚਰਨਾਂ ਨਾਲ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਇਹ ਜੁੱਤੀਆਂ ਧਾਰਨ ਕਰ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਹੋਣਗੀਆਂ।" ਰਾਮ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ, ਉਹ ਜੁੱਤੀਆਂ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਉਤਰ ਆਇਆ ਅਤੇ ਉਹ ਜੁੱਤੀਆਂ ਭਰਤ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਭਰਤ, ਉਹਨਾਂ ਜੁੱਤੀਆਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗਾ, "ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਤੱਕ ਮੈਂ ਜਟਾ ਅਤੇ ਛਾਲਾ ਹੀ ਪਹਿਨਾਂਗਾ। ਹੇ ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ, ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਰਹਿ ਕੇ, ਫਲ-ਮੂਲ ਖਾ ਕੇ, ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਵਾਪਸੀ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਾਂਗਾ।" "ਹੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁ-ਵਿਜੇਤਾ, ਰਾਜ ਦੀ ਸੂਬੇਦਾਰੀ ਤੇਰੀ ਜੁੱਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਜੇ ਚੌਦਵੀਂ ਸਾਲ ਪੂਰਾ ਹੋਣ 'ਤੇ, ਹੇ ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ, ਤੈਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖਾਂ, ਤਾਂ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਜਾਵਾਂਗਾ।" ਇਹ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਆਦਰ ਨਾਲ ਗਲੇ ਲਾਇਆ, ਅਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੂੰ ਵੀ ਗਲੇ ਲਾਇਆ। ਫਿਰ ਭਰਤ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਕੈਕੇਈ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਗੁੱਸਾ ਨਾ ਕਰ। ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਦੇ ਵਚਨ ਨਾਲ ਬੱਝਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈਂ।" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੰਝੂ ਭਰਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਭਰਤ ਨੇ, ਜੋ ਬਲਵਾਨ ਅਤੇ ਧਰਮਾਤਮਾ ਸੀ, ਸੋਹਣੀਆਂ ਜੁੱਤੀਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਰਾਮ ਦੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਹ ਜੁੱਤੀਆਂ ਆਪਣੇ ਸਿਰ 'ਤੇ ਰੱਖ ਲਈਆਂ। ਫਿਰ, ਉਹ ਲੋਕਾਂ, ਵੱਡਿਆਂ, ਮੰਤਰੀਆਂ, ਆਪਣੇ ਭੈਣਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ, ਹਿਮਾਲਿਆ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵਿਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਮਾਵਾਂ, ਦੁੱਖ ਕਰਕੇ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਗਲਾਂ ਰੁੱਕ ਗਈਆਂ, ਉਹ ਕੁਝ ਬੋਲ ਨਾ ਸਕੀਆਂ। ਭਰਤ ਨੇ ਸਭ ਮਾਵਾਂ ਨੂੰ ਆਦਰ ਨਾਲ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਰੋਦਿਆਂ ਆਪਣੇ ਝੋਪੜੇ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ 112ਵੇਂ ਸਰਗ ਦਾ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ ਰਾਮਾਯਣ ਮਹਾਕਾਵਿ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਵਾਲਮੀਕਿ ਨੇ ਰਚਿਆ। ਫਿਰ ਭਰਤ ਨੇ ਜੁੱਤੀਆਂ ਸਿਰ 'ਤੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਦੇ ਨਾਲ ਰਥ 'ਚ ਸਵਾਰ ਹੋਇਆ, ਉਸਦਾ ਮਨ ਪ੍ਰਸੰਨ ਸੀ। ਵਸੀਸ਼ਠ, ਵਾਮਦੇਵ ਅਤੇ ਜਾਬਾਲੀ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਵ੍ਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਸਨ, ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਆਦਰਨੀਯ ਮੰਤਰੀ ਅੱਗੇ-ਅੱਗੇ ਚੱਲ ਪਏ। ਉਹ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਸੋਹਣੀ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਨਦੀ ਵੱਲ ਚਲੇ, ਚਿਤਰਕੂਟ ਪਹਾੜ ਦੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ। ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਭਰਤ ਨੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸੁੰਦਰ ਖਣਿਜਾਂ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਦਿਖੇ, ਤੇ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਸਮੇਤ ਅੱਗੇ ਵਧ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਚਿਤਰਕੂਟ ਤੋਂ ਕੁਝ ਦੂਰ, ਭਰਤ ਨੇ ਉਹ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵੇਖਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਭਰਦਵਾਜ ਵੱਸਦੇ ਸਨ। ਉਥੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਭਰਤ ਰਥ ਤੋਂ ਉਤਰਿਆ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਚਰਨਾਂ 'ਤੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਭਰਦਵਾਜ, ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਭਰਤ ਨੂੰ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗੇ, "ਪੁੱਤਰ, ਕੀ ਤੇਰਾ ਕੰਮ ਹੋ ਗਿਆ? ਕੀ ਤੂੰ ਰਾਮ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ?" ਭਰਦਵਾਜ ਦੀ ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਭਾਈ-ਪਿਆਰ ਵਾਲੇ ਭਰਤ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਮੈਂ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਬਹੁਤ ਮਨਾਇਆ, ਪਰ ਰਘੁਨੰਦਨ, ਜੋ ਅਡੋਲ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਸੀ, ਉਸਨੇ ਵਸੀਸ਼ਠ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, 'ਜਿਵੇਂ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੇ ਵਚਨ ਦਿਤਾ, ਮੈਂ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੂਰਾ ਕਰਾਂਗਾ; ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਲਈ, ਜਿਵੇਂ ਪਿਤਾ ਨੇ ਆਖਿਆ ਸੀ।