ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਕਕੁਤਸਥ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਪੁੱਤਰ, ਉੱਥੇ ਖੜੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਓਥੇ ਆਏ ਹੋਏ ਅਦ੍ਰਿਸ਼੍ਯ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਤੇ ਸਿੱਧ ਆਤਮਾਵਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਸਭ ਆਖਣ ਲੱਗੇ, “ਧੰਨ ਹੈ ਉਹ ਪਿਤਾ ਜਿਸਦੇ ਦੋਵੇਂ ਪੁੱਤਰ ਧਰਮ ਵਿਚ ਨਿਪੁੰਨ ਤੇ ਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬਲਵਾਨ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੱਲਬਾਤ ਸੁਣ ਕੇ ਸਾਨੂੰ ਵੀ ਇੰਝੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਆਸ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।” ਫਿਰ ਉਹ ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਜੋ ਦਸ-ਸਿਰ ਵਾਲੇ ਰਾਵਣ ਦੇ ਨਾਸ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੇ ਸਨ, ਜਲਦੀ-ਜਲਦੀ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਤੇ ਭਰਤ, ਜੋ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ ਵਰਗਾ ਸੀ, ਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗੇ, “ਤੂੰ ਉੱਚ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਨਮਿਆ, ਗਿਆਨ, ਚਾਲ-ਚਲਣ ਤੇ ਯਸ਼ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਹੈਂ। ਜੇ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਮੰਨਦਾ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਰਾਮ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ।” ਉਹ ਅੱਗੇ ਆਖਦੇ ਹਨ, “ਅਸੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਰਾਮ ਸਦਾ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਰੁਣ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਰਹੇ। ਕੈਕੇਈ ਦੀ ਕਾਰਨ, ਦਸ਼ਰਥ ਨੇ ਵੀ ਰੁਣ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਸੁਰਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ।” ਇਹ ਬਚਨ ਕਹਿ ਕੇ ਗੰਧਰਵ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਤੇ ਰਾਜ-ਰਿਸ਼ੀ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਆਸਥਾਨਾਂ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ। ਇਹ ਮੰਗਲਮਈ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਸੁਭਾਗੀ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਰਾਮ ਨੇ, ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਆਦਰ ਕੀਤਾ। ਭਰਤ, ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਗ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਗਏ ਸਨ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਕੰਪਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ, ਰਘੁਕੁਲ ਨੰਦਨ ਰਾਮ ਨੂੰ ਫਿਰ ਆਖਣ ਲੱਗਾ, “ਰਾਜਧਰਮ ਅਤੇ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹੋਏ, ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਬੇਨਤੀ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰ, ਹੇ ਕਕੁਤਸਥ! ਮੈਂ ਇਕੱਲਾ ਇਸ ਵੱਡੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹਾਂ, ਨਾ ਹੀ ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।” “ਸਾਡੇ ਸਾਰੇ ਸੱਜਣ, ਯੋਧੇ, ਮਿੱਤਰ ਤੇ ਸਾਥੀ ਸਿਰਫ਼ ਤੈਨੂੰ ਹੀ ਤੱਕਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸਾਨ ਬਦਲਾਂ ਤੋਂ ਮੀਂਹ ਦੀ ਆਸ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਗਿਆਨੀ, ਤੂੰ ਰਾਜ ਸੰਭਾਲ, ਤੂੰ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਯੋਗ ਹੈਂ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਭਰਤ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਤੇ ਬੜੀ ਬੇਨਤੀ ਨਾਲ ਰਾਮ ਨੂੰ ਮਿੱਠੇ ਬਚਨ ਆਖਣ ਲੱਗਾ। ਰਾਮ ਨੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਬਿਠਾ ਕੇ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਕਮਲ ਦੀਆਂ ਪੰਖੁੜੀਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਸਨ, ਤੇ ਜਿਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਮਸਤ ਹੰਸ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਆਖਿਆ, “ਇਹ ਜੋ ਨਿਰਣੈ ਤੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਹੈ, ਇਹ ਤੇਰਾ ਆਪਣਾ ਤੇ ਨਿਮਰਤਾ ਭਰਿਆ ਹੈ। ਤੂੰ ਧਰਤੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਯੋਗ ਹੈਂ, ਪਿਆਰੇ!” “ਮੰਤਰੀਆਂ, ਮਿੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਹਰ ਕੰਮ ਵਿਚ ਵਿਚਾਰ ਕਰ ਤੇ ਵੱਡੇ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕੰਮ ਵੀ ਪੂਰਾ ਕਰ। ਚਾਹੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਤੋਂ ਚਮਕ ਚਲੀ ਜਾਵੇ, ਹਿਮਾਲਿਆ ਆਪਣੀ ਬਰਫ ਛੱਡ ਦੇਵੇ, ਜਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਆਪਣੀ ਹੱਦ ਪਾਰ ਕਰ ਜਾਵੇ, ਪਰ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਵਚਨ ਨਹੀਂ ਤੋੜਾਂਗਾ।” “ਇਹ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਹੋਇਆ, ਚਾਹੇ ਲਾਲਚ ਜਾਂ ਇੱਛਾ ਕਰਕੇ, ਤੇਰੀ ਮਾਂ ਨੇ ਤੇਰੇ ਲਈ ਕੀਤਾ; ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਨਾ ਰੱਖ, ਮਾਂ ਨਾਲ ਮਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਵਿਹਾਰ ਕਰ।” ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਨੇ ਇਹ ਬਚਨ ਆਖੇ, ਤਾਂ ਭਰਤ ਨੇ, ਜੋ ਕੌਸਲਿਆ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ ਦੀ ਚਾਨਣੀ ਵਰਗੀ ਕਾਂਤੀ ਤੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਰਗਾ ਰੂਪ ਰੱਖਦਾ ਸੀ, ਆਖਿਆ, “ਹੇ ਮਹਾਨ, ਆਪਣੇ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਜੁੱਤਿਆਂ ਉੱਤੇ ਚਰਨ ਰੱਖ; ਇਹ ਜੁੱਤੀਆਂ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਹੋਣਗੀਆਂ।” ਰਾਮ, ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ ਵਰਗਾ ਸੀ, ਜੁੱਤੀਆਂ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਉਤਰ ਆਇਆ ਤੇ ਉਹ ਜੁੱਤੀਆਂ ਭਰਤ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਭਰਤ ਨੇ ਉਹ ਜੁੱਤੀਆਂ ਸਿਰ ਨਵਾ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਤੱਕ ਮੈਂ ਜਟਾਵਾਂ ਤੇ ਛਾਲਾਂ ਵਾਲੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨਾਂਗਾ।” “ਹੇ ਰਘੁਕੁਲ ਨੰਦਨ, ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਰਹਿ ਕੇ, ਫਲ-ਮੂਲ ਖਾ ਕੇ, ਤੇਰੀ ਵਾਪਸੀ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਾਂਗਾ, ਹੇ ਵੀਰ!” “ਰਾਜ ਦੀ ਭਾਰ ਤੇਰੀ ਜੁੱਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਕੇ, ਜੇ ਚੌਦਵੇਂ ਸਾਲ ਪੂਰੇ ਹੋਣ ’ਤੇ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖਾਂ, ਤਾਂ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਜਾਵਾਂਗਾ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਭਰਤ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾਇਆ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੂੰ ਵੀ ਗਲੇ ਲਾਇਆ, ਤੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਕੈਕੇਈ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਗੁੱਸਾ ਨਾ ਕਰ। ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਦੇ ਵਚਨ ਨਾਲ ਬੱਝਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈਂ, ਹੇ ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ!” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੰਜੂ ਭਰ ਕੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਭਰਤ ਨੇ, ਜੋ ਬੜਾ ਬਲਵਾਨ ਤੇ ਧਰਮਾਤਮਾ ਸੀ, ਉਹ ਸੋਹਣੀਆਂ ਜੁੱਤੀਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਰਘੁਕੁਲ ਨੰਦਨ ਦੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕੀਤੀ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਲਿਆ। ਫਿਰ, ਭਰਤ ਨੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਲੋਕਾਂ, ਵੱਡਿਆਂ, ਮੰਤਰੀਆਂ, ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ ਤੇ ਹਿਮਾਲਿਆ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣਾ ਫਰਜ਼ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਸਭ ਨੂੰ ਵਿਦਾ ਕੀਤਾ। ਮਾਵਾਂ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਕਰਕੇ ਰੋ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਗਲੇ ਰੁੰਧੇ ਹੋਏ, ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਆਖ ਸਕੀਆਂ। ਭਰਤ ਨੇ ਸਭ ਮਾਵਾਂ ਨੂੰ ਆਦਰ ਨਾਲ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਤੇ ਆਪਣੇ ਝੋਪੜੇ ਵਿੱਚ ਰੋਂਦਾ ਹੋਇਆ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਇੱਥੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ 112ਵੇਂ ਸਰਗ ਦਾ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਪਵਿੱਤਰ ਰਾਮਾਇਣ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਰਚਨਾ ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਵਾਲਮੀਕਿ ਨੇ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ ਭਰਤ ਨੇ ਜੁੱਤੀਆਂ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਦੇ ਨਾਲ ਰਥ ’ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ। ਵਸੀਸ਼ਠ, ਵਾਮਦੇਵ, ਜਾਬਾਲੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਭ ਮੰਤਰੀ, ਜੋ ਉਚੇ ਆਚਾਰ ਵਾਲੇ ਸਨ, ਅੱਗੇ-ਅੱਗੇ ਚੱਲ ਪਏ। ਉਹ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਸੋਹਣੀ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਨਦੀ ਵੱਲ ਵਧੇ, ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ ਪਹਾੜ ਦੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ। ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਭਰਤ ਨੇ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਸਮੇਤ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸੁੰਦਰ ਪੱਥਰਾਂ ਤੇ ਨਜ਼ਾਰੇ ਵੇਖੇ। ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ ਤੋਂ ਕੁਝ ਦੂਰ, ਭਰਤ ਨੇ ਉਹ ਆਸ਼ਰਮ ਵੇਖਿਆ ਜਿੱਥੇ ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਭਰਦਵਾਜ ਵੱਸਦੇ ਸਨ। ਉਥੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਭਰਤ ਰਥ ਤੋਂ ਉਤਰੇ ਤੇ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਭਰਦਵਾਜ ਨੇ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, “ਪੁੱਤਰ, ਤੇਰਾ ਕੰਮ ਹੋ ਗਿਆ? ਕੀ ਤੂੰ ਰਾਮ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ?” ਭਰਤ, ਜੋ ਭਰਾ ਪ੍ਰਤੀ ਭਗਤ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਨੇ ਮੰਤਵਿਆ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਉਸਤਾਦ ਤੇ ਮੇਰੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਨ ’ਤੇ ਵੀ, ਰਘੁਕੁਲ ਨੰਦਨ ਰਾਮ ਨੇ, ਜੋ ਅਡੋਲ ਤੇ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਸੀ, ਵਸੀਸ਼ਠ ਜੀ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕੀਤੀ...” ਕਹਾਣੀ ਇੱਥੇ ਅੱਗੇ ਵਧਦੀ ਹੈ।