ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਗੌਰਵਮਈ ਪਾਵਨ ਪਾਠਾਂ ਤੋਂ ਜੰਮਦੀ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਰਾਮ ਜੀ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਧਰਮ ਦੀ ਰਾਹੀਂ ਚਲਦੇ ਹਨ—ਚਾਹੇ ਉਹ ਸਭਾ ਹੋਵੇ, ਜਥੇ ਹੋਣ, ਜਾਂ ਦੁਵਿਜ (ਬ੍ਰਾਹਮਣ) ਹੋਣ—ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਸਤਕਰਮ ਦੇ ਰਸਤੇ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਹਟਦੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਸਿਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵੱਡੀ ਉਮਰ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਧਰਮਵਾਨ ਮਾਂ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਨੂੰ ਨਜਰਅੰਦਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ; ਮਾਂ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਮੰਨ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਸਤਕਰਮ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਹਟਦਾ। ਭਰਤ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਪੂਰੀ ਕਰਕੇ, ਰਾਮ ਜੀ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ, ਸਚ ਅਤੇ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਠਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ, ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਹੋਂਦੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦ ਉਸ ਦੇ ਆਚਾਰਯ ਨੇ ਮਿੱਠੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਰਾਮ ਜੀ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ, ਰਾਮ ਨੇ ਵਸੀਸ਼ਠ ਜੀ ਨੂੰ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਮਨੁੱਖ ਸਨ, ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ। ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਮਾਂ-ਪਿਓ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਲਈ ਜੋ ਕੁਝ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ; ਮਾਂ-ਪਿਓ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਦਾ ਮੁਲ ਕਦੇ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ।" ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਿੰਨਾ ਕੋਈ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਨ੍ਹਾਉਣ, ਪਹਿਨਣ, ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਣਾ, ਤੇ ਪਾਲਣ—ਇਹਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਉਹ ਮਾਂ-ਪਿਓ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ, ਰਾਮ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, "ਮੇਰਾ ਪਿਤਾ ਦਸ਼ਰਥ, ਜੋ ਰਾਜਾ ਹੈ ਤੇ ਮੇਰਾ ਉਤਪਾਦਕ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਮੈਂ ਕਦੇ ਨਜਰਅੰਦਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗਾ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਭਰਤ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਤੇ ਉੱਚਾ ਹੈ, ਤੁਰੰਤ ਆਪਣੇ ਰਥਵਾਹਕ ਨੂੰ ਆਖਦਾ ਹੈ, "ਇਥੇ ਜਮੀਨ ਤੇ ਕੁਸ਼ਾ ਘਾਹ ਵਿਛਾ ਦੇ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਬੈਠਾਂਗਾ ਜਦ ਤੱਕ ਉਹ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।" ਭਰਤ ਆਖਦਾ ਹੈ, "ਮੈਂ ਬਿਨਾ ਭੋਜਨ, ਬਿਨਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਤੇ ਧਨ ਤੋਂ ਵਾਂਜਾ, ਦੁਵਿਜ ਵਾਂਗ, ਇਥੇ ਢੁੱਕ ਕੇ ਰਹਾਂਗਾ ਜਦ ਤੱਕ ਰਾਮ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ।" ਇਹ ਦੇਖ ਕੇ, ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ ਜੀ, ਜੋ ਚਿੰਤਤ ਸੀ, ਨੇ ਵੀ ਕੁਸ਼ਾ ਮੈਟ ਬਿਛਾ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਤੇ ਰੱਖ ਲਿਆ। ਰਾਮ ਜੀ, ਜੋ ਰਾਜਰਸ਼ੀ ਤੇ ਮਹਾਨ ਹੈ, ਭਰਤ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ, "ਭਰਤ, ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਇਥੇ ਬੈਠ ਕੇ ਇਹ ਵਚਨ ਕਿਉਂ ਲੈ ਰਹੇ ਹੋ?" ਉਹ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ, "ਇਥੇ ਕਿਸੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਬੈਠ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰਾਜਅਭਿਸ਼ੇਕ ਹੋ ਚੁਕਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਐਸਾ ਬੈਠਣਾ ਉਚਿਤ ਨਹੀਂ।" ਰਾਮ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਉਠੋ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ, ਇਹ ਕਠੋਰ ਵਚਨ ਛੱਡੋ; ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਆਯੋਧਿਆ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਸ਼ਹਿਰ, ਵਾਪਸ ਜਾਓ।" ਪਰ ਭਰਤ, ਬੈਠੇ ਰਹਿ ਕੇ, ਆਸ-ਪਾਸ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖਦਾ ਹੈ ਤੇ ਆਖਦਾ ਹੈ, "ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਸਮਝਾਉਂਦੇ?" ਸ਼ਹਿਰ ਤੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੋਕ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਅਸੀਂ ਕਕੁਤਸਥ ਨੂੰ ਪਹਚਾਣਦੇ ਹਾਂ; ਰਾਘਵਾ ਸਹੀ ਬੋਲਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਵੀ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਨਹੀਂ ਰੋਕ ਸਕਦੇ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਮ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਮਿੱਤਰਾਂ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣੋ, ਜੋ ਧਰਮ ਦੀ ਅੱਖ ਨਾਲ ਦੇਖਦੇ ਹਨ।" ਫਿਰ, ਰਾਮ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਇਹ ਦੋਨੋ ਪਾਸਿਆਂ ਦੀ ਗੱਲ ਪੂਰੀ ਤੇ ਸਹੀ ਸੁਣ ਕੇ, ਭਰਤ, ਉਠੋ, ਤੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਛੂਹੋ।" ਫਿਰ, ਭਰਤ ਉਠ ਕੇ ਪਾਣੀ ਛੂਹਦੇ ਹਨ ਤੇ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਸਭਾ, ਮੰਤਰੀ, ਤੇ ਜਥੇ ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣੋ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਰਾਜ ਨਹੀਂ ਮੰਗਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦਾ; ਤੇ ਨਾਂ ਹੀ ਰਾਘਵਾ, ਉੱਚਾ ਧਰਮ ਜਾਣਣ ਵਾਲੇ, ਨੂੰ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦਾ।" "ਜੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਪੂਰਾ ਕਰਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਖੁਦ ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਲਈ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਰਹਾਂਗਾ।" ਰਾਮ, ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੀ ਸਚਾਈ ਤੇ ਧਰਮਵਾਨ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਨੌਕਰ-ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਤੱਕਦੇ ਹੋਏ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਜੋ ਮੇਰੇ ਜੀਉਂਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਵਾਅਦਾ, ਪ੍ਰਣ, ਤੇ ਦਾਨ ਦਿੱਤਾ, ਉਹ ਮੈਂ ਜਾਂ ਭਰਤ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਲੈ ਸਕਦੇ।" "ਮੈਂ ਧਰਮ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਤੇ ਜੰਗਲ-ਵਾਸ ਨੂੰ ਮੈਂ ਨਫਰਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ; ਕੈਕੇਈ ਨੇ ਜੋ ਸਹੀ ਆਖਿਆ ਤੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਜੋ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਠੀਕ ਕੀਤਾ।" "ਮੈਂ ਭਰਤ ਨੂੰ ਧੀਰਜਵਾਨ ਤੇ ਵੱਡਿਆਂ ਦੀ ਇਜ਼ਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ; ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਇਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਸੱਚ ਦੇ ਪੱਕੇ, ਸਭ ਠੀਕ ਕਰਦੇ ਹਨ।" "ਜਦ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਧਰਮਵਾਨ ਭਰਾ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆਵਾਂਗਾ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਰਾਜਾ ਬਣਾਂਗਾ।" "ਰਾਜਾ, ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਉਕਸਾਉਣ ਤੇ, ਮੇਰੇ ਵਾਅਦੇ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਗਿਆ; ਭਰਤ, ਉਸ ਮਹਾਨ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਝੂਠ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰੇ।" ਇਥੇ, ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦਾ 111ਵਾਂ ਸਰਗਾ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਸਭ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਭਰਾਵਾਂ ਦੀ ਬੇਮਿਸਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਦੇਖ ਕੇ, ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੋਮਾਂ ਵਿੱਚ ਰੋਮਾਂਚ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੰਤਾਂ ਤੇ ਸਿਧਾਂ ਦੇ ਜਥੇ, ਜਿਹੜੇ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹਨ, ਦੋਨੋ ਕਕੁਤਸਥ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਧਨਿਆ ਹੈ ਉਹ, ਜਿਸ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਧਰਮ ਵਿਚ ਗਿਆਨੀ ਤੇ ਸਤਕਰਮ ਵਿਚ ਮਹਾਨ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੱਲਬਾਤ ਸੁਣ ਕੇ, ਅਸੀਂ ਵੀ ਐਸੇ ਪੁੱਤਰ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ।" ਫਿਰ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਦਸ-ਸੀਸ ਵਾਲੇ ਰਾਵਣ ਦੇ ਨਾਸ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਜਲਦੀ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਭਰਤ ਨੂੰ, ਜੋ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ ਹੈ, ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ, "ਤੂੰ ਉੱਚੀ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਨਮਿਆ, ਗਿਆਨ, ਆਚਰਨ ਤੇ ਵਡਿਆਈ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਹੈ; ਜੇ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਮੰਨਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਰਾਮ ਦੀ ਗੱਲ ਮੰਨ ਲੈ।" "ਅਸੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਰਾਮ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਕਰਜ਼ਾ ਮੁਕਤ ਰਹੇ; ਤੇ ਕੈਕੇਈ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਨਾਲ, ਦਸ਼ਰਥ ਜੀ ਨੇ ਵੀ ਕਰਜ਼ਾ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਸਵਰਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ।" ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਆਖ ਕੇ, ਗੰਧਰਵ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਤੇ ਰਾਜਰਸ਼ੀ, ਸਭ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਥਾਂ ਵਾਪਸ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸੁਭ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਮ ਜੀ, ਜੋ ਸੁਭ ਦਿਖਾਈ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਭਰਤ, ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਗ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਚੁਕੇ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਕੰਪਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ, ਮੁੜ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਆਖਦਾ ਹੈ, "ਰਾਜਧਰਮ ਤੇ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਤੇ ਮੇਰੀ ਬੇਨਤੀ ਪੂਰੀ ਕਰ, ਕਕੁਤਸਥ।" "ਮੈਂ ਇਕੱਲਾ ਇਸ ਵੱਡੇ ਰਾਜ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਨੌਕਰ-ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਨ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਜੋ ਸਮਰਪਿਤ ਹਨ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਤੇ ਭਰਤ ਦੀ ਧਰਮ-ਭਰੀ, ਵਾਤਸਲਯ-ਭਰੀ, ਤੇ ਸਤਿਕਰਮ-ਭਰੀ ਕਹਾਣੀ ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਪਾਵਨ ਪਾਠਾਂ ਵਿੱਚ ਵਗਦੀ ਰਹੀ।