ਅੰਬਰੀਸ਼ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨਹੁਸ਼ ਸੀ, ਜੋ ਸੱਚਾਈ ਅਤੇ ਸ਼ੂਰਵੀਰਤਾ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਸੀ। ਨਹੁਸ਼ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਨਾਭਾਗ ਸੀ, ਜੋ ਬੜੀ ਧਰਮਨਿਸ਼ਠਾ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਨਾਭਾਗ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ—ਅਜ ਅਤੇ ਸੁਵ੍ਰਤ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਅਜ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ ਧਰਮਾਤਮਾ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ। ਤੂੰ, ਰਾਮ, ਉਸੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਅਤੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਪੁੱਤਰ ਹੈਂ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਕਰ, ਹੇ ਰਾਜਨ। ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪੁੱਤਰ ਹੀ ਰਾਜਾ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਵੱਡਾ ਪੁੱਤਰ ਮੌਜੂਦ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਛੋਟੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਰਾਜਅਭਿਸ਼ੇਕ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਤੂੰ ਅੱਜ ਆਪਣੇ ਰਘੁ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਵੰਸ਼ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਉਲੰਘਣ ਨਾ ਕਰ। ਜਿਵੇਂ ਤੇਰੇ ਮਹਾਨ ਪੂਰਵਜਾਂ ਨੇ ਧਰਤੀ ਦਾ ਰਾਜ ਕੀਤਾ, ਤੂੰ ਵੀ ਇਹ ਰਤਨ-ਭਰੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਧਰਤੀ ਦਾ ਸ਼ਾਸਨ ਕਰ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਇੱਕ ਸੌ ਦਸਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ, ਵਸੀਸ਼ਠ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ, ਧਰਮ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋਰ ਬਚਨ ਕੀਤੇ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਤਿੰਨ ਵੱਡੇ ਹਨ: ਅਧਿਆਪਕ, ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਮਾਤਾ, ਹੇ ਕਕੁਤਸਥ ਵੰਸ਼ਜ। ਪਿਤਾ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਧਿਆਪਕ ਗਿਆਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ 'ਗੁਰੂ' ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਵੀ ਅਧਿਆਪਕ ਹਾਂ, ਤੇਰਾ ਵੀ; ਮੇਰੇ ਬਚਨਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਕੇ ਤੂੰ ਸਤਪਥ ਤੋਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਹਟੇਗਾ। ਇਹ ਸਭ ਸਭਾਵਾਂ, ਸਮੂਹ ਅਤੇ ਦੁਜਾਜ਼ਾਤੀ ਵੀ, ਹੇ ਪਿਆਰੇ, ਜੇ ਧਰਮ ਦੇ ਰਾਹ ਤੇ ਚੱਲਣ, ਤਾਂ ਕਦੇ ਵਿਰੁਧ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ। ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਅਤੇ ਧਰਮਾਤਮਾ ਮਾਂ ਦੇ ਬਚਨ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ; ਉਸ ਦੇ ਹੁਕਮ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਕੇ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਸਤਪਥ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਹਟਦਾ। ਭਰਤ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਪੂਰੀ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਰਾਘਵ, ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਂਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਸੱਚਾਈ ਅਤੇ ਧਰਮ ਪ੍ਰਤੀ ਨਿਭਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈਂ।" ਵਸੀਸ਼ਠ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਿੱਠੇ ਬਚਨਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਘਵ ਨੇ ਬੈਠੇ ਹੋਏ ਵਸੀਸ਼ਠ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਮਾਪਿਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਲਈ ਜੋ ਕੁਝ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੌਟਾਇਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਮਾਂ-ਪਿਉ ਨੇ ਜੋ ਕੀਤਾ, ਉਸ ਦਾ ਮੁਲ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਜਿੰਨਾ ਸਮਰਥ ਹੋ ਸਕੀਏ, ਦੇਣ, ਨ੍ਹਾਉਣ, ਪਹਿਨਾਉਣ, ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਣ ਅਤੇ ਪਾਲਣ-ਪੋਸਣ ਕਰਕੇ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਕਰਜ਼ਾ ਉਤਾਰਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦਸ਼ਰਥ, ਜੋ ਰਾਜਾ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਜਨਮ ਦਾਤਾ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੁਕਮ ਮੈਂ ਕਦੇ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗਾ।" ਰਾਮ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਭਰਤ, ਜੋ ਉੱਚੇ ਚਿੱਤ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਦੁੱਖੀ ਸੀ, ਤੁਰੰਤ ਸਾਰਥੀ ਨੂੰ ਆਖਦਾ ਹੈ, "ਇੱਥੇ ਜਮੀਨ ਉੱਤੇ ਮੇਰੇ ਲਈ ਕੁਸ਼ਾਂ ਵਿਛਾ ਦੇ, ਹੇ ਸਾਰਥੀ; ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਮਾਣਯੋਗ ਭਰਾ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਬੈਠਾਂਗਾ, ਜਦ ਤੱਕ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਨਹੀਂ ਕਰ ਲੈਂਦਾ।" ਫਿਰ ਭਰਤ ਆਖਦਾ ਹੈ, "ਭੋਜਨ, ਚਾਨਣ, ਧਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਜਿਵੇਂ ਦੁਜਾਜ਼ਾਤੀ, ਮੈਂ ਇਥੇ ਹੀ ਰਹਾਂਗਾ, ਜਦ ਤੱਕ ਉਹ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ।" ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ, ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ ਨੇ ਚਿੰਤਤ ਹੋ ਕੇ ਜਮੀਨ ਉੱਤੇ ਕੁਸ਼ਾਂ ਵਿਛਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਆਪ ਵੀ ਉੱਤੇ ਲੇਟ ਗਿਆ। ਰਾਜਾ ਰਾਮ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ ਸੀ, ਨੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, "ਹੇ ਭਰਤ, ਤੂੰ ਇਹ ਕੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈਂ? ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਇੰਝ ਕਿਉਂ ਬੈਠਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ?" ਰਾਮ ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ, "ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਇਕ ਪਾਸੇ ਬੈਠ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਭਿਸ਼ਿਕਤ ਹੋਏ ਬੰਦੇ ਲਈ ਅਜਿਹਾ ਬੈਠਣਾ ਉਚਿਤ ਨਹੀਂ। ਉਠ, ਹੇ ਵਧੀਆ ਪੁਰਖਾ, ਇਹ ਕਠਿਨ ਵ੍ਰਤ ਛੱਡ ਦੇ ਤੇ ਜਲਦੀ ਅਯੋਧਿਆ ਵਾਪਸ ਜਾ।" ਪਰ ਭਰਤ, ਹਜੇ ਵੀ ਬੈਠਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਨਗਰ ਅਤੇ ਦੇਹਾਤ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਆਖਦਾ ਹੈ, "ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਸਮਝਾਉਂਦੇ?" ਨਗਰ ਅਤੇ ਦੇਹਾਤ ਦੇ ਲੋਕ ਭਰਤ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਅਸੀਂ ਕਕੁਤਸਥ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ; ਰਾਘਵ ਜੋ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਠੀਕ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਵੀ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਅਸੀਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਨਹੀਂ ਰੋਕ ਸਕਦੇ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਮ ਆਖਦਾ ਹੈ, "ਮਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣੋ, ਜੋ ਧਰਮ ਦੀ ਨਿਗਾਹ ਨਾਲ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਦੋਵੇਂ ਪਾਸਿਆਂ ਦੀ ਗੱਲ ਪੂਰੀ ਸੁਣ ਕੇ, ਹੇ ਭਰਤ, ਉੱਠ, ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਜਲ ਛੂਹ।" ਫਿਰ, ਜਲ ਛੂਹ ਕੇ, ਭਰਤ ਆਖਦਾ ਹੈ, "ਸਭਾ, ਮੰਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਗਿਲਡਾਂ ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣੋ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਕੋਲੋਂ ਰਾਜ ਨਹੀਂ ਮੰਗਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ; ਅਤੇ ਨਾਂ ਹੀ ਮੈਂ ਮਹਾਨ ਧਰਮ ਗਿਆਤਾ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਜੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਹੁਕਮ ਪੂਰਾ ਕਰਨਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਆਪ ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਲਈ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਾਂਗਾ।" ਰਾਮ, ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੀ ਸੱਚੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਨਗਰ ਅਤੇ ਦੇਹਾਤ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲ ਵੇਖ ਕੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, "ਮੇਰੇ ਜੀਉਂਦੇ ਪਿਤਾ ਵਲੋਂ ਜੋ ਵਾਅਦਾ, ਦਾਣਾ ਜਾਂ ਦਿਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਨਾ ਮੈਂ ਤੋੜ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਨਾ ਭਰਤ। ਮੈਂ ਧਰਮ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਜੰਗਲ ਵਾਸ ਨੂੰ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ; ਕੈਕੇਈ ਨੇ ਜੋ ਕਿਹਾ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਜੋ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਠੀਕ ਕੀਤਾ। ਮੈਂ ਭਰਤ ਨੂੰ ਧੀਰਜਵਾਨ ਅਤੇ ਵੱਡਿਆਂ ਦਾ ਆਦਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ; ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਸੱਚ ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜਦ ਮੈਂ ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਇਸ ਧਰਮਾਤਮਾ ਭਰਾ ਨਾਲ ਵਾਪਸ ਆਵਾਂਗਾ, ਤਾਂ ਉਹਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਧਰਤੀ ਦਾ ਰਾਜ ਕਰਾਂਗਾ। ਰਾਜਾ, ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਕਹਿਣ ਤੇ, ਮੇਰੇ ਵਾਅਦੇ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਗਿਆ ਸੀ; ਭਰਤ, ਤੂੰ ਉਸ ਮਹਾਨ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਝੂਠ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਇੱਕ ਸੌ ਗਿਆਰ੍ਹਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਜਦ ਦੋਵੇਂ ਭਰਾਵਾਂ ਦੀ ਇਹ ਮਿਲਾਪ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਦਭੁਤ ਉਰਜਾ ਦੇਖੀ, ਤਾਂ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਰੋਮਾਂਚ ਖੜੇ ਹੋ ਗਏ।