ਭਗੀਰਥ ਤੋਂ ਕਕੁਤਸਥ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕੀਤਾ। ਕਕੁਤਸਥ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਰਘੁ ਹੋਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਰਘੁ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਰਘੁ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਕਲਮਾਸ਼ਪਾਦ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੌਦਾਸਾ ਵੀ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਬਹੁਤ ਹੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਸਨ। ਕਲਮਾਸ਼ਪਾਦ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ੰਖਣ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਤਾਕਤ ਹਾਸਲ ਕਰਕੇ ਹਜ਼ਾਰ ਫੌਜਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸ਼ੰਖਣ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਸਨ, ਜੋ ਬੜੇ ਹੀ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਤੇ ਪ੍ਰਤਾਪੀ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਗਨੀਵਰਨ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਅਗਨੀਵਰਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸੀਘਰਗਾ ਹੋਏ। ਸੀਘਰਗਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਮਰੁ, ਮਰੁ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਸ਼ੁਸ਼ਰੁਕ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ੁਸ਼ਰੁਕ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅੰਬਰীਸ਼ ਹੋਏ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਹੀ ਤੇਜਸਵੀ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਸਨ। ਅੰਬਰੀਸ਼ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨਹੁષ, ਜੋ ਸੱਚ ਤੇ ਬਲ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਨਹੁਸ਼ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨਾਭਾਗ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਧਰਮੀ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਨਾਭਾਗ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ—ਅਜ ਤੇ ਸੁਵ੍ਰਤ। ਅਜ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦਸ਼ਰਥ ਸਨ, ਜੋ ਧਰਮ ਦੇ ਰਾਜਾ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਰਾਮ! ਤੂੰ ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਵੱਡਾ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਹੈਂ, ਇਸ ਲਈ ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਕਰ। ਇੱਥੇ, ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵੱਡਾ ਪੁੱਤਰ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਜਦ ਤੱਕ ਵੱਡਾ ਪੁੱਤਰ ਮੌਜੂਦ ਹੋਵੇ, ਛੋਟੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਰਾਜਸਿੰਘਾਸਨ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਤੂੰ ਅੱਜ ਆਪਣੇ ਰਘੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਪੁਰਾਤਨ ਨਿਯਮਾਂ ਨੂੰ ਨ ਤੋੜੀਂ; ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੂਰਵਜਾਂ ਵਾਂਗ, ਧਨ-ਧਾਨ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਰਾਜਾਂ ਨਾਲ, ਧਰਮ ਨਾਲ ਰਾਜ ਕਰ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਾਨ ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਇਕ ਸੌ ਦਸਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਾ ਪੁਰੋਹਿਤ ਵਸੀਸ਼ਠ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਧਰਮ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਬਚਨ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਤਿੰਨ ਵੱਡੇ ਹਨ—ਅਧਿਆਪਕ, ਪਿਤਾ ਤੇ ਮਾਤਾ, ਹੇ ਕਕੁਤਸਥ ਕੁਲ ਨੰਦਨ! ਪਿਤਾ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਧਿਆਪਕ ਗਿਆਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ 'ਗੁਰੂ' ਆਖਦੇ ਹਨ। ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਵੀ ਤੇਰਾ ਵੀ ਗੁਰੂ ਹਾਂ, ਹੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁ-ਸੂਦਨ, ਮੇਰੇ ਬਚਨ ਮੰਨ ਕੇ ਤੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਸਤਮਾਰਗ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਹਟੇਗਾ। ਇਹ ਸਭ ਸਭਾਵਾਂ, ਸਮੂਹ ਅਤੇ ਦੁਜਾਤੀ ਲੋਕ ਵੀ, ਜੇ ਧਰਮ ਦੀ ਰਾਹੀਂ ਚੱਲਣ, ਤਾਂ ਕਦੇ ਵੀ ਸਤਮਾਰਗ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਹਟਦੇ। ਆਪਣੇ ਉਮਰਦਰਾਜ ਤੇ ਧਰਮੀ ਮਾਤਾ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਅਣਸੁਣਿਆ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ; ਉਸਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਮੰਨਣ ਨਾਲ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਸਤਮਾਰਗ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਹਟਦਾ। ਭਰਤ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਪੂਰੀ ਕਰਕੇ ਵੀ, ਹੇ ਰਾਘਵ, ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਸੱਚ ਅਤੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਵਾਲਾ ਹੈਂ।" ਗੁਰੂ ਵਸੀਸ਼ਠ ਦੇ ਮਿੱਠੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਘਵ ਨੇ ਬੈਠੇ ਹੋਏ ਵਸੀਸ਼ਠ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਮਾਪਿਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਲਈ ਜੋ ਕੁਝ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਦਾ ਬਦਲਾ ਨਹੀਂ ਚੁਕਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਜਿੰਨਾ ਬਹੁਤ ਹੋ ਸਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੇਣ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨ੍ਹਾਉਣਾ, ਵਿਅੰਜਨ ਤੇ ਵਸਤ੍ਰ ਦੇਣਾ ਅਤੇ ਸਦਾ ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਣਾ, ਇਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਦਾ ਉੱਤਮ ਤਰੀਕਾ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦਸ਼ਰਥ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਉੱਤਪਾਦਕ, ਰਾਜਾ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਮੈਂ ਕਦੇ ਵੀ ਅਣਸੁਣਿਆ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗਾ।" ਰਾਮ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਭਰਤ ਨੇ, ਜੋ ਹਿਰਦੇ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਤੇ ਦੁਖੀ ਸਨ, ਆਪਣੇ ਰਥਵਾਹਕ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਇੱਥੇ ਜਮੀਨ ਉੱਤੇ ਕੁਸ਼ਾ ਦੀ ਚੌਕੀ ਬਿਛਾ ਦੇ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਬੈਠਾਂਗਾ ਜਦ ਤੱਕ ਉਹ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ।" ਫਿਰ ਭਰਤ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਬਿਨਾਂ ਭੋਜਨ, ਬਿਨਾਂ ਰੋਸ਼ਨੀ, ਬਿਨਾਂ ਧਨ, ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਹੀ ਲੰਮਿਆਂਗਾ ਜਦ ਤੱਕ ਰਾਮ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ।" ਇਹ ਦੇਖ ਕੇ, ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ ਨੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਕੁਸ਼ਾ ਦੀ ਚੌਕੀ ਬਿਛਾਈ ਅਤੇ ਆਪ ਵੀ ਉੱਤੇ ਲੇਟ ਗਏ। ਰਾਮ, ਜੋ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ ਸਨ, ਭਰਤ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਭਰਤ, ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਇੰਝ ਕਿਉਂ ਬੈਠਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ? ਜਿਵੇਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਇਕ ਪਾਸੇ ਬੈਠਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੋਵੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਇੰਝ ਬੈਠਣਾ ਉਚਿਤ ਨਹੀਂ। ਉਠ, ਹੇ ਨਰਸ਼ਾਰਦੂਲ, ਇਹ ਕਠਿਨ ਵ੍ਰਤ ਛੱਡ ਦੇ ਤੇ ਜਲਦੀ ਆਯੋਧਿਆ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਜਾ।" ਪਰ ਭਰਤ, ਬੈਠੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਦੇ ਨਗਰ ਤੇ ਦੇਹਾਤ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲ ਵੇਖ ਕੇ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਸਮਝਾਉਂਦੇ?" ਲੋਕ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਅਸੀਂ ਕਕੁਤਸਥ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ; ਰਾਘਵ ਸਹੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਵੀ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਸਮਝਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਮ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਧਰਮ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਾਲੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣੋ। ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਦੀ ਗੱਲ ਪੂਰੀ ਤੇ ਠੀਕ ਸੁਣ ਕੇ, ਹੇ ਭਰਤ, ਉਠ ਤੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਜਲ ਨੂੰ ਛੂਹ।" ਫਿਰ ਭਰਤ ਉੱਠ ਕੇ ਜਲ ਨੂੰ ਛੂਹਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਸਭਾ, ਮੰਤਰੀ ਤੇ ਵਣਜੀ, ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣੋ: ਨਾ ਤਾਂ ਮੈਂ ਪਿਤਾ ਕੋਲੋਂ ਰਾਜ ਮੰਗਦਾ ਹਾਂ, ਨਾ ਮਾਂ ਨੂੰ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ, ਨਾ ਹੀ ਉੱਚਤ ਧਰਮ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਭਰਾ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਜੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਪੂਰਾ ਕਰਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਆਪ ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਲਈ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਜਾਵਾਂਗਾ।" ਰਾਮ, ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੀ ਸੱਚੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਲੋਕਾਂ ਵੱਲ ਵੇਖ ਕੇ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਮੇਰੇ ਜੀਉਂਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਜੋ ਵਚਨ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਪ੍ਰਤੀਜ्ञਾ ਕੀਤੀ, ਉਹ ਨਾ ਮੈਂ ਤੋੜ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਨਾ ਭਰਤ। ਮੈਂ ਧਰਮ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ; ਜੰਗਲਵਾਸ ਮੈਨੂੰ ਅਪਮਾਨਜਨਕ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ। ਕੈਕੇਈ ਨੇ ਜੋ ਸਹੀ ਆਖਿਆ, ਪਿਤਾ ਨੇ ਜੋ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਸਭ ਠੀਕ ਕੀਤਾ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਮਹਾਨ ਗਾਥਾ, ਰਾਮ, ਭਰਤ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਧਰਮ-ਸੰਕਲਪ, ਸਭ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।