ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਪਿਆਰੇ ਭਰਤ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗਿਆ ਨਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਯਜਮਾਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਲਈ ਗਿਆ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਸਤੋਤ੍ਰ ਗਾਇਆ ਸੀ। ਇਸੀ ਕਰਕੇ, ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੁੱਤਰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ "ਪੁਤ" ਨਾਂ ਦੇ ਨਰਕ ਤੋਂ ਬਚਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਸਨੂੰ "ਪੁੱਤਰ" ਆਖਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰਗ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ, ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਕਿ ਚੰਗੇ ਅਤੇ ਗਿਆਨਵਾਨ ਪੁੱਤਰ ਬਹੁਤ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਜੇਕਰ ਕਈ ਵੀ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਵੀ ਸ਼ਾਇਦ ਕੋਈ ਇੱਕ ਗਿਆ ਜਾਵੇ। ਰਾਜਰਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਇਹੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਆਨੰਦ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੇ, ਇਸ ਲਈ, ਭਰਤ, ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਨਰਕ ਤੋਂ ਬਚਾ, ਹੇ ਉੱਤਮ ਪੁਰਖ। ਹੁਣ ਤੂੰ, ਭਰਤ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਦੁਇਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਅਯੋਧਿਆ ਵਾਪਸ ਜਾ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰੀਤੀ ਜਿੱਤ ਕੇ, ਹੇ ਵੀਰ। ਮੈਂ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਨਾਂ—ਵੈਦੇਹੀ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਲ—ਬਿਨਾ ਦੇਰੀ ਕੀਤੇ ਦੰਡਕ ਅਰਣਯ ਵਿੱਚ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਹੇ ਰਾਜਨ। ਤੂੰ, ਭਰਤ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕਰ; ਮੈਂ ਜੰਗਲ ਦੇ ਵਾਸੀਆਂ ਅਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕਰਾਂਗਾ। ਤੂੰ ਅੱਜ ਹੀ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਵੱਡੇ ਸ਼ਹਿਰ—ਅਯੋਧਿਆ—ਵੱਲ ਜਾ, ਮੈਂ ਵੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਦੰਡਕ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਭਰਤ, ਮੇਰੀ ਦਿਲੀ ਇੱਛਾ ਹੈ ਕਿ ਵਰਖਾ-ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਤੇਰੇ ਸਿਰ ਨੂੰ ਠੰਢ ਪਹੁੰਚਾਉਣ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਜੰਗਲਾਂ ਦੇ ਗੂੜ੍ਹੇ ਛਾਂ ਵਿੱਚ ਆਰਾਮ ਲਵਾਂਗਾ। ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਨਿਪੁੰਨ ਹੈ, ਤੇਰਾ ਸਾਥੀ ਹੋਵੇਗਾ; ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ (ਲਕਸ਼ਮਣ) ਮੇਰਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮਿੱਤਰ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਚਾਰੋਂ ਭਰਾ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਸੱਚਾਈ ਦੇ ਮਾਰਗ ਤੇ ਚੱਲਾਂਗੇ—ਭਰਤ, ਤੂੰ ਦੁਖੀ ਨਾ ਹੋ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਆਦਰਯੋਗ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਸਤ ਸੌ ਸੱਤਵੇਂ ਸਰਗ ਦਾ ਸਮਾਪਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਭਰਤ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਥੇ ਮਹਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਜਾਬਾਲੀ ਨੇ ਰਾਮ, ਜੋ ਧਰਮ ਦੇ ਗਿਆਤਾ ਹਨ, ਨੂੰ ਧਰਮ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਇਹ ਵਚਨ ਆਖੇ। ਉਸਨੇ ਆਖਿਆ, "ਰਘੁਨੰਦਨ, ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ, ਪਰ ਤੇਰਾ ਮਨ ਆਮ ਲੋਕ ਵਾਂਗ ਮਾੜਾ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਚੰਗੇ ਚਿੱਤ ਵਾਲਾ ਹੈਂ। ਕੌਣ ਕਿਸਦਾ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਹੈ? ਕੀ ਕਿਸਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਕੌਣ ਕਿਸਦੇ ਕੋਲ ਹੈ? ਹਰ ਜੀਵ ਅਕੇਲਾ ਹੀ ਜੰਮਦਾ ਤੇ ਮਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਰਾਮ, ਜੋ 'ਮਾਂ' ਤੇ 'ਪਿਤਾ' ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਾਗਲ ਸਮਝੋ; ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਕਿਸੇ ਦਾ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਦੂਜੇ ਪਿੰਡ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਹੋਰ ਥਾਂ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਪਿਤਾ, ਮਾਂ, ਘਰ—all ਸਿਰਫ਼ ਆਰਜ਼ੀ ਠਿਕਾਣੇ ਹਨ; ਚੰਗੇ ਲੋਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਦੇ ਨਹੀਂ। ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਰਾਜ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਹੇ ਉੱਤਮ ਪੁਰਖ, ਹੁਣ ਤੂੰ ਇਹ ਕਠਿਨ ਤੇ ਦੁਖਦਾਈ ਰਸਤਾ ਨਾ ਅਪਣਾ। ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਰਾਜ ਅਰੋਪਣ ਕਰ; ਸ਼ਹਿਰ ਇਕ ਚੋਟੀ ਵਾਲੀ ਨਾਰੀ ਵਾਂਗ ਤੇਰੀ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਇੰਦਰ ਵਾਂਗ, ਅਯੋਧਿਆ ਦੇ ਰਾਜ ਸੁਖ ਭੋਗ। ਤੂੰ ਦਸ਼ਰਥ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਉਹ ਤੂੰ; ਹੁਣ ਹੋਰ ਰਾਜਾ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਮੰਨ। ਪਿਤਾ ਸਿਰਫ ਜੀਵ ਦਾ ਬੀਜ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਫੈਦ ਤੇ ਲਾਲ ਰਸ; ਮਾਂ ਦੇ ਗਰਭ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਇਥੇ ਮਨੁੱਖ ਜੰਮਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਰਾਜਾ ਆਪਣੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਵੱਲ ਚਲਾ ਗਿਆ; ਇਹ ਮਰਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਆਮ ਗੱਲ ਹੈ, ਪਰ ਤੂੰ ਵਿਅਰਥ ਹੀ ਸੋਗ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈਂ। ਜੋ ਲੋਕ ਧਨ ਤੇ ਧਰਮ ਨਾਲ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਦੁਖੀ ਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਹੋਰਨਾਂ ਲਈ ਨਹੀਂ; ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਥੇ ਦੁੱਖ ਭੋਗਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਲੋਕ ਅਸ਼ਟਕਾ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਸੋਚਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਹੈ; ਪਰ ਵੇਖ, ਜੇ ਮਰੇ ਹੋਏ ਨੇ, ਉਹ ਸੜਨ ਵਾਲਾ ਭੋਜਨ ਹੀ ਖਾ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਜੇਕਰ ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਖਾਧਾ ਹੋਇਆ ਭੋਜਨ ਦੂਜੇ ਦੇ ਸਰੀਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦਾ, ਤਾਂ ਵਿਦੇਸ਼ ਵੱਸਦੇ ਲਈ ਵੀ ਸ਼ਰਾਧ ਕਰ ਸਕਦੇ ਸੀ, ਪਰ ਉਹ ਸਤਿਕਾਰੀ ਭੋਜਨ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਸ਼ਾਸਤਰ, ਜੋ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਬਣਾਏ ਹਨ, ਸਿਰਫ ਦਾਨ ਦੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਵਾਸਤੇ ਹਨ: "ਯਜ, ਦਾਨ ਦੇ, ਦীক্ষਾ ਲੈ, ਤਪ ਕਰ, ਤਿਆਗ ਕਰ।" ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਗਿਆਨਵਾਨ, ਇਹੀ ਸਮਝ ਰੱਖ ਕਿ "ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ," ਜੋ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ, ਉਸੇ ਨੂੰ ਅਪਣਾ, ਜੋ ਅਣਦੇਖਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਛੱਡ ਦੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਵਭਾਵ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਭਰਤ ਦੀ ਅਗਵਾਈ 'ਚ ਰਾਜ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਆਦਰਯੋਗ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਅੱਠ ਸੌ ਅਠਵੇਂ ਸਰਗ ਦਾ ਸਮਾਪਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਜਾਬਾਲੀ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣੇ, ਤਾਂ ਰਾਮ, ਜੋ ਸੱਚ ਬੋਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਅੱਗੇ, ਨੇ ਗੰਭੀਰ ਭਾਵ ਤੇ ਅਟੱਲ ਸਮਝ ਨਾਲ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸਨੇ ਆਖਿਆ, "ਤੂੰ ਜੋ ਬਚਨ ਇੱਥੇ ਮੇਰੀ ਖੁਸ਼ੀ ਅਤੇ ਇੱਛਾ ਵਾਸਤੇ ਆਖੇ ਹਨ, ਉਹ ਧਰਮ ਵਰਗੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ; ਚੰਗੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਚੰਗੇ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਅਣਨਿਯੰਤਰਤ, ਮਾੜੇ ਆਚਰਨ ਵਾਲਾ, ਤੇ ਤੂਟੇ ਚਰਿੱਤਰ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਚੰਗੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਆਦਰ ਨਹੀਂ ਪਾਂਦਾ। ਚਾਹੇ ਕੋਈ ਉੱਚ ਜਾਤੀ ਦਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ, ਵੀਰ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ 'ਚ ਮਸਤ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਉਸਦਾ ਚਰਿੱਤਰ ਹੀ ਪਛਾਣਦਾ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅਪਵਿੱਤਰ। ਜੇ ਕੋਈ ਮਾੜਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਚੰਗਾ ਲੱਗੇ, ਜਾਂ ਅਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ, ਜਾਂ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਨਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਨਿਸ਼ਾਨਦਾਰ, ਜਾਂ ਮਾੜਾ ਆਚਰਨ ਵਾਲਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਚੰਗਾ, ਤਾਂ— ਜੇ ਮੈਂ ਧਰਮ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਅਧਰਮ ਅਪਣਾ ਲਵਾਂ, ਚੰਗੇ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਮਾੜਾ ਆਚਰਨ ਕਰਾਂ, ਤਾਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਉਲਝਣ ਪੈ ਜਾਵੇਗੀ। ਕੋਈ ਗਿਆਨਵਾਨ, ਜੋ ਚੰਗਾ ਤੇ ਮਾੜਾ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਮਾੜਾ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿੰਦਤ ਸਮਝੇਗਾ। ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਆਚਰਨ ਕਿਸਨੂੰ ਦਿਖਾਵਾਂ? ਤੇ ਕਿਵੇਂ ਸੁਗਤੀ ਪਾਵਾਂ? ਜੇ ਮੈਂ ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਆਚਰਨ ਕਰਾਂ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੱਚਾਈ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਆਪਣਾ ਵਰਤ ਨਹੀਂ ਨਿਭਾ ਸਕਾਂਗਾ। ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਇੱਛਾ ਦੇ ਮਾਰਗ 'ਤੇ ਚੱਲਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਮਾਰਗ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਾਰਗ। ਸੱਚਾਈ ਤੇ ਦਇਆ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਸਦਾ ਦੀ ਧਰਮ ਹੈ; ਰਾਜ ਦਾ ਆਧਾਰ ਸੱਚ ਹੈ, ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਵੀ ਸੱਚ ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਸੱਚ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਮੰਨਿਆ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਜੋ ਇੱਥੇ ਸੱਚ ਬੋਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਆਦਰਯੋਗ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਨੌਂ ਸੌ ਨੌਵੇਂ ਸਰਗ ਦਾ ਸਮਾਪਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।