ਰਾਮਚਰਿਤਮਾਨਸ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੀ ਇਸ ਵਾਰਤਾ ਵਿੱਚ, ਰਾਮ ਜੀ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਭਰਤ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦੇ ਗੂੜ੍ਹੇ ਸੱਚ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, “ਮੌਤ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਚੱਲਦੀ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਬੈਠਦੀ ਹੈ, ਲੰਮਾ ਰਸਤਾ ਤੈਅ ਕਰਕੇ ਵੀ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਉਮਰ ਵਧਦੀ ਹੈ, ਅੰਗਾਂ 'ਤੇ ਝੁਰਰੀਆਂ ਪੈ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਵਾਲ ਚਿੱਟੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਮਨੁੱਖ ਬੁੱਢੇਪੇ ਨਾਲ ਥੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਹ ਹੋਰ ਕੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਲੋਕ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਣ 'ਤੇ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਡੁੱਬਣ 'ਤੇ ਵੀ ਖੁਸ਼ੀ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਇਹ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦੇ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਘੱਟ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਨਵਾਂ ਮੌਸਮ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਲੋਕ ਖੁਸ਼ੀ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਹਰ ਨਵੇਂ ਮੌਸਮ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਦੀ ਉਮਰ ਘੱਟ ਹੁੰਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਦੋ ਲੱਕੜਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਫਿਰ ਵੱਖ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਤਨੀ, ਪੁੱਤਰ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਤੇ ਦੋਸਤ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਵੱਖ ਹੋ ਜਾਣਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਵੀ ਜੀਵ ਸਦਾ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਇਸ ਲਈ ਮਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਈ ਤਾਕਤ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਰਸਤੇ 'ਤੇ ਖੜਾ ਕੋਈ ਯਾਤਰੀ ਕਾਫਲੇ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਵੇਖ ਕੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ‘ਮੈਂ ਵੀ ਤੁਹਾਡੇ ਪਿੱਛੋਂ ਆਵਾਂਗਾ’, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਡੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਨੇ ਜੋ ਰਸਤਾ ਚੁਣਿਆ, ਉਹੀ ਸਾਡੇ ਲਈ ਵੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ। ਜਦ ਉਹ ਥਾਂ ਆ ਗਈ, ਤਾਂ ਦੁੱਖ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਉਮਰ ਘਟਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਜੀਵਨ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਮੁੜਦਾ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸੁਖ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਵੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਸੁਖ ਵੱਲ ਹੀ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸਾਡਾ ਪਿਤਾ, ਧਰਤੀ ਦਾ ਰਾਜਾ, ਜੋ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਸੀ, ਪਵਿੱਤਰ ਯਜਨਾਂ ਨਾਲ ਸੁਧ ਹੋਇਆ, ਹੁਣ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਸੇਵਕਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਕੀਤੀ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ ਤੇ ਧਰਮੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਦਾਨ ਦਿੱਤੇ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਹ ਤੀਜੇ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਸੁਭਕਰਮਾਂ ਤੇ ਇੱਛਤ ਯਜਨਾਂ ਨਾਲ, ਸਾਡੇ ਪਿਤਾ ਦਸ਼ਰਥ ਨੇ ਸਵਰਗ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ। ਬਹੁਤ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯਜਨ ਕਰਕੇ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸੁਖ ਭੋਗ ਕੇ, ਤੇ ਆਯੁ ਦੀ ਚੋਟੀ ਹਾਸਲ ਕਰਕੇ, ਰਾਜਾ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ। ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਆਯੁ ਤੇ ਸੁਖਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ ਰਾਮ, ਗੁਣਵਾਨਾਂ ਵਲੋਂ ਸਨਮਾਨਤ ਹੋਏ ਸਾਡੇ ਪਿਤਾ, ਹੁਣ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਦੁੱਖ ਕਰਨਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ। ਸਾਡਾ ਪਿਤਾ, ਇਹ ਨਾਸਵੰਤ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ ਛੱਡਕੇ, ਦਿਵ੍ਯ ਸਮਪੱਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਹੁਣ ਬ੍ਰਹਮਾ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਕੋਈ ਵੀ ਗਿਆਨੀ, ਚਾਹੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕਿਸਮ ਦਾ ਹੋਵੇ, ਜੇ ਉਹ ਸੁਣ ਲਵੇ ਤੇ ਸਮਝਦਾਰ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਲਾਪ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖ, ਰੋਣਾ-ਧੋਣਾ, ਵਿਲਾਪ—ਇਹ ਸਭ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਹਰ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਛੱਡ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਕਰ, ਦੁੱਖ ਨਾ ਕਰ ਅਤੇ ਉਸ ਨਗਰੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹੁ। ਇਹ ਸਿੱਖਿਆ ਸਾਨੂੰ ਸਾਡੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਦਿੱਤੀ ਸੀ, ਜੋ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਤੇ ਬੋਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਨ। ਜਿੱਥੇ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਉਸ ਧਰਮੀ ਪਿਤਾ ਨੇ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਓਥੇ ਹੀ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਪੂਰਾ ਕਰਾਂਗਾ। ਮੈਨੂੰ, ਹੇ ਰਘੁਨੰਦਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੁਕਮ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਕਰਨੀ ਠੀਕ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਸਾਡੇ ਸਬੰਧੀ ਹਨ, ਸਾਡੇ ਪਿਤਾ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਰਾਘਵ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਨਿਭਾਵਾਂਗਾ, ਜੋ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦਿੱਤੀ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਅਗਲੇ ਲੋਕ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹਨੂੰ ਬੁੱਧੀ, ਦਇਆ ਤੇ ਵੱਡਿਆਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮੰਨਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਹੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ। ਤੂੰ ਵੀ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਵਧੀਆ, ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ, ਪਿਤਾ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਚੰਗੇ ਵਰਤਾਵ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ, ਆਪਣਾ ਚਲਣ ਠੀਕ ਰੱਖ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਿਤਾ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਵਾਸਤੇ, ਮਹਾਨ ਰਾਮ ਨੇ, ਜੋ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਤੇ ਰਾਜਸੀ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਇਹ ਅਰਥਪੂਰਨ ਬੋਲ ਆਖ ਕੇ, ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਚੁੱਪ ਕਰ ਗਏ। ਇਸ ਮੌਕੇ 'ਤੇ, ਜਦ ਰਾਮ ਜੀ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਏ, ਧਰਮ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਭਰਤ ਨੇ, ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ, ਬੜੀ ਨੈਤਿਕਤਾ ਅਤੇ ਧਰਮ ਨਾਲ ਭਰੇ ਬਚਨ ਰਾਮ ਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, “ਇਸ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਤੇਰੇ ਵਰਗਾ ਹੋਰ ਕੌਣ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਰਘੁਨੰਦਨ? ਨ ਤੈਨੂੰ ਦੁੱਖ ਡੋਲਦਾ ਹੈ, ਨ ਖੁਸ਼ੀ ਉਤਸ਼ਾਹਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਤੂੰ ਵੱਡਿਆਂ ਵਲੋਂ ਆਦਰ ਪਾਂਦਾ ਹੈਂ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸੰਦੇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝੇ ਕਰਦਾ ਹੈਂ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਜੀਵਤ ਜਾਂ ਮ੍ਰਿਤ, ਹਾਜ਼ਰ ਜਾਂ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰ, ਐਸਾ ਵਿਵੇਕ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਗੱਲ ਨਾਲ ਕਦੇ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜੋ ਉੱਚ ਤੇ ਨੀਚ ਦੋਵੇਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਤੇਰੇ ਵਰਗਾ, ਹੇ ਨਰਪਤੀ, ਉਹ ਇੰਨੇ ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਦੇ ਸ਼ੋਕ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਤੇਰੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਅਮਰਾਂ ਵਰਗੀ ਹੈ, ਤੂੰ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਸੱਚ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ, ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਣ ਵਾਲਾ, ਸਭ ਕੁਝ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਹੈਂ, ਹੇ ਰਾਘਵ। ਜਿਸਦੇ ਅੰਦਰ ਤੇਰੇ ਵਰਗੀਆਂ ਗੁਣ ਹਨ, ਜੋ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਦਾ ਸੁਭਾਉ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਸਹਿਣੀ ਦੁਖ ਨਾਲ ਕਦੇ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਨੇ, ਜੋ ਦੁਸਟ ਤੇ ਮੂੜ੍ਹ ਸੀ, ਮੇਰੇ ਲਈ, ਮੇਰੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਜੋ ਕੁਝ ਬੁਰਾ ਕੀਤਾ, ਹੇ ਉੱਚ ਆਤਮਾ, ਤੂੰ ਉਹ ਮੇਰੀ ਭੂਲ ਮਾਫ ਕਰੀਂ। ਧਰਮ ਦੀ ਬਾਂਧਣ ਨਾਲ, ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਉੱਤੇ, ਜੋ ਇਸ ਕਰਤੂਤ ਲਈ ਯੋਗ ਸੀ, ਸਖਤ ਸਜ਼ਾ ਨਹੀਂ ਲਗਾਈ। ਮੈਂ, ਜੋ ਦਸ਼ਰਥ ਵਰਗੇ ਪਵਿੱਤਰ ਵੰਸ਼ ਤੇ ਕਰਮ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹਾਂ, ਜੋ ਧਰਮ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਕਦੇ ਵੀ ਕੋਈ ਅਧਰਮੀ ਜਾਂ ਨਿੰਦਾ ਯੋਗ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਗੁਰੂ, ਕਰਤਾ, ਵੱਡਾ, ਰਾਜਾ ਅਤੇ ਮਰੇ ਹੋਏ ਪਿਤਾ—ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਮੈਂ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਨਿੰਦਾ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗਾ, ਨ ਹੀ ਦੇਵਤਾਵਾਂ ਦੀ। ਕੌਣ, ਜੋ ਔਰਤ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ, ਧਰਮ ਜਾਣ ਕੇ, ਐਸਾ ਪਾਪ ਕਰਮ ਕਰੇਗਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਨ ਧਰਮ ਹੋਵੇ, ਨ ਲਾਭ? ਪੁਰਾਣਿਆਂ ਤੋਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਅੰਤ ਸਮੇਂ ਉਲਝ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਰਾਜਾ ਨੇ ਜਿਹੜਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਇਸ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸਾਫ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਜੋ ਕੁਝ ਉਕਤ, ਕ੍ਰੋਧ, ਮੋਹ ਜਾਂ ਉਤਾਵਲੇਪਣ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ, ਹੇ ਧਰਮਵਾਨ, ਤੂੰ ਹੁਣ ਧਰਮ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ, ਉਹ ਕਰਮ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲੈ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਮ ਤੇ ਭਰਤ ਵਿਚਲੀਆਂ ਇਹ ਗੰਭੀਰ ਗੱਲਾਂ, ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੀ ਮਹਾਨ ਗਾਥਾ ਵਿੱਚ, ਜੀਵਨ ਦੇ ਸੱਚ, ਧਰਮ ਤੇ ਪਰਮ ਕਿਰਿਆ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।