ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਦੁੱਖੀ ਤੇ ਵਿਹਲ ਦੇਖ ਕੇ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਸੰਯਮੀ ਰਾਮ ਸੀ, ਉਸਨੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਸੰਤਵਨਾ ਦਿੱਤੀ। ਰਾਮ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਚਲਦਾ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦਾ ਮਾਲਕ ਨਹੀਂ। ਮੌਤ ਉਸਨੂੰ ਕਦੇ ਇੱਧਰ, ਕਦੇ ਉੱਧਰ ਖਿੱਚ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਕੁਝ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉੱਚਾਈਆਂ ਵੀ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਥੱਲੇ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਮਿਲਾਪ ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਤੇ ਜਿੰਦਗੀ ਦਾ ਅੰਤ ਵੀ ਮੌਤ ਹੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪੱਕਾ ਫਲ ਡਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਡਿੱਗ ਜਾਵੇਗਾ, ਇੰਝ ਹੀ ਜਿਹੜਾ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਡਰ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਥੰਮਾਂ ਵਾਲਾ ਘਰ ਵੀ ਵੱਡਾ ਹੋ ਕੇ ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਢਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੰਝ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਬੁਢਾਪੇ ਅਤੇ ਮੌਤ ਦੇ ਅਧੀਨ ਢਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜੀ ਰਾਤ ਲੰਘ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਮੁੜ ਕੇ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ; ਜਿਵੇਂ ਪੂਰੀ ਵਹਿੰਦੀ ਯਮੁਨਾ ਨਦੀ ਸਮੁੰਦਰ ਵੱਲ ਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਹਰ ਜੀਵ ਲਈ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਲੰਘਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਜੀਵਨ ਦੀ ਉਮਰ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਸੁੱਕਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਲਈ ਸੋਚ, ਦੂਜੇ ਲਈ ਕਿਉਂ ਸੋਗ ਕਰਦਾ ਹੈਂ? ਜੀਵਨ ਦੀ ਉਮਰ ਤਾਂ ਚਾਹੇ ਬੰਦਾ ਰਹੇ ਜਾਂ ਚਲਾ ਜਾਵੇ, ਘਟਦੀ ਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮੌਤ ਹਰ ਵੇਲੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਨਾਲ ਚਲਦੀ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਬੈਠਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਲੰਮੀ ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਬਾਅਦ ਵੀ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਅੰਗਾਂ ਉੱਤੇ ਝੁਰੀਆਂ ਆ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਵਾਲ ਚਿੱਟੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਮਨੁੱਖ ਬੁੱਢਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਉਹ ਕੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਲੋਕ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਦੇ ਤੇ ਡੁੱਬਦੇ ਵੇਲੇ ਖੁਸ਼ੀ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਆਪਣੀ ਘਟਦੀ ਉਮਰ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦੇ। ਹਰ ਨਵੇਂ ਰੁੱਤ ਦੇ ਆਉਣ ਉੱਤੇ ਉਹ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਰੁੱਤਾਂ ਦੇ ਬਦਲਣ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਵੀ ਘਟਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਦੋ ਲੱਕੜਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਫਿਰ ਵੱਖ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਇੰਝ ਹੀ ਪਤਨੀ, ਪੁੱਤ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਤੇ ਮਿੱਤਰ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਫਿਰ ਵਿਛੁੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਵਿਛੋੜਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ। ਕੋਈ ਜੀਵ ਸਦਾ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਇਸ ਲਈ ਜਿਹੜਾ ਜਾ ਚੁੱਕਾ, ਉਸ ਲਈ ਸੋਗ ਕਰਨ ਦਾ ਕੋਈ ਲਾਭ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਰਾਹ ਉੱਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਬੰਦਾ ਜਾਂਦੇ ਕਾਫਲੇ ਨੂੰ ਆਖਦਾ ਹੈ, ‘ਮੈਂ ਵੀ ਤੁਹਾਡੇ ਪਿੱਛੋਂ ਆਵਾਂਗਾ’, ਇੰਝ ਹੀ ਸਾਡੇ ਪੂਰਖਿਆਂ ਨੇ ਜੋ ਰਾਹ ਚੁਣਿਆ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਉਹ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਸੋਗ ਕਿਉਂ ਕਰੀਏ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਰਾਹ ਅਟੱਲ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਉਮਰ ਘਟਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਧਾਰਾ ਮੁੜਦੀ ਨਹੀਂ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣਾ ਮਨ ਖੁਸ਼ੀ ਵੱਲ ਲਿਆਵੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਪੁੱਤਰਾਂ ਲਈ ਖੁਸ਼ੀ ਹੀ ਉਚਿਤ ਹੈ। ਸਾਡਾ ਪਿਤਾ, ਧਰਤੀ ਦਾ ਰਾਜਾ, ਧਰਮਾਤਮਾ ਤੇ ਸਭ ਸੁਭ ਕਾਰਜਾਂ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਕੇ, ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਸੇਵਕਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ, ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਧਰਮ ਨਾਲ ਦਾਨ ਦੇ ਕੇ ਤੀਜਾ ਸਵਰਗ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਚੰਗੇ ਕੰਮਾਂ ਤੇ ਚਾਹੇ ਹੋਏ ਯਜਨਾਂ ਨਾਲ, ਸਾਡੇ ਪਿਤਾ ਦਸ਼ਰਥ ਨੇ ਸਵਰਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਅਨੇਕ ਯਜਨ ਕੀਤੇ, ਬਹੁਤ ਆਨੰਦ ਮਾਣਿਆ, ਤੇ ਉੱਚੀ ਉਮਰ ਪਾ ਕੇ, ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਗਿਆ ਹੈ। ਉੱਚੀ ਉਮਰ ਤੇ ਆਨੰਦ ਪਾ ਕੇ, ਹੇ ਰਾਘਵ, ਸਾਡਾ ਪਿਤਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਤਕਾਰੀ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਮਾਣ ਦਿੱਤਾ, ਹੁਣ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਸੋਗ ਨਹੀਂ ਕਰੀਦਾ। ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਇਹ ਮਾਨਵ ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਕੇ, ਦਿਵ੍ਯ ਸਮਪੱਤੀ ਮਿਲੀ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਵੀ ਬੁੱਧੀਮਾਨ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕਿਸਮ ਦਾ ਹੋਵੇ, ਜੋ ਇਹ ਸੁਣਦਾ ਤੇ ਸਮਝਦਾ ਹੈ, ਇੰਝ ਸੋਗ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਨੇਕ ਦੁੱਖ, ਵਿਲਾਪ ਤੇ ਰੋਣਾ, ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਹਰ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਛੱਡ ਦੇਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਕਰ, ਸੋਗ ਨਾ ਕਰ, ਤੇ ਉਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿ। ਇਹੀ ਸਾਡਾ ਪਿਤਾ, ਜੋ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਸੀ, ਤੇ ਵਧੀਆ ਬੋਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਸੀ, ਨੇ ਆਖਿਆ ਸੀ। ਜਿੱਥੇ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਉਸ ਧਰਮਾਤਮਾ ਪਿਤਾ ਨੇ ਭੇਜਿਆ, ਉੱਥੇ ਮੈਂ ਵੀ ਉਹੀ ਆਦੇਸ਼ ਪੂਰਾ ਕਰਾਂਗਾ। ਹੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੇ, ਮੇਰੇ ਲਈ ਵੀ ਪਿਤਾ ਦਾ ਹੁਕਮ ਟਾਲਣਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ। ਪਿਤਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਤੇਰੇ ਲਈ ਵੀ ਆਦਰਯੋਗ ਹੈ; ਉਹ ਸਾਡਾ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ, ਸਾਡਾ ਪਿਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਰਾਘਵ, ਮੈਂ ਪਿਤਾ ਦੇ ਧਰਮਿਕ ਆਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਨਿਭਾਵਾਂਗਾ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਅਗਲੇ ਲੋਕ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਹਨੂੰ ਬੁੱਧੀ, ਦਇਆ ਤੇ ਵੱਡਿਆਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮੰਨਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਹੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ। ਤੂੰ ਵੀ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ, ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਾਡੇ ਪਿਤਾ ਦਸ਼ਰਥ ਦੀ ਚੰਗੀ ਚਾਲ ਚਲ ਕੇ, ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਵਿਅਤੀਤ ਕਰ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਿਤਾ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਲਈ, ਮਹਾਨ, ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਤੇ ਰਾਜਸੀ ਰਾਮ ਨੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਇਹ ਅਰਥਪੂਰਨ ਬਚਨ ਆਖਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਤੇ ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕੰਡ ਦੇ 105ਵੇਂ ਸਰਗ ਦਾ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਨੇ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਕਹਿ ਕੇ ਚੁੱਪੀ ਧਾਰ ਲੀ, ਤਾਂ ਭਾਰਤ, ਜੋ ਧਰਮ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਰਾਮ ਨੂੰ—ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰੇ ਸੀ—ਮੰਡਾਕਿਨੀ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ, ਉੱਚੇ ਤੇ ਧਰਮਿਕ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ। ਭਾਰਤ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਤੇਰੇ ਵਰਗਾ ਹੋਰ ਕੌਣ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੇ? ਨ ਤੈਨੂੰ ਦੁੱਖ ਵਿਆਕੁਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਨ ਖੁਸ਼ੀ ਤੈਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਤੂੰ ਵੱਡਿਆਂ ਵਲੋਂ ਆਦਰ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈਂ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਸੰਦੇਹਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝੇ ਕਰਦਾ ਹੈਂ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਜੀਵਤ ਜਾਂ ਮ੍ਰਿਤ, ਹਾਜ਼ਰ ਜਾਂ ਗ਼ੈਰਹਾਜ਼ਰ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਮਝ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਤੋਂ ਕਿਉਂ ਘਬਰਾਵੇ? ਜਿਹੜਾ ਉੱਚੇ ਤੇ ਹੇਠਲੇ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈਂ, ਹੇ ਨਰਪਤੀ, ਉਹ ਇੰਝ ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸੋਗ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਤੇਰਾ ਸੁਭਾਵ ਅਮਰਾਂ ਵਾਂਗੂ ਹੈ, ਤੂੰ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਸਚ ਤੇ ਡਟਿਆ ਹੋਇਆ, ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ, ਸਭ ਕੁਝ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਹੈਂ, ਹੇ ਰਾਘਵ।