ਭਾਰਤ, ਰਾਮ ਤੇ ਹੋਰ ਸਾਰੀਆਂ ਸੰਗਤੀਆਂ ਚੁੱਪ-ਚਾਪ ਬੈਠੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਕਿਸੇ ਨੇ ਵੀ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ। ਪਰ ਇਸ ਨਿਸ਼ਚਲ ਮੌਲ ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸੱਜਣਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਰਾਮ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਨੇ, ਮਨਾਉਣ ਉਪਰੰਤ, ਇਹ ਰਾਜ ਮੈਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਸੀ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਇਹ ਰਾਜ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸੌਂਪਦਾ ਹਾਂ—ਤੁਸੀਂ ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ ਰਾਜ ਕਰੋ। ਜਿਵੇਂ ਵੱਡਾ ਪਾਣੀ ਦਾ ਰੇਲਾ ਬੰਧ ਨੂੰ ਤੋੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਐਸੇ ਹੀ ਇਹ ਵੱਡਾ ਰਾਜ ਹੌਲਿਆ ਹੋਇਆ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇ ਵੱਸ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ—ਇਹ ਸਿਰਫ ਤੁਹਾਡੇ ਵੱਲੋਂ ਹੀ ਸੰਭਲ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਘੋੜੇ ਦੀ ਦੌੜ ਜਾਂ ਗਰੁੜ ਦੀ ਉਡਾਣ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਐਸੇ ਹੀ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਪੱਧਰ ਦਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਆਸਰਾ ਮਿਲਦਾ ਰਹੇ, ਉਹ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਜੀ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜੋ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਜੀਵਨ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਬੰਦਾ ਰੁੱਖ ਲਗਾ ਕੇ, ਪਾਲ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਤੇ ਮੋਟਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜੇ ਉਹ ਰੁੱਖ ਫੁੱਲ ਤਾਂ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਫਲ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ, ਤਾਂ ਜਿਸ ਨੇ ਉਹ ਰੁੱਖ ਲਾਇਆ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਉਹ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ, ਜਿਸ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਉਹ ਰੁੱਖ ਲਾਇਆ ਸੀ। ਹੇ ਬਾਹੁਬਲੀ, ਇਹੀ ਉਦਾਹਰਨ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਮਝਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਸਾਡੇ ਵਿਚੋਂ ਮੁਖੀ ਹੋ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਸੇਵਕਾਂ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਨਾ ਕਰੋ। ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜਨ, ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਵਪਾਰੀ ਤੇ ਜਨਤਾ ਤੁਹਾਨੂੰ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਵਿਰਾਜਮਾਨ, ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਲਈ ਅਜੇਤ, ਤੇ ਚਮਕਦੇ ਹੋਏ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਦੇਖਣ। ਤੁਹਾਡੇ ਜੁਲੂਸ ਵਿੱਚ ਮਸਤ ਹਾਥੀ ਘੰਘਰੂਆਂ ਨਾਲ ਗੂੰਜਣ, ਹੇ ਕਕੁਤਸਥ ਵੰਸ਼ੀ, ਤੇ ਅੰਦਰਲੇ ਮਹਿਲ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਪੂਰੀ ਤਨ-ਮਨ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਮਨਾਉਣ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਇਹ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਤੇ ਹੋਰ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ‘ਚੰਗਾ ਆਖਿਆ!’ ਕਹਿ ਕੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਫਿਰ ਵੀ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਨੇ ਮਹਾਨ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਦੁਖੀ ਤੇ ਵਿਹਲ ਦੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੇ ਕਾਬੂ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ, ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਸੰਤਾਵਨਾ ਦੇਣ ਲੱਗੇ। ਰਾਮ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਇਨਸਾਨ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਚਲਦਾ; ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦਾ ਮਾਲਕ ਨਹੀਂ। ਮੌਤ ਉਸ ਨੂੰ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਖਿੱਚ ਕੇ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹਰ ਇਕ ਇਕੱਠ ਦਾ ਅੰਤ ਘਾਟ ਵਿੱਚ ਹੈ; ਹਰ ਉੱਚਾਈ ਦਾ ਅੰਤ ਡਿੱਗਣ ਵਿੱਚ; ਹਰ ਮਿਲਾਪ ਦਾ ਅੰਤ ਵੱਖਰੇ ਹੋਣ ਵਿੱਚ; ਤੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅੰਤ ਮੌਤ ਵਿੱਚ। ਜਿਵੇਂ ਪੱਕਾ ਫਲ ਡਿੱਗਣ ਦੇ ਡਰ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਗੱਲ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਡਰਦਾ, ਐਸੇ ਹੀ, ਜੋ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਮੌਤ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਡਰ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਥੰਮਾਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਘਰ ਵੀ ਵੱਡਾ ਹੋ ਕੇ, ਵਧੇਰੇ ਉਮਰ ਹੋਣ ਤੇ ਢਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਐਸੇ ਹੀ, ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਬੁਢੇਪੇ ਤੇ ਮੌਤ ਦੇ ਅਧੀਨ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਰਾਤ ਲੰਘ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ; ਪੂਰੀ ਵਹਿੰਦੀ ਯਮੁਨਾ ਸਿਰਫ ਸਮੁੰਦਰ ਵੱਲ ਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ ਲੰਘਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਘਟਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਸੁਕਾ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਲਈ ਸੋਚੋ—ਦੂਜੇ ਲਈ ਕਿਉਂ ਵਿਹਲ ਹੋ ਰਹੇ ਹੋ? ਚਾਹੇ ਕੋਈ ਰਹੇ ਜਾਂ ਚਲਾ ਜਾਵੇ, ਉਮਰ ਤਾਂ ਘਟਦੀ ਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮੌਤ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਜਾਂਦੀ, ਨਾਲ ਹੀ ਬੈਠਦੀ, ਤੇ ਲੰਮਾ ਰਸਤਾ ਤੈਅ ਕਰਕੇ ਨਾਲ ਹੀ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਅੰਗਾਂ 'ਤੇ ਲਕੀਰਾਂ ਪੈ ਜਾਂਦੀਆਂ, ਵਾਲ ਚਿੱਟੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ, ਬੰਦਾ ਥੱਕ ਜਾਂਦਾ—ਉਹ ਫਿਰ ਕੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਲੋਕ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਦੇ ਵੇਲੇ ਤੇ ਡੁੱਬਦੇ ਵੇਲੇ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਆਪਣੀ ਉਮਰ ਘਟਣ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਉਹ ਹਰ ਨਵੇਂ ਮੌਸਮ ਦੇ ਆਉਣ 'ਤੇ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਮੌਸਮਾਂ ਦੇ ਬਦਲਣ ਨਾਲ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਘਟਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਦੋ ਲੱਕੜਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਸਮਾਂ ਆਉਣ 'ਤੇ ਵੱਖ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਐਸੇ ਹੀ ਪਤਨੀ, ਪੁੱਤਰ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਤੇ ਦੋਸਤ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਤੇ ਫਿਰ ਵੱਖ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਵੱਖ ਹੋਣਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ। ਕੋਈ ਵੀ ਜੀਵ ਸਦਾ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ; ਇਸ ਲਈ ਮਰੇ ਹੋਏ ਲਈ ਵਿਹਲਾ ਹੋਣਾ ਬੇਮਤਲਬ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ ਖੜਾ ਕੋਈ ਬੰਦਾ ਜਾਂਦੇ ਕਾਫਲੇ ਨੂੰ ਆਖਦਾ ਹੈ, ‘ਮੈਂ ਵੀ ਤੁਹਾਡੇ ਪਿੱਛੇ ਆਵਾਂਗਾ’, ਐਸੇ ਹੀ, ਸਾਡੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਦਾ ਰਸਤਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ; ਉਹ ਰਸਤਾ ਤੈਅ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਵਿਹਲਾ ਹੋਣ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ, ਜਦੋਂ ਉਸ ਤੋਂ ਕੋਈ ਹਟ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ? ਜਿਵੇਂ ਉਮਰ ਘਟਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਧਾਰਾ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਮੁੜਦੀ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਪੁੱਤਰਾਂ ਲਈ ਖੁਸ਼ੀ ਹੀ ਬਣਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਸਾਡਾ ਪਿਤਾ, ਧਰਤੀ ਦਾ ਰਾਜਾ, ਜੋ ਧਰਮਾਤਮਾ ਸੀ ਤੇ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਯਗਿਆਂ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋਇਆ, ਹੁਣ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਿਆਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਕਰਕੇ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਕੇ ਤੇ ਧਰਮ ਨਾਲ ਦਾਨ ਦੇ ਕੇ ਤੀਜੇ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਚੰਗੇ ਕੰਮਾਂ ਤੇ ਚਾਹੇ ਹੋਏ ਯਗਿਆਂ ਨਾਲ, ਸਾਡੇ ਪਿਤਾ ਦਸ਼ਰਥ ਨੇ ਸਵਰਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੇ ਯਗਿਆਂ ਤੇ ਬਹੁਤ ਆਨੰਦ ਭੋਗ ਕੇ, ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਉਮਰ ਪਾ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ। ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਉਮਰ ਤੇ ਆਨੰਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਰਾਘਵ, ਸਾਡਾ ਪਿਤਾ, ਜੋ ਸਤਕਾਰੀ ਸੀ, ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਸੋਗ ਕਰਨਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ। ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਕੇ, ਦਿਵਿਆ ਸੰਪੱਤੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਤੇ ਹੁਣ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਵੀ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਵਿਅਕਤੀ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕਿਸਮ ਦਾ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਹੋਰ ਹੋਰ ਹੋਸ਼ਿਆਰ ਹੋਵੇ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਹਲਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਹਨਾਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖ, ਸੋਗ ਤੇ ਰੋਣਾ—ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਦੇ ਲਈ ਹਰ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਛੱਡਣ ਯੋਗ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਤੂੰ ਸੁਖੀ ਰਹੁ ਤੇ ਸੋਗ ਨਾ ਕਰ; ਉਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵੱਸ। ਇਹ ਸਾਡੇ ਪਿਤਾ ਨੇ, ਜੋ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਕਾਬੂ ਰੱਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗੇ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਸਨ, ਅਜੇਹੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਜਿੱਥੇ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਉਸ ਧਰਮਾਤਮਾ ਪਿਤਾ ਵੱਲੋਂ ਆਦੇਸ਼ ਮਿਲਿਆ ਹੈ, ਉਥੇ ਹੀ ਮੈਂ ਸਾਡੇ ਮਹਾਨ ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਪੂਰੀ ਕਰਾਂਗਾ। ਹੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੇ, ਮੇਰੇ ਲਈ ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਅਣਦੇਖੀ ਕਰਨੀ ਠੀਕ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਪਿਤਾ ਸਦਾ ਤੇਰੇ ਵਲੋਂ ਵੀ ਆਦਰ ਯੋਗ ਹੈ; ਉਹ ਸਾਡਾ ਸੰਬੰਧੀ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਡਾ ਪਿਤਾ ਹੈ।