ਰਾਘਵ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਧਰਮਾਤਮਾ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਵੱਲੋਂ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਹਾਂ, ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਤੂੰ ਅਯੋਧਿਆ ਦਾ ਰਾਜ ਲੈ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਮਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਮੈਂ ਡੰਡਕ ਅਰਣਯ ਵਿੱਚ ਛਾਲਾਂ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਪਾ ਕੇ ਵੱਸਾਂਗਾ। ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੀ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਨੇ ਇਹ ਵੰਡ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ, ਹੁਕਮ ਦੇ ਕੇ ਉਹ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ। ਉਹ ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ, ਜੋ ਧਰਮਾਤਮਾ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਸਨ, ਉਹੀ ਅਧਿਕਾਰੀ ਹਨ; ਤੂੰ ਉਹ ਹਿੱਸਾ ਭੋਗ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਦਿੱਤਾ। ਹੇ ਸੌਮ੍ਯ, ਮੈਂ ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਡੰਡਕ ਅਰਣਯ ਵਿੱਚ ਰਹਾਂਗਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਮਹਾਨ ਪਿਤਾ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤਾ ਹਿੱਸਾ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਾਂਗਾ। ਮੇਰੇ ਮਹਾਨ ਪਿਤਾ, ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਆਦਰਯੋਗ ਹਨ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਵਰਗੇ ਹਨ, ਜੋ ਕੁਝ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਆਖਿਆ, ਮੈਂ ਉਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ, ਭਾਵੇਂ ਮੈਨੂੰ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਮਿਲ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕੰਡ ਦੇ ਇਕ ਸੋ ਚੌਥੇ ਸਰਗ ਦਾ ਅੰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਹਾਸ਼ੀ ਵਾਲਮੀਕੀ ਨੇ ਰਚਿਆ। ਫਿਰ, ਜਦੋਂ ਇਹ ਸਿੰਘ ਵਰਗੇ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਮਰਦ ਆਪਣੇ ਦੋਸਤਾਂ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖੀ ਹੋਏ ਬੈਠੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਰਾਤ ਵੀ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੰਘ ਗਈ। ਜਦੋਂ ਸਵੇਰ ਹੋਈ, ਤੇਰਾ ਭਰਾ ਆਪਣੇ ਸਹੇਲੀਆਂ ਸਮੇਤ ਮੰਡਾਕਿਨੀ ਨਦੀ ਉੱਤੇ ਸਵੇਰ ਦੀ ਅਰਘ ਅਤੇ ਜਪ ਕਰਕੇ ਰਾਮ ਕੋਲ ਆਏ। ਉਹ ਸਭ ਚੁੱਪ ਚਾਪ ਇਕੱਠੇ ਬੈਠ ਗਏ, ਕਿਸੇ ਨੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਆਖਿਆ। ਪਰ ਭਰਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦੋਸਤਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਰਾਮ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ। ਭਰਤ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਨੇ ਹੁਣ ਰਾਜ ਮੈਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਹੈ; ਮੈਂ ਇਹ ਤੈਨੂੰ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ—ਤੂੰ ਨਿਰਵਿਘਨ ਰਾਜ ਕਰ। ਜਿਵੇਂ ਵੱਡਾ ਪਾਣੀ ਦਾ ਰੇਲਾ ਬੰਧ ਨੂੰ ਤੋੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਵੱਡਾ ਰਾਜ ਭਾਗ ਤੇਰੇ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਸੰਭਾਲ ਸਕਦਾ। ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਘੋੜੇ ਦੀ ਦੌੜ ਜਾਂ ਗਰੁੜ ਦੀ ਉਡਾਣ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਟਿਕ ਸਕਦਾ, ਮੈਂ ਵੀ ਤੇਰੀ ਰਾਹੀਂ ਨਹੀਂ ਚੱਲ ਸਕਦਾ, ਹੇ ਰਾਜਨ। ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੋਰਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਕੇ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਜੀਉਣਾ ਢਿੱਲਾ ਹੈ; ਪਰ ਜੋ ਆਪਣੇ ਬਲ ਤੇ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਜੀਉਣਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਰੁੱਖ, ਜੋ ਆਦਮੀ ਲਾਏ ਤੇ ਪਾਲੇ, ਵੱਡਾ ਤੇ ਮੋਟਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਆਦਮੀ ਲਈ ਚੜ੍ਹਨਾ ਔਖਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਰੁੱਖ ਫੁੱਲ ਤਾਂ ਦੇਵੇ ਪਰ ਫਲ ਨਾ ਲਿਆਏ, ਤਾਂ ਜਿਸ ਨੇ ਉਹ ਲਾਇਆ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਸੁਖ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਇਹੀ ਉਦਾਹਰਨ ਹੈ, ਹੇ ਮਹਾਬਾਹੂ, ਤੂੰ ਇਸ ਦਾ ਅਰਥ ਸਮਝ। ਜੇ ਤੂੰ ਸਾਡੇ ਵਿਚਕਾਰ ਮੁਖੀ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਸੇਵਕਾਂ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਨਾ ਕਰ। ਸਾਰੇ ਵਪਾਰੀ, ਲੋਕ ਤੇ ਸਾਰੇ ਨਾਗਰਿਕ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜਨ, ਤੈਨੂੰ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੋਇਆ ਦੇਖਣ। ਮਸਤ ਹਾਥੀ ਤੇਰੇ ਜੁਲੂਸ ਵਿੱਚ ਗੂੰਜਣ, ਕਕੁਤਸ ਵੰਸ਼ੀ, ਤੇ ਅੰਦਰਲੇ ਮਹਲ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਤੈਨੂੰ ਵੇਖਣ।" ਭਰਤ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਨਾਗਰਿਕ ਤੇ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਲੋਕ ਖੁਸ਼ ਹੋਏ, "ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ!" ਆਖਦੇ ਹੋਏ ਰਾਮ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਮਨਾਉਣ ਲੱਗੇ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਨੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਦੁੱਖੀ ਤੇ ਵਿਹਲ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੇ ਕਾਬੂ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਭਰਤ ਨੂੰ ਸੰਤੋਖ ਦਿੱਤਾ। ਰਾਮ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਇਨਸਾਨ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਚਲਦਾ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦਾ ਮਾਲਕ ਨਹੀਂ। ਮੌਤ ਉਸਨੂੰ ਕਦੇ ਇੱਥੇ, ਕਦੇ ਉੱਥੇ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹਰ ਇਕ ਇਕੱਠ ਹੋਇਆ ਚੀਜ਼ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਉੱਚਾਈਆਂ ਥੱਲੇ ਆ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਮਿਲਾਪ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਤੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅੰਤ ਮੌਤ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪੱਕਾ ਫਲ ਡਰਦਾ ਤਾਂ ਸਿਰਫ ਝੜਨ ਤੋਂ ਹੀ ਹੈ, ਇਨਸਾਨ ਲਈ ਵੀ ਜਨਮ ਦੇ ਬਾਅਦ ਸਿਰਫ ਮੌਤ ਦਾ ਹੀ ਡਰ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਖੰਭਿਆਂ ਵਾਲਾ ਘਰ ਵੀ ਪੁਰਾਣਾ ਹੋ ਕੇ ਢਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਨਸਾਨ ਵੀ ਬੁਢ਼ਾਪੇ ਤੇ ਮੌਤ ਦੀ ਲਪੇਟ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜੀ ਰਾਤ ਲੰਘ ਗਈ, ਉਹ ਮੁੜ ਕੇ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ; ਜਿਵੇਂ ਭਰੀ ਹੋਈ ਯਮੁਨਾ ਨਦੀ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵੱਲ ਹੀ ਵਗਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਹਰ ਜੀਵ ਦੇ ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ ਲੰਘਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਉਮਰ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਸੁਕਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਲਈ ਦੁਖ ਕਰ—ਹੋਰਾਂ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਜੇ ਕੋਈ ਇੱਥੇ ਰਹੇ ਜਾਂ ਚਲਾ ਜਾਵੇ, ਉਸ ਦੀ ਉਮਰ ਤਾਂ ਘਟਦੀ ਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮੌਤ ਹਰ ਵੇਲੇ ਇਨਸਾਨ ਦੇ ਨਾਲ ਚਲਦੀ ਹੈ, ਨਾਲ ਬੈਠਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਲੰਮੀ ਯਾਤਰਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਨਾਲ ਹੀ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਅੰਗਾਂ ਉੱਤੇ ਝੁਰੀਆਂ ਪੈ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਵਾਲ ਚਿੱਟੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਬੁੱਢਾ ਆਦਮੀ ਥੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਫਿਰ ਕੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਲੋਕ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਦਿਆਂ ਤੇ ਡੁੱਬਦਿਆਂ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਆਪਣੀ ਉਮਰ ਘੱਟ ਹੋਣੀ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦੇ। ਹਰ ਨਵੇਂ ਮੌਸਮ ਨੂੰ ਆਉਂਦੇ ਵੇਖ ਕੇ ਖੁਸ਼ੀ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਮੌਸਮਾਂ ਦੇ ਬਦਲਣ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਘੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਦੋ ਲੱਕੜੀਆਂ ਮਿਲ ਕੇ ਵੱਖ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਇੱਥੇ ਵੀ ਪਤਨੀ, ਪੁੱਤਰ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਤੇ ਦੋਸਤ ਮਿਲ ਕੇ ਵੱਖ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਵਿਛੋੜਾ ਪੱਕਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਜੀਵ ਸਦਾ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਇਸ ਲਈ ਮਰੇ ਹੋਏ ਲਈ ਰੋਣ ਦੀ ਕੋਈ ਤਾਕਤ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਰਾਹ ਉੱਤੇ ਖੜਾ ਕੋਈ ਆਦਮੀ ਲੰਘ ਰਹੀ ਕਾਫਲੇ ਨੂੰ ਆਖੇ, 'ਮੈਂ ਵੀ ਤੁਹਾਡੇ ਪਿੱਛੇ ਆਵਾਂਗਾ', ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਸਾਡਾ ਵੀ ਰਸਤਾ ਹੈ—ਜੋ ਸਾਡੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਨੇ ਚਲਿਆ, ਉਹੀ ਪੱਕਾ ਰਸਤਾ ਹੈ; ਜਦ ਤੱਕ ਉਹ ਰਸਤਾ ਤੈਅ ਹੋ ਗਿਆ, ਫਿਰ ਦੁਖ ਕਿਉਂ ਕਰੀਏ? ਜਦ ਉਮਰ ਘਟਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਧਾਰ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਮੁੜਦੀ, ਤਾਂ ਮਨ ਨੂੰ ਸੁਖ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਪੁੱਤਰਾਂ ਲਈ ਸੁਖੀ ਹੋਣਾ ਹੀ ਚੰਗਾ ਹੈ। ਸਾਡਾ ਪਿਤਾ, ਧਰਤੀ ਦਾ ਮਾਲਕ, ਜੋ ਧਰਮਾਤਮਾ ਸੀ ਤੇ ਸਾਰੇ ਸ਼ੁਭ ਯਜਨਾਂ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋਇਆ, ਹੁਣ ਸਵਰਗ ਵੱਸ ਗਿਆ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਸੇਵਕਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਧਰਮ ਨਾਲ ਦਾਨ ਦੇ ਕੇ, ਸਾਡੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਤੀਜਾ ਸਵਰਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ।