ਰਾਮਚੰਦ੍ਰ ਜੀ ਨੇ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਕਿਹਾ, "ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਛਾਲਾਂ ਅਤੇ ਕਾਲੀ ਮ੍ਰਿਗਚਰਮ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਰਹਿਣਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਰਾਜਸਿੰਘਾਸਨ 'ਤੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਵਜੋਂ ਬੈਠਣਾ ਹੋਵੇ—ਇਹ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦੀ ਇਛਾ ਤੇ ਆਦੇਸ਼ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਕਿੱਥੇ ਵੱਸਾਂ। ਜਿਵੇਂ ਧਰਮੀ ਪਿਤਾ ਦੀ ਇਜ਼ਤ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਮਾਂ ਦੀ ਭੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਹੇ ਰਘੁਨੰਦਨ, ਜਦੋਂ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਧਰਮਾਤਮਾ ਮਾਪੇ ਮੈਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਭੇਜ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਮੈਂ ਦੂਜਾ ਕੰਮ ਕਿਵੇਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ? ਤੂੰ ਅਯੋਧਿਆ ਦਾ ਰਾਜ, ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਆਦਰਯੋਗ ਹੈ, ਹਾਸਲ ਕਰ; ਮੈਂ ਤਾਂ ਦੰਡਕ ਅਰਣਯ ਵਿੱਚ ਛਾਲਾਂ ਪਾ ਕੇ ਵੱਸਾਂਗਾ। ਇਹ ਵੰਡ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ, ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਹ ਸੁਰਗ ਨੂੰ ਸਿਧਾਰ ਗਏ। ਉਹ ਰਾਜਾ, ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ, ਧਰਮਾਤਮਾ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਆਚਾਰਯ, ਅਧਿਕਾਰ ਰੱਖਦੇ ਸਨ; ਤੂੰ ਉਹੀ ਹਿੱਸਾ ਭੋਗ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਦਿੱਤਾ। ਹੇ ਸੌਮ੍ਯ, ਮੈਂ ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਦੰਡਕ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਹਾਂਗਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਮਹਾਨ ਪਿਤਾ ਵਲੋਂ ਮਿਲੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਹੀ ਭੋਗਾਂਗਾ। ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ, ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਆਦਰਯੋਗ ਹਨ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਵਰਗੇ ਹਨ, ਜੋ ਕੁਝ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਆਖਿਆ, ਮੈਂ ਉਸੀ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ, ਭਾਵੇਂ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਤੇ ਰਾਜ ਮਿਲ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਸੌਚੌਂ ਚੌਥੇ ਸਰਗ ਦਾ ਇਥੇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਸਿੰਘ-ਸਮਾਨ ਯੋਧੇ ਆਪਣੇ ਮਿਤਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਦੁਖੀ ਸਨ, ਉਹ ਰਾਤ ਵੀ ਗ਼ਮੀ ਵਿੱਚ ਲੰਘ ਗਈ। ਸਵੇਰ ਹੋਈ, ਤੇਰੇ ਭਰਾ ਆਪਣੇ ਮਿਤਰਾਂ ਸਮੇਤ ਮੰਡਾਕਿਨੀ ਨਦੀ 'ਤੇ ਸਵੇਰੇ ਦੀ ਹਵਨ ਅਤੇ ਜਪ ਕਰਕੇ ਰਾਮ ਜੀ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚੇ। ਉਹ ਚੁੱਪਚਾਪ ਇਕੱਠੇ ਬੈਠ ਗਏ, ਕਿਸੇ ਨੇ ਵੀ ਇਕ ਸ਼ਬਦ ਨਾ ਕਿਹਾ। ਪਰ ਭਰਤ ਨੇ, ਆਪਣੇ ਮਿਤਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ, ਰਾਮ ਜੀ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ। ਭਰਤ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਮਨਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਰਾਜਪਾਟ ਦਿੱਤਾ ਸੀ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਇਹ ਤੈਨੂੰ ਸੌਂਪਦਾ ਹਾਂ—ਤੂੰ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਅੜਚਣ ਦੇ ਰਾਜ ਕਰ। ਜਿਵੇਂ ਵੱਡਾ ਪਾਣੀ ਆਉਣ ਤੇ ਬੰਨ੍ਹ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਵੱਡਾ ਰਾਜ ਹਿੱਸਾ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਕੋਲ ਰਹਿ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਸਿਵਾਏ ਤੇਰੇ। ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਘੋੜੇ ਦੀ ਦੌੜ ਜਾਂ ਗਰੁੜ ਦੀ ਉਡਾਣ ਦੀ ਬਰਾਬਰੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਹੇ ਰਾਜਨ, ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਚਾਲ ਦੀ ਬਰਾਬਰੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਜੋ ਸਦਾ ਦੂਜਿਆਂ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜੋ ਦੂਜਿਆਂ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੋ ਕੇ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਜੀਵਨ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਰੁੱਖ ਲਗਾ ਕੇ, ਪਾਲ ਕੇ, ਉਹਨੂੰ ਵੱਡਾ ਤੇ ਮੋਟਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜਦ ਉਹ ਰੁੱਖ ਫੁੱਲ ਤਾਂ ਲਿਆਵੇ, ਪਰ ਫਲ ਨਾ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਮਨੁੱਖ, ਜਿਸ ਨੇ ਉਹ ਰੁੱਖ ਪਾਲਿਆ, ਉਸ ਮਿਹਨਤ ਦਾ ਅਨੰਦ ਨਹੀਂ ਲੈ ਸਕਦਾ। ਇਹ ਉਦਾਹਰਣ ਹੈ, ਹੇ ਮਹਾਬਾਹੂ, ਤੂੰ ਇਸਦਾ ਅਰਥ ਸਮਝ। ਜੇ ਤੂੰ ਸਾਡੇ ਵਿਚਕਾਰ ਮੁਖੀ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਆਪਣਿਆਂ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਨਾ ਕਰ। ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਸਭ ਵੱਡੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਅਤੇ ਲੋਕ, ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਤੈਨੂੰ ਰਾਜ ਵਿਚ ਸ਼ਤ੍ਰੂ-ਅਜੈ, ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਿਆਂ ਵੇਖਣ। ਕਕੁਤਥ ਵੰਸ਼ੀ, ਤੇਰੀ ਸਵਾਰੀ ਵਿਚ ਮਸਤ ਹਾਥੀ ਗੂੰਜਣ, ਅਤੇ ਅੰਦਰਲੇ ਮਹਿਲ ਦੀਆਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਪੂਰੇ ਮਨ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ ਹੋਣ। ਭਰਤ ਦੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ, ਨਾਗਰਿਕ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ, 'ਵਧੀਆ ਆਖਿਆ!' ਕਹਿ ਕੇ ਫਿਰ ਰਾਮ ਜੀ ਨੂੰ ਮਨਾਉਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਭਰਤ ਨੂੰ ਇੰਨਾ ਦੁਖੀ ਤੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੇ ਵੇਖ ਰਾਮ, ਜੋ ਸਵੈ-ਸਯੰਮ ਵਿਚ ਅਡੋਲ ਸਨ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਰਾਮ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਇਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ; ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦਾ ਮਾਲਕ ਨਹੀਂ। ਮੌਤ ਉਸਨੂੰ ਕਦੇ ਇੱਧਰ, ਕਦੇ ਉੱਧਰ ਖਿੱਚ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਹਰ ਇਕ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਚੀਜ਼ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਹਰ ਉਚਾਈ ਨੂੰ ਥੱਲੇ ਆਉਣੀ ਹੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ; ਹਰ ਮਿਲਾਪ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅੰਤ ਮੌਤ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪੱਕਾ ਫਲ ਡਰਦਾ ਨਹੀਂ, ਸਿਵਾਏ ਡਿੱਗਣ ਦੇ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਜੋ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਮੌਤ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਡਰ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਥੰਮਾਂ ਤੇ ਬਣਿਆ ਘਰ ਵੀ ਪੁਰਾਣਾ ਹੋ ਕੇ ਢਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਭੀ ਬੁਢਾਪੇ ਅਤੇ ਮੌਤ ਦੇ ਅਧੀਨ ਘਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਰਾਤ ਲੰਘ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਮੁੜ ਕੇ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ; ਪੂਰਨ ਯਮੁਨਾ ਨਦੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰੀ ਸਮੁੰਦਰ ਵੱਲ ਵਗਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਲੰਘ ਰਹੇ ਹਨ; ਉਹ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਘਟਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਪਾਣੀ ਸੁੱਕਾ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਲਈ ਸੋਚ, ਦੂਜੇ ਲਈ ਨਹੀਂ; ਕਿਉਂਕਿ ਚਾਹੇ ਕੋਈ ਰਹੇ ਜਾਂ ਚਲਾ ਜਾਵੇ, ਉਸ ਦੀ ਉਮਰ ਤਾਂ ਘਟਦੀ ਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮੌਤ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਨਾਲ ਚੱਲਦੀ, ਬੈਠਦੀ ਅਤੇ ਲੰਮਾ ਸਫਰ ਕਰਕੇ ਵੀ ਨਾਲ ਹੀ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਅੰਗਾਂ ਉੱਤੇ ਝੁਰੜੀਆਂ ਪੈ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਵਾਲ ਚਿੱਟੇ ਹੋ ਗਏ ਹਨ; ਮਨੁੱਖ ਬੁਢਾਪੇ ਨਾਲ ਥੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਫਿਰ ਉਹ ਕੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਲੋਕ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਨ ਤੇ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਡੁੱਬਣ ਤੇ ਵੀ, ਪਰ ਉਹ ਆਪਣੀ ਘਟਦੀ ਉਮਰ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦੇ। ਉਹ ਹਰ ਨਵੇਂ ਮੌਸਮ ਆਉਣ ਤੇ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਮੌਸਮ ਬਦਲਣ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਘਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਵੱਡੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਦੋ ਲੱਕੜ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਮਿਲਦੇ ਤੇ ਫਿਰ ਵੱਖ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਪਤਨੀ, ਪੁੱਤਰ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ, ਮਿੱਤਰ ਮਿਲਦੇ ਤੇ ਵਿਛੁੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਵਿਛੋੜਾ ਯਕੀਨੀ ਹੈ। ਕੋਈ ਭੀ ਜੀਵ ਸਦਾ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ; ਇਸ ਲਈ ਮਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਦਾ ਕੋਈ ਲਾਭ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਰਾਹ ਤੇ ਖੜਾ ਕੋਈ ਕਾਫਲੇ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਵੇਖ ਕੇ ਆਖੇ, 'ਮੈਂ ਵੀ ਤੁਹਾਡੇ ਪਿੱਛੇ ਆਵਾਂਗਾ,' ਉਵੇਂ ਹੀ ਇਹ ਰਸਤਾ ਸਾਡੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਨੇ ਵੀ ਲੰਘਿਆ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਇਹ ਅਟੱਲ ਮਾਰਗ ਹੈ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਦੁੱਖ ਕਿਉਂ ਕਰੀਏ? ਜਿਉਂ ਜਿਉਂ ਉਮਰ ਘਟਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਧਾਰਾ ਮੁੜਦੀ ਨਹੀਂ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਵੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਪੁੱਤਰ ਆਨੰਦ ਲਈ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।