ਭਾਰਤ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਰਾਮ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਵਾਰੀ ਵਾਰੀ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਉਲਝਿਆ ਹੋਇਆ ਹਾਥੀ ਹੋਵੇ, ਖੜਾ ਸੀ। ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਆਖਿਆ, “ਤੂੰ ਉੱਚ ਕੁਲ ਵਿਚ ਜੰਮਿਆ ਹੈਂ, ਤੇਰੇ ਅੰਦਰ ਗੁਣ ਹਨ, ਤੇਰਾ ਚਿਹਰਾ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਵਚਨਾਂ ਤੇ ਡਟਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈਂ। ਅਜਿਹਾ ਮਨੁੱਖ, ਰਾਜ ਲਈ ਕਦੇ ਵੀ ਕੋਈ ਗਲਤ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਹੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੇ ਸੰਘਾਰਕ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਅੰਦਰ ਰਤਾ ਭਰ ਵੀ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ। ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਕਰਕੇ ਦੋਸ਼ੀ ਨਾ ਠਹਿਰਾਵੀਂ। ਹੇ ਸਭ ਤੋਂ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਤੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਭਰਾ, ਵੱਡਿਆਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਜਦੋਂ ਗੱਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚੁਣੀ ਹੋਈ ਪਤਨੀ ਜਾਂ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਹੋਵੇ। ਜਿਵੇਂ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਗੁਣਵਾਨ ਲੋਕਾਂ ਵਲੋਂ ਅਸੀਂ ਪਤਨੀ, ਪੁੱਰ ਤੇ ਚੇਲੇ ਵਜੋਂ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ, ਤੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇੰਝ ਹੀ ਸਮਝ। ਚਾਹੇ ਮੈਂ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਵੱਸਦਾ ਹਾਂ, ਛਾਲਿਆਂ ਵਾਲਾ ਚੋਲਾ ਪਹਿਨਿਆ ਹੋਇਆ, ਜਾਂ ਰਾਜ ਵਿਚ ਵੱਡਾ ਰਾਜਾ ਬਣ ਕੇ, ਇਹ ਸਭ ਉਸ ਦੀ ਮਰਜ਼ੀ ਤੇ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਕਿਥੇ ਰਹਾਂ। ਜਿਵੇਂ ਧਰਮੀ ਪਿਤਾ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਮਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਧਰਮ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ, ਮਾਂ ਦੀ ਵੀ ਇੱਜ਼ਤ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਹੇ ਰਘੁਕੁਲ ਨੰਦਨ, ਜਦੋਂ ਮੈਨੂੰ ਮੇਰੇ ਦੋਵਾਂ ਧਰਮਾਤਮਾ ਮਾਪਿਆਂ ਨੇ ਜੰਗਲ ਵਲ ਭੇਜਿਆ, ਮੈਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ? ਤੂੰ ਸੰਸਾਰ ਭਰ ਵਿਚ ਮਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਅਯੋਧਿਆ ਦਾ ਰਾਜ ਲੈ, ਤੇ ਮੈਂ ਦੰਡਕ ਅਰਣਿਆ ਵਿਚ ਛਾਲਿਆਂ ਵਾਲਾ ਚੋਲਾ ਪਾ ਕੇ ਵੱਸਾਂ। ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇਹ ਵੰਡ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ; ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਹੁਕਮ ਦੇ ਕੇ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਸਿਧਾਰ ਗਿਆ। ਉਹ ਰਾਜਾ, ਤੇਰਾ ਪਿਤਾ, ਜੋ ਧਰਮ ਦਾ ਰਾਹ ਦੱਸਣ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਅਧਿਕਾਰੀ ਸੀ; ਤੂੰ ਉਸ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੇ ਹਿੱਸੇ ਦਾ ਆਨੰਦ ਮਾਣ। ਹੇ ਸੁਮੀਤ, ਮੈਂ ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਦੰਡਕ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਰਹਾਂਗਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਮਹਾਨ ਪਿਤਾ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਮੰਨ ਕੇ ਜੀਵਾਂਗਾ। ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ, ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਮਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਵਰਗੇ ਹਨ, ਜੋ ਕੁਝ ਮੈਨੂੰ ਆਖਿਆ, ਮੈਂ ਓਸੇ ਨੂੰ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ—ਭਾਵੇਂ ਮੈਨੂੰ ਤਿੰਨੋ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਰਾਜ ਵੀ ਮਿਲ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਮਹਾਨ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਚੌਂਠੇ ਸਰਗ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਸਮੇਂ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਸ਼ੇਰ ਵਰਗੇ ਭਾਈ ਆਪਣੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਰਾਤ ਵੀ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਲੰਘ ਗਈ। ਸਵੇਰ ਹੋਈ, ਤੇਰੇ ਭਰਾ ਆਪਣੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਦਰਿਆ ਤੇ ਸਵੇਰ ਦੀ ਹਵਨ ਤੇ ਜਪ ਕਰਕੇ, ਰਾਮ ਕੋਲ ਆਏ। ਉਹ ਸਭ ਚੁੱਪਚਾਪ ਬੈਠ ਗਏ, ਕਿਸੇ ਨੇ ਵੀ ਇੱਕ ਵੀ ਸ਼ਬਦ ਨਾ ਕਿਹਾ। ਪਰ ਭਾਰਤ ਨੇ, ਆਪਣੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿਚ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਮੇਰੀ ਮਾਂ, ਹੁਣ ਮਨਾਈ ਹੋਈ, ਇਹ ਰਾਜ ਮੈਨੂੰ ਦੇ ਚੁੱਕੀ ਹੈ; ਮੈਂ ਹੁਣ ਇਹ ਤੈਨੂੰ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ—ਤੂੰ ਰਾਜ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਰੁਕਾਵਟ ਦੇ ਸੰਭਾਲ। ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਵੱਡੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਵਗਣ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਵੱਡਾ ਰਾਜ ਭਾਗ ਤੇਰੇ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਰੱਖ ਸਕਦਾ। ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਘੋੜੇ ਦੀ ਤੇਜ਼ੀ ਜਾਂ ਗਰੁੜ ਦੀ ਉਡਾਣ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਪੱਛੇ ਨਹੀਂ ਚੱਲ ਸਕਦਾ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਆਸਰੇ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ, ਹੇ ਰਾਮ, ਜੋ ਹੋਰਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਜੀਵਨ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਬੰਦਾ ਰੁੱਖ ਲਗਾ ਕੇ, ਪਾਲ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਤੇ ਮੋਟਾ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਛੋਟੇ ਕਦ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਉਸ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਦੋਂ ਉਹ ਰੁੱਖ ਫੁੱਲ ਤਾਂ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਫਲ ਨਹੀਂ ਲਗਦਾ, ਤਾਂ ਜਿਸ ਨੇ ਲਾਇਆ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਿਹਨਤ ਦਾ ਆਨੰਦ ਨਹੀਂ ਲੈ ਸਕਦਾ। ਇਹੀ ਉਦਾਹਰਨ ਹੈ, ਹੇ ਮਹਾਬਲੀ, ਤੂੰ ਇਸ ਦਾ ਭਾਵ ਸਮਝ। ਜੇ ਤੂੰ ਸਾਡੇ ਵਿਚ ਮੁੱਖੀ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਸੇਵਕਾਂ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਨਾ ਕਰ। ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਵਪਾਰੀ ਤੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜਨ, ਤੈਨੂੰ ਰਾਜ ਵਿਚ ਚਮਕਦਾਰ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ, ਅਜੈਯ, ਵੇਖਣ। ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਮਸਤ ਹਾਥੀ ਤੇਰੀ ਸਵਾਰੀ ਵਿਚ ਗੂੰਜਣ, ਹੇ ਕਕੁਤਸ ਵੰਸ਼ੀ, ਤੇ ਅੰਦਰਲੇ ਮਹਲ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਪੂਰੀ ਤਵੱਜੋ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ ਹੋਣ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ, ਨਾਗਰਿਕ ਤੇ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ‘ਵਧੀਆ ਆਖਿਆ!’ ਕਹਿ ਕੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਫਿਰ ਮੰਗਿਆ। ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਇੰਨਾ ਦੁਖੀ ਤੇ ਵਿਹਲਿਆ ਵੇਖ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਉੱਤੇ ਸੰਯਮ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਤੋਖ ਦਿੱਤਾ। ਰਾਮ ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ, “ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਚੱਲਦਾ; ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦਾ ਮਾਲਕ ਨਹੀਂ। ਮੌਤ ਉਸ ਨੂੰ ਕਦੇ ਇੱਧਰ, ਕਦੇ ਉੱਧਰ ਖਿੱਚ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਹਰ ਇਕ ਇਕੱਠ ਹੋਇਆ ਪੱਧਰ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਵੇਲੇ ਘਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਹਰ ਉਚਾਈ ਕਿਸੇ ਵੇਲੇ ਥੱਲੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਹਰ ਮਿਲਾਪ ਵਿਛੋੜੇ ਤੇ ਖਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਤੇ ਜੀਵਨ ਆਪ ਮੌਤ ਤੇ ਮੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪੱਕਾ ਫਲ ਡਰਦਾ ਹੈ ਕੇਹਰੋਂ ਨਹੀਂ, ਸਿਵਾਏ ਡਿੱਗਣ ਤੋਂ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਿਹੜਾ ਜੰਮਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਡਰਦਾ। ਜਿਵੇਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਥੰਮਾਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਘਰ ਵੀ ਬੁੱਢਾ ਹੋ ਕੇ ਢਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਵਧਾਪੇ ਤੇ ਮੌਤ ਦੇ ਅਧੀਨ ਢਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਰਾਤ ਲੰਘ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਮੁੜ ਕੇ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ; ਜਿਵੇਂ ਜਮੁਨਾ ਦੀ ਲਹਿਰ ਭਰਪੂਰ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਸਮੁੰਦਰ ਵੱਲ ਹੀ ਵਗਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਹਰ ਜੀਵ ਲਈ ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ ਲੰਘਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਘਟਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਪਾਣੀ ਸੁਕਾ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਲਈ ਦੁਖ ਕਰ—ਹੋਰਾਂ ਲਈ ਨਹੀਂ। ਚਾਹੇ ਕੋਈ ਰਹੇ ਜਾਂ ਜਾਵੇ, ਉਸ ਦੀ ਉਮਰ ਘਟਦੀ ਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮੌਤ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਬੈਠਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਲੰਮੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਕੇ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਉੱਤੇ ਝੁਰੜੀਆਂ ਪੈ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਵਾਲ ਚਿੱਟੇ ਹੋ ਗਏ ਹਨ, ਬੰਦਾ ਬੁੱਢਾ ਹੋ ਗਿਆ—ਉਹ ਫਿਰ ਕੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਲੋਕ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਦੇ ਵੇਲੇ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਡੁੱਬਦੇ ਵੇਲੇ ਵੀ, ਪਰ ਉਹ ਆਪਣੀ ਘਟਦੀ ਉਮਰ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ। ਉਹ ਹਰ ਨਵੇਂ ਰੁੱਤ ਦੇ ਆਉਣ ਤੇ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਰੁੱਤਾਂ ਦੇ ਬਦਲਣ ਨਾਲ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਲੱਕੜ ਦਾ ਟੁਕੜਾ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸਮਾਂ ਆਉਣ ਤੇ ਵੱਖ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਿਲਣ-ਵਿਛੋੜਾ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਨਿਯਮ ਹੈ।