ਭਾਰਤ ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਰਾਮ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, “ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਭਰਾ, ਚੇਲਾ ਤੇ ਸੇਵਕ ਹਾਂ—ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰ। ਤੂੰ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿਰਮੌਰ ਹੈਂ, ਇਸ ਲਈ ਸਦਾ ਤੋਂ ਆਉਂਦੇ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਰਾਜਧਰਮ ਦੀ ਲਕੀਰ ਨੂੰ ਨਾ ਲੰਘਾ, ਜਿਸਦਾ ਸਦਾ ਆਦਰ ਹੋਇਆ ਹੈ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਭਾਰਤ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਾਂਹਾਂ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀਆਂ ਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹਨ, ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੰਝੂ ਭਰ ਕੇ, ਵਾਧੂ ਆਦਰ ਨਾਲ ਰਿਵਾਜ ਅਨੁਸਾਰ ਰਾਮ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰ ਲਾ ਕੇ ਫੜ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਵਾਰੀ ਵਾਰੀ ਹੰਕਾਰਦੇ ਤੇ ਦੁਖੀ ਦੇਖ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾਇਆ ਤੇ ਕਿਹਾ, “ਤੂੰ ਉੱਚ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਜੰਮਿਆ, ਧਰਮਵਾਨ, ਉਜਲਾ ਤੇ ਵਚਨ ਦਾ ਪੱਕਾ ਹੈਂ—ਤੂੰ ਰਾਜ ਲਈ ਕਦੇ ਵੀ ਕੋਈ ਗਲਤ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਹੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਰਤਾ ਭਰ ਵੀ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ। ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਕਰਕੇ ਦੋਸ਼ੀ ਨਾ ਸਮਝ। ਹੇ ਗਿਆਨਵਾਨ ਤੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਭਰਾ, ਵੱਡਿਆਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਸਦਾ ਮੰਨਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਜਦੋਂ ਗੱਲ ਪਤਨੀ ਜਾਂ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਧਰਮਵਾਨ ਲੋਕ ਪਤਨੀ, ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਚੇਲੇ ਨੂੰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਤੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇੰਝ ਹੀ ਸਮਝ। ਚਾਹੇ ਮੈਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਾਂ, ਛਾਲਾਂ ਤੇ ਕਾਲੀ ਮ੍ਰਿਗਚਰਮ ਪਹਿਨ ਕੇ, ਜਾਂ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਬਣ ਕੇ—ਇਹ ਫੈਸਲਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਕਿੱਥੇ ਰਹਾਂ। ਜਿਵੇਂ ਧਰਮਵਾਨ ਪਿਤਾ ਦਾ ਆਦਰ ਕਰਨਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਧਰਮਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਮਾਂ ਦਾ ਵੀ ਆਦਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਘਵ, ਜਦੋਂ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਧਰਮਵਾਨ ਮਾਪੇ ਮੈਨੂੰ ਜੰਗਲ ਭੇਜ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਵਰਤ ਸਕਦਾ ਹਾਂ? ਤੂੰ ਅਯੋਧਿਆ ਦਾ ਰਾਜ ਲੈ, ਜਿਸਦਾ ਸੰਸਾਰ ਆਦਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਮੈਂ ਛਾਲ ਪਹਿਨ ਕੇ ਦੰਡਕ ਜੰਗਲ ਵੱਸਾਂਗਾ। ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੀ, ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਨੇ ਰਾਜ ਦਾ ਵੰਡ ਕਰਕੇ, ਆਪਣਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਫਿਰ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹ ਰਾਜਾ, ਜੋ ਤੇਰਾ ਪਿਤਾ ਸੀ, ਧਰਮਵਾਨ ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਅਧਿਆਪਕ ਸੀ, ਉਹੀ ਅਧਿਕਾਰੀ ਹੈ; ਤੂੰ ਉਸ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤਾ ਹਿੱਸਾ ਭੋਗ। ਹੇ ਮ੍ਰਿਦੁਭਾਵ ਭਰਾ, ਮੈਂ ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਦੰਡਕ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਹਾਂਗਾ ਤੇ ਆਪਣੇ ਮਹਾਨ ਪਿਤਾ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤਾ ਹਿੱਸਾ ਮੰਨ ਕੇ ਜਿਊਂਗਾ। ਮੇਰੇ ਮਹਾਨ ਪਿਤਾ, ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਆਦਰਯੋਗ ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਵਾਂਗ ਹਨ, ਜੋ ਕੁਝ ਮੈਨੂੰ ਆਖਿਆ, ਮੈਂ ਓਸੇ ਨੂੰ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ—even ਜੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਤੇ ਰਾਜ ਮਿਲ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ 104ਵੇਂ ਸਰਗ ਦਾ ਸੰਤ ਵਾਲਮੀਕਿ ਵੱਲੋਂ ਰਚਿਤ ਪਵਿੱਤਰ ਰਾਮਾਇਣ ਵਿੱਚ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ, ਜਦੋਂ ਇਹ ਸਿੰਹ ਵਾਂਗ ਪੁਰਖ, ਆਪਣੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ, ਦੁਖੀ ਹੋਏ, ਰਾਤ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਲੰਘ ਗਈ। ਜਦੋਂ ਰਾਤ ਲੰਘੀ ਤੇ ਸਵੇਰ ਚਮਕੀ, ਭਾਰਤ ਤੇ ਉਸਦੇ ਭਰਾ, ਆਪਣੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਸਮੇਤ, ਮੰਡਾਕਿਨੀ ਨਦੀ ਉੱਤੇ ਸਵੇਰ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਤੇ ਜਪ ਕਰਕੇ, ਰਾਮ ਕੋਲ ਆਏ। ਉਹ ਸਭ ਚੁੱਪ ਚਾਪ ਬੈਠ ਗਏ; ਕਿਸੇ ਨੇ ਵੀ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਨਾ ਕਿਹਾ। ਪਰ ਭਾਰਤ, ਆਪਣੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, “ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਨੇ ਮਨਾਏ ਜਾਣ ਉਪਰੰਤ ਇਹ ਰਾਜ ਮੈਨੂੰ ਦਿੱਤਾ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਇਹ ਤੈਨੂੰ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹਾਂ—ਤੂੰ ਰਾਜ ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ ਭੋਗ। ਇਹ ਰਾਜ, ਵੱਡੇ ਜਲ-ਬਾਹਤ ਨਾਲ ਟੁੱਟੇ ਬਾਂਧ ਵਾਂਗ, ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵੱਲੋਂ ਨਹੀਂ ਸੰਭਾਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਸਿਵਾਏ ਤੇਰੇ। ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਘੋੜੇ ਦੀ ਤੇਜ਼ੀ ਜਾਂ ਗਰੁੜ ਦੀ ਉਡਾਣ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਚਾਲ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੋਰਨਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ, ਹੇ ਰਾਮ, ਜੋ ਹੋਰਨਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਉਸ ਲਈ ਜੀਉਣਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਰੁੱਖ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਨੇ ਲਾਇਆ ਤੇ ਪਾਲਿਆ, ਵੱਡਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮੋਟਾ ਤਣਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਛੋਟੇ ਵਿਅਕਤੀ ਲਈ ਚੜ੍ਹਨਾ ਔਖਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਰੁੱਖ ਫੁੱਲ ਤਾਂ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਫਲ ਨਹੀਂ ਲਾਉਂਦਾ, ਤਾਂ ਲਾਉਣ ਵਾਲਾ ਉਸ ਤੋਂ ਕੋਈ ਲਾਭ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ। ਇਹੀ ਉਦਾਹਰਣ ਹੈ, ਹੇ ਮਹਾਬਾਹੂ, ਤੂੰ ਇਸਦਾ ਅਰਥ ਸਮਝ। ਜੇ ਤੂੰ ਸਾਡੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਸੇਵਕਾਂ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਨਾ ਕਰ। ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਜਾਤੀਆਂ ਤੇ ਲੋਕ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ, ਤੈਨੂੰ ਵੇਖਣ, ਜੋ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ਅਜਿੱਤ ਹੈ, ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਤੈਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ, ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਚੂਰ ਹਾਥੀ ਤੇਰੀ ਸਵਾਰੀ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਣ, ਤੇ ਅੰਦਰਲੇ ਮਹਲ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਮਨਾਵਣ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ, ਨਾਗਰਿਕ ਤੇ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਲੋਕ ਖੁਸ਼ ਹੋਏ, 'ਵਧੀਆ ਆਖਿਆ!' ਕਹਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਫਿਰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਇੰਨਾ ਦੁਖੀ ਤੇ ਵਿਹਲ ਦੇਖ ਕੇ, ਰਾਮ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਵਿਚ ਨਿਪੁੰਨ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਤੁਸਟੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਰਾਮ ਆਖਦੇ ਹਨ, “ਇਨਸਾਨ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਅਨੁਸਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ; ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦਾ ਮਾਲਕ ਨਹੀਂ। ਮੌਤ ਉਸਨੂੰ ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਖਿੱਚਦੀ ਹੈ। ਹਰ ਇਕ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਹਰ ਉੱਚਾਈ ਥੱਲੇ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਹਰ ਮਿਲਾਪ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਤੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅੰਤ ਮੌਤ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪੱਕੇ ਫਲ ਨੂੰ ਡਿੱਗਣ ਦੇ ਡਰ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਡਰ ਨਹੀਂ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਿਹੜਾ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਮੌਤ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਡਰ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਖੰਭਿਆਂ ਵਾਲਾ ਘਰ ਵੀ ਬੁੱਢਾ ਹੋ ਕੇ ਢਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਬੁੱਢੇਪੇ ਤੇ ਮੌਤ ਦੇ ਅਧੀਨ ਲੋਕ ਵੀ ਢਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਰਾਤ ਲੰਘ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਮੁੜ ਕੇ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ; ਜਿਮਾਂ ਪੂਰੀ ਵਹਿੰਦੀ ਯਮੁਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਪਾਣੀ ਭਰੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵੱਲ ਵਗਦੀ ਹੈ। ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਲੰਘਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਘਟਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਸੁਕਾ ਦਿੰਦੀ ਹਨ। ਆਪਣੇ ਲਈ ਦੁਖੀ ਹੋ, ਦੂਜੇ ਲਈ ਨਹੀਂ; ਜਿਉਂਦੇ ਜਾਂ ਜਾਂਦੇ, ਉਮਰ ਤਾਂ ਘਟਦੀ ਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮੌਤ ਇਨਸਾਨ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਜਾਂਦੀ, ਨਾਲ ਬੈਠਦੀ ਤੇ ਲੰਬਾ ਸਫ਼ਰ ਕਰਕੇ ਨਾਲ ਹੀ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਸਦੇ ਅੰਗਾਂ ਤੇ ਝੁਰੀਆਂ ਪੈ ਗਈਆਂ, ਵਾਲ ਚਿੱਟੇ ਹੋ ਗਏ, ਬੁੱਢਾ ਹੋ ਗਿਆ—ਉਹ ਫਿਰ ਕੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਮ ਨੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ, ਦੁੱਖ ਤੇ ਸੰਸਕਾਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਧੀਰਜ ਨਾਲ।