ਭਾਰਤ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ, “ਪ੍ਰਥਵੀ, ਤੇਰੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਹੁਣ ਹੋਰ ਵਿਧਵਾ ਨਾ ਰਹੇ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਸ਼ਰਦ ਰਾਤ ਰੋਸ਼ਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਸਮੇਤ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਮਸਤਕ ਨੂੰ ਝੁਕਾ ਕੇ ਤੈਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹਾਂ; ਭਰਾ, ਚੇਲਾ ਤੇ ਸੇਵਕ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣਾ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦੇ। ਇਸ ਲਈ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਤੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਇਸ ਸਦੀਵ ਅਤੇ ਪੁਰਖਾਂ ਤੋਂ ਚਲ ਆਈ ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਨਾ ਤੋੜ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਦਾ ਆਦਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਭਾਰਤ, ਜਿਸ ਦੇ ਹੱਥ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ালী ਸਨ, ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੰਝੂ ਲੈ ਕੇ, ਦੁਬਾਰਾ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ, ਰਾਮ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮਸਤਕ ਨਾਲ ਪਕੜ ਲਿਆ। ਭਾਰਤ ਨੂੰ, ਜੋ ਬਾਰ-ਬਾਰ ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ ਹੋਰ-ਹੋਰ ਕਰਕੇ ਉਕਤਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਦੇਖ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾਇਆ ਅਤੇ ਕਿਹਾ, “ਤੂੰ ਉੱਚ ਕੁਲ ਵਿਚ ਜੰਮਿਆ, ਗੁਣਵਾਨ, ਚਮਕਦਾਰ ਤੇ ਆਪਣੇ ਵਚਨਾਂ ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਇੰਝ ਦਾ ਮਨੁੱਖ ਰਾਜ ਲਈ ਕਦੇ ਕੋਈ ਗਲਤ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਮੈਨੂੰ ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੀ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ, ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਤੇ ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਉਸਦੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਕਰਕੇ ਕਦੇ ਦੋਸ਼ ਨਾ ਲਾ।” “ਸਭ ਤੋਂ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਤੇ ਨਿਰਦੋਸ਼, ਵੱਡਿਆਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਸਦਾ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਜਦ spouses ਜਾਂ ਪੁੱਤਰਾਂ ਬਾਰੇ ਹੋਵੇ। ਜਿਵੇਂ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ, ਗੁਣਵਾਨ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪਤਨੀ, ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਚੇਲੇ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇੰਝ ਹੀ ਸਮਝ। ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ, ਛਾਲਾ ਤੇ ਕਾਲੀ ਮ੍ਰਿਗਚਰਮ ਪਹਿਨ ਕੇ, ਜਾਂ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਰਾਜਾ ਹੋ ਕੇ, ਇਹ ਉਸ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਕਿੱਥੇ ਵੱਸਾਂ।” “ਜਦ ਤੱਕ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਧਰਮਕ ਪਿਤਾ ਦਾ ਆਦਰ ਹੈ, ਐਸਾ ਹੀ ਮਾਂ ਦਾ ਵੀ ਆਦਰ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਰਘੁਕੁਲ ਭੂਸ਼ਣ, ਜਦ ਮੈਂ ਦੋਵੇਂ ਧਰਮਕ ਮਾਪਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਜੰਗਲ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਤੂੰ ਅਯੋਧਿਆ ਦਾ ਰਾਜ ਲੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਆਦਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਮੈਂ ਡੰਡਕ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਛਾਲਾ ਪਹਿਨ ਕੇ ਵੱਸਾਂ। ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ, ਵੱਡੇ ਰਾਜਾ ਨੇ ਵਿਭਾਗ ਕਰਕੇ, ਹੁਕਮ ਦਿੱਤੇ ਤੇ ਫਿਰ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪੈ ਗਿਆ।” “ਉਹ ਰਾਜਾ, ਤੇਰਾ ਪਿਤਾ, ਧਰਮਕ ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ਕ, ਅਧਿਕਾਰ ਹੈ; ਤੂੰ ਉਸ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤਾ ਹਿੱਸਾ ਭੋਗ। ਹੇ ਸੁਭਾਵਕ, ਚੌਦਾਂ ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਮੈਂ ਡੰਡਕ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਾਂਗਾ ਤੇ ਆਪਣੇ ਮਹਾਨ ਪਿਤਾ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤਾ ਹਿੱਸਾ ਭੋਗਾਂਗਾ। ਜੋ ਕੁਝ ਮੇਰੇ ਮਹਾਨ ਪਿਤਾ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਆਦਰਯੋਗ ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਦੇਵਤਾ ਵਰਗਾ, ਮੈਨੂੰ ਕਿਹਾ, ਮੈਂ ਉਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ, ਭਾਵੇਂ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰਾਂ ਦਾ ਰਾਜ ਮਿਲ ਜਾਵੇ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਚੌਥੇ ਸਰਗ ਦਾ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਵਾਲਮੀਕਿ ਨੇ ਲਿਖਿਆ। ਫਿਰ, ਜਦ ਉਹ ਸਿੰਘ-ਸਮਾਨ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਦੁਖੀ ਸਨ, ਉਹ ਰਾਤ ਵੀ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਲੰਘ ਗਈ। ਜਦ ਰਾਤ ਲੰਘੀ ਤੇ ਸਵੇਰ ਹੋਈ, ਭਾਰਤ ਤੇ ਉਸਦੇ ਭਰਾ, ਮਿਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ, ਮੰਡਾਕਿਨੀ ਤੇ ਸਵੇਰ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਤੇ ਪਾਠ ਕਰਕੇ, ਰਾਮ ਕੋਲ ਆਏ। ਉਹ ਸਭ ਚੁੱਪ-ਚਾਪ ਬੈਠ ਗਏ; ਕੋਈ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਨਾ ਬੋਲਿਆ। ਪਰ ਭਾਰਤ, ਆਪਣੇ ਮਿਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦਾ ਹੈ: “ਮੇਰੀ ਮਾਂ, ਹੁਣ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋ ਕੇ, ਇਹ ਰਾਜ ਮੈਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਹੈ; ਮੈਂ ਹੁਣ ਇਹ ਤੈਨੂੰ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ—ਤੂੰ ਰਾਜ ਬਿਨਾ ਰੁਕਾਵਟ ਦੇ ਭੋਗ। ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਦੇ ਭਾਰੀ ਵਹਾਵ ਨਾਲ ਟੂਟਿਆ ਹੋਇਆ ਬਾਂਧ, ਇਹ ਵੱਡਾ ਰਾਜ ਹਿੱਸਾ ਤੇਰੇ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਰੱਖ ਸਕਦਾ। ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਘੋੜੇ ਦੀ ਤੇਜ਼ ਚਾਲ ਜਾਂ ਗਰੁੜ ਦੀ ਉਡਾਣ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਚਾਲ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਹੇ ਰਾਜਨ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸਦਾ ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ, ਹੇ ਰਾਮ, ਜੋ ਹੋਰਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਜੀਉਣਾ ਔਖਾ ਹੈ।” “ਜਿਵੇਂ ਮਨੁੱਖ ਵੱਲੋਂ ਲਾਇਆ ਤੇ ਪਾਲਿਆ ਹੋਇਆ ਰੁੱਖ ਵੱਡਾ ਹੋ ਕੇ, ਮੋਟਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਤੇ ਛੋਟੇ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਚੜ੍ਹਨਾ ਔਖਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜਦ ਉਹ ਰੁੱਖ ਫੁੱਲ ਲੈ ਕੇ ਫਲ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ, ਤਾਂ ਪਾਲਣ ਵਾਲਾ ਉਸ ਉਮੀਦ ਦੀ ਤਸੱਲੀ ਨਹੀਂ ਲੈ ਸਕਦਾ, ਜਿਸ ਲਈ ਉਹ ਰੁੱਖ ਪਾਲਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਹੀ ਉਪਮਾ ਹੈ, ਹੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ, ਤੂੰ ਇਸਦਾ ਅਰਥ ਸਮਝ। ਜੇ ਤੂੰ ਸਾਡੇ ਵਿਚ ਸਿਰਮੌਰ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਆਪਣੀਆਂ ਸੇਵਕਾਂ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਨਾ ਕਰ।” “ਤੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਗਿਲਡਾਂ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ, ਵੈਰੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਅਜੈਯ ਹੋ ਕੇ, ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦੇ ਹੋਏ, ਜਿਵੇਂ ਤਪਦਾ ਸੂਰਜ, ਦੇਖਣ ਦੇ। ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਮਸਤ ਹਾਥੀ ਤੇਰੇ ਜਲੂਸ ਵਿੱਚ ਗੂੰਜਣ, ਹੇ ਕਕੁਤਸਥ ਵੰਸ਼ੀ, ਤੇ ਅੰਦਰਲੇ ਮਹਲ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਪੂਰੀ ਤਵੱਜੋ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ ਹੋਣ।” ਭਾਰਤ ਦੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ, ਨਾਗਰਿਕ ਤੇ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਲੋਕ, “ਵਧੀਆ ਕਿਹਾ!” ਆਖ ਕੇ, ਮੁੜ ਰਾਮ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਇੰਨਾ ਦੁਖੀ ਤੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਦੇਖ ਕੇ, ਰਾਮ, ਜੋ ਸਵੈ-ਸੰਯਮੀ ਸੀ, ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਠੰਢਾ ਕਰਦਾ ਹੈ: “ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ; ਉਹ ਆਪਣਾ ਮਾਲਕ ਨਹੀਂ। ਮੌਤ ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰੋਂ ਖਿੱਚ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹਰ ਇਕ ਇਕੱਠਾ ਹੋਇਆ ਪਦਾਰਥ ਘਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਹਰ ਉੱਚਾਈ ਥੱਲੇ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਹਰ ਮਿਲਾਪ ਵਿੱਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਤੇ ਜੀਵਨ ਮੌਤ ਵਿੱਚ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।” “ਜਿਵੇਂ ਪੱਕਾ ਫਲ ਡਰਦਾ ਹੈ ਕੇਵਲ ਡਿੱਗਣ ਤੋਂ, ਇੰਝ, ਜੋ ਜੰਮਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਮੌਤ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਡਰ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਸਤੰਭਾਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਘਰ ਵੀ ਪੁਰਾਣਾ ਹੋ ਕੇ ਢਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੰਝ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਵਧਾਪੇ ਤੇ ਮੌਤ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਢਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।” “ਲੰਘੀ ਹੋਈ ਰਾਤ ਮੁੜ ਕੇ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ; ਪੂਰੀ ਵਹੀ ਹੋਈ ਯਮੁਨਾ ਸਿਰਫ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਸਮੁੰਦਰ ਵੱਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਲੰਘਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਘਟਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਪਾਣੀ ਸੁੱਕਾ ਦਿੰਦੀ ਹਨ।” “ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਲਈ ਦੁਖ ਕਰ, ਹੋਰ ਲਈ ਕਿਉਂ ਕਰਦਾ ਹੈਂ? ਜੀਵਨ ਦੀ ਉਮਰ ਘਟਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਰਹੇ ਜਾਂ ਜਾਵੇ। ਮੌਤ ਮਨੁੱਖ ਨਾਲ ਹੀ ਜਾਂਦੀ, ਉਸ ਨਾਲ ਹੀ ਬੈਠਦੀ, ਤੇ ਲੰਮੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨਾਲ ਹੀ ਮੁੜ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਤੇ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ, ਆਦਰ, ਵਿਲਾਪ, ਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼, ਅਯੋਧਿਆ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਤੇ ਰਾਜਕੁਲ ਵਿੱਚ ਗੂੰਜ ਰਹੀਆਂ ਸਨ।