ਇਹ ਸਮਾਂ ਉਹ ਸੀ ਜਦੋਂ ਵਾਨਰ ਰੂਪ ਧਾਰਣ ਵਾਲੇ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਰੂਪ ਬਦਲ ਸਕਦੇ ਸਨ, ਜਨਮ ਲੈ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹ ਜਦੋਂ ਗੱਜ ਕੇ ਚੀਕਦੇ, ਤਾਂ ਉਡਦੇ ਪੰਛੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਥੱਲੇ ਗਿਰਾ ਸਕਦੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਾਨਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸੈਂਕੜੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਬਲਵਾਨ ਅਤੇ ਸਮੂਹਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀ ਪੈਦਾ ਹੋਏ, ਜੋ ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਅਗਵਾਨ ਬਣੇ। ਇਹ ਸਭ ਵਧੀਆ ਸੈਨਾ-ਪਤੀ ਬਣੇ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹੋਰ ਵੀਰ ਵਾਨਰ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ। ਹੋਰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ, ਕੁਝ ਭਾਲੂ-ਸਮਾਨ ਰੂਪ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਕਈ ਹੋਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਹਾੜਾਂ ਅਤੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ। ਉਹ ਸੂਰਜਪੁੱਤਰ ਸੁਗਰੀਵ ਅਤੇ ਇੰਦਰਪੁੱਤਰ ਵਾਲੀਨ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਸਾਰੇ ਵਾਨਰ ਮੁਖੀ, ਨਲਾ, ਨੀਲ, ਹਨੁਮਾਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਅਗਵਾਨ ਵੀ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਭਰਾਵਾਂ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਗਏ। ਇਹ ਸਭ ਗਰੁੜ ਵਰਗੇ ਬਲਸ਼ਾਲੀ, ਯੁੱਧ-ਕੁਸ਼ਲ ਅਤੇ ਬਲਵਾਨ ਸਨ, ਜੋ ਸਿੰਹਾਂ, ਚੀਤਿਆਂ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਸੱਪਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮਾਤ ਦੇ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਵਾਲੀਨ, ਜੋ ਲੰਮੇ ਬਾਂਹਾਂ ਅਤੇ ਬੇਅੰਤ ਬਲ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਆਪਣੀ ਬਾਂਹਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਭਾਲੂ-ਪੂੰਛ ਵਾਲੇ ਵਾਨਰਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਵੀਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਧਰਤੀ, ਆਪਣੇ ਪਹਾੜਾਂ, ਜੰਗਲਾਂ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਸਮੇਤ, ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੀ ਰੂਪਾਂ ਅਤੇ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਾਨਰ ਮੁਖੀਆਂ, ਜੋ ਘਣੇ ਬੱਦਲਾਂ ਜਾਂ ਪਹਾੜਾਂ ਵਰਗੇ ਮਹਾਂਬਲਵਾਨ ਸਨ, ਨੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਡਰਾਉਣੇ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕ ਲਿਆ, ਤਾਂ ਜੋ ਰਾਮ ਜੀ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰ ਸਕਣ। ਹੁਣ ਅਠਾਰਵੀਂ ਸਰਗਾ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣੋ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਮਹਾਨ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜ੍ਯ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਹਿੱਸਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਆਏ ਸਨ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਚਲੇ ਗਏ। ਰਾਜਾ, ਆਪਣੇ ਧਰਮਕਰਮ ਅਤੇ ਵਰਤ ਪੂਰੇ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ, ਸੇਵਕਾਂ, ਫੌਜ ਅਤੇ ਵਾਹਨਾਂ ਸਮੇਤ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ। ਰਾਜਾ ਵਲੋਂ ਯਥੋਚਿਤ ਆਦਰ ਪਾ ਕੇ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਰਾਜੇ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਵੱਲ ਵਾਪਸ ਲੌਟ ਗਏ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਾਜੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵੱਲ ਮੁੜੇ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰਾਜਸੀ ਫੌਜਾਂ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਸਾਰੇ ਰਾਜੇ ਚਲੇ ਗਏ, ਤਾਂ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ, ਸਭ ਤੋਂ ਚਮਕਦਾਰ ਦਿੱਖ ਵਾਲਾ, ਆਪਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਉੱਚ ਕੋਟੀ ਦੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਰਿਸ਼ਯਸ਼੍ਰਿੰਗ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਆਦਰ ਪਾ ਚੁੱਕਾ ਸੀ, ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਸ਼ਾਂਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ, ਰਾਜੇ ਵਲੋਂ ਨਾ ਰੋਕੇ ਜਾਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਚਲਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਭ ਨੂੰ ਵਿਦਾ ਕਰਕੇ, ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤ੍ਰਿਪਤ ਸੀ, ਉਥੇ ਖੁਸ਼ ਰਹਿਣ ਲੱਗ ਪਿਆ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਜਨਮ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ। ਯਜ੍ਯ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਤੋਂ ਛੇ ਰੁੱਤਾਂ ਬੀਤ ਗਈਆਂ। ਫਿਰ, ਬਾਰ੍ਹਵੇਂ ਮਹੀਨੇ, ਚੈਤ੍ਰ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਨੌਵੀਂ ਤਾਰੀਖ ਆਈ। ਉਸ ਵੇਲੇ, ਜਦੋਂ ਪੁਨਰਵਸੂ ਨਕਸ਼ਤ੍ਰ, ਜਿਸ ਦੀ ਦੇਵੀ ਆਦਿਤੀ ਹੈ, ਚੜ੍ਹ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਪੰਜ ਗ੍ਰਹਿ ਉੱਚੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਸਪਤੀ ਤੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਕਰਕ ਰਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਲਗਨ ਉੱਤੇ ਸਨ। ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਆਦਰਯੋਗ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਉਗਣ ਸਮੇਂ, ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਦਿਵ੍ਯ ਲਛਣਾਂ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਉਹ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਅਰਧ ਅੰਸ਼ ਤੋਂ ਜਨਮੇ, ਮਹਾਨ ਤੇਜਸਵੀ, ਇක්ෂਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਹਿਤਕਾਰੀ, ਲਾਲ ਅੱਖਾਂ, ਤਗੜੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ, ਲਾਲ ਹੋਠਾਂ ਅਤੇ ਡੰਕੇ ਵਰਗੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਕੌਸਲਿਆ ਆਪਣੇ ਅਤੁੱਲ ਪ੍ਰਤਾਪੀ ਪੁੱਤਰ ਨਾਲ ਐਸੇ ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਆਦਿਤੀ ਇੰਦਰ ਦੇ ਨਾਲ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿਚ ਵਜਰਧਾਰੀ ਹੈ। ਭਾਰਤ, ਜੋ ਸੱਚਾਈ ਅਤੇ ਵੀਰਤਾ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਸੀ, ਕੈਕੇਈ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ। ਉਹ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਚੌਥੇ ਹਿੱਸੇ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸੀ। ਫਿਰ ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ ਨੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮੇ—ਲਕਸ਼ਮਣ ਅਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ—ਜੋ ਸਾਰੇ ਸ਼ਸਤ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਅਰਧ-ਅਰਧ ਅੰਸ਼ ਵਾਲੇ ਸਨ। ਭਾਰਤ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਸ਼ਾਂਤ ਸੀ, ਪੁਸ਼ਯ ਨਕਸ਼ਤ੍ਰ ਤੇ ਮੀਨ ਲਗਨ ਵਿੱਚ ਜਨਮਿਆ। ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਆਸ਼ਲੇਸ਼ਾ ਨਕਸ਼ਤ੍ਰ ਤੇ ਕਰਕ ਲਗਨ ਵਿੱਚ, ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਦੇ ਸਮੇਂ ਜਨਮੇ। ਰਾਜੇ ਦੇ ਇਹ ਚਾਰੇ ਪੁੱਤਰ, ਉੱਚ ਆਤਮਾਵਾਂ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮੇਂ ਜਨਮੇ, ਹਰ ਇੱਕ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਸੁੰਦਰਤਾ ਵਿੱਚ ਦੋਹਾਂ ਪ੍ਰੋਠਪਦ ਤਾਰਿਆਂ ਵਰਗੇ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਗੰਧਰਵ ਮਿੱਠੇ ਗੀਤ ਗਾ ਰਹੇ ਸਨ, ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨੱਚ ਰਹੇ ਸਨ, ਦਿਵ੍ਯ ਢੋਲ ਵੱਜ ਰਹੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਅਸਮਾਨ ਤੋਂ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ। ਸੋਹਣੇ ਗੀਤਾਂ ਅਤੇ ਵਾਜਿਆਂ ਦੀ ਧੁਨ ਨਾਲ, ਵੱਡੇ, ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਮਹਲ ਗੂੰਜ ਰਹੇ ਸਨ। ਰਾਜੇ ਨੇ ਭਟਾਂ, ਵੰਸ਼ਾਵਲੀਆਂ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਗੁਣ ਗਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦਿੱਤਾ; ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਧਨ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਗਾਂਵਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਗਿਆਰਾਂ ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਕਰਣ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਵਾਇਆ: ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਰਾਮ, ਅਤੇ ਕੈਕੇਈ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਭਾਰਤ। ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ, ਜੋ ਪਰਮ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਨੇ ਸੁਮਿਤ੍ਰੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ, ਨਗਰ-ਵਾਸੀਆਂ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਵਾਇਆ; ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਬੇਹਿਸਾਬ ਕੀਮਤੀ ਰਤਨ ਦਿੱਤੇ। ਉਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਨਮ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਵਾਏ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਰਾਮ, ਪਿਤਾ ਲਈ ਖੁਸ਼ੀ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਬਣਿਆ। ਉਹ ਫਿਰ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਸਵਯੰਭੂ ਵਾਂਗ ਆਦਰਯੋਗ ਹੋ ਗਿਆ; ਸਭ ਵਿਦਿਆਵਾਨ, ਵੀਰ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਕਲਿਆਣ ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ ਸਨ। ਸਾਰੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸਨ; ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਮ, ਮਹਾਨ ਤੇਜ ਵਾਲਾ, ਸੱਚ ਤੇ ਵੀਰਤਾ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਸੀ। ਉਹ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪਿਆਰੇ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਰਗੇ ਪਵਿੱਤਰ, ਹਾਥੀ, ਘੋੜੇ ਅਤੇ ਰਥ ਚਲਾਉਣ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਸੀ। ਉਹ ਧਨੁਰਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੀਂ, ਪਿਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਲਗਨਸ਼ੀਲ ਸੀ; ਲਕਸ਼ਮਣ, ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ, ਵਧਦੇ ਭਾਗ ਨਾਲ, ਬਹੁਤ ਪਿਆਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਸਦਾ ਰਾਮ ਦੇ ਭਗਤ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਆਨੰਦ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ; ਉਹ ਸਭ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਦਿੰਦਾ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵੀ ਸਰੀਰਕ ਆਨੰਦ ਮਿਲਦਾ। ਲਕਸ਼ਮਣ, ਭਾਗਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਬਾਹਰੀ ਪ੍ਰਾਣ ਵਾਂਗ ਸੀ; ਅਤੇ ਰਾਮ ਦੇ ਬਿਨਾ ਉਹ ਨੀਂਦ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਸੁਆਦਲੇ ਭੋਜਨ ਆਉਂਦੇ, ਉਹ ਰਾਮ ਦੇ ਬਿਨਾ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦਾ ਸੀ; ਜਦੋਂ ਰਾਘਵ ਸ਼ਿਕਾਰ ਲਈ ਘੋੜੇ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਦਾ, ਤਾਂ...