ਇੰਦਰ ਵਾਂਗ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਦੇ ਕੋਲ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਇੰਦਰ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਜੀ, ਜੋ ਚਮਕਦੇ ਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਸਨ, ਆਪਣੇ ਪੂਜਨੀਕ ਪੁਰੋਹਿਤ ਦੇ ਚਰਨ ਛੁਹ ਕੇ, ਜੋ ਅੱਗ ਵਰਗੇ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਉੱਚ ਦਰਜੇ ਵਾਲੇ ਸਨ, ਆਦਰ ਸਹਿਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੋਲ ਬੈਠ ਗਏ। ਫਿਰ ਧਰਮ ਪਰਾਇਣ ਭਰਤ, ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਦੇ ਨੇੜੇ, ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀਆਂ, ਮੁੱਖ ਨਾਗਰਿਕਾਂ, ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਸਮਝ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਬੈਠ ਗਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੈਠੇ ਹੋਏ, ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਭਰਤ ਨੇ ਜੋੜੇ ਹੋਏ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਰਘੁਕੁਲ ਸ਼ਿਰੋਮਣੀ ਰਾਮ ਵੱਲ ਆਦਰ ਨਾਲ ਤੱਕਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਇੰਦਰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਵੱਲ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਸ ਮਹਾਨ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਇਹ ਉਤਸੁਕਤਾ ਜਾਗੀ ਕਿ ਭਰਤ, ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਰਤਨ ਰਾਮ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨਮਨ ਕਰਕੇ, ਅੱਜ ਕੀ ਗੱਲ ਕਹਿਣਗੇ? ਉਥੇ, ਸੱਚਾਈ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਰਘੁਕੁਲ ਨੰਦਨ ਰਾਮ, ਮਹਾਨ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਅਤੇ ਧਰਮਾਤਮਾ ਭਰਤ ਆਪਣੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ, ਉਸ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਯੱਗ ਅੱਗਾਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ। (ਇਥੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਸੌ ਤੀਜੇ ਸਰਗ ਦਾ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।) ਫਿਰ ਰਾਮ ਨੇ, ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਨੂੰ, ਜੋ ਵੱਡਿਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਦੇਖ ਕੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਪੁੱਛਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ: ‘‘ਮੈਂ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਤੂੰ ਕੀ ਕਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸ ਕਾਰਨ ਤੂੰ ਛਾਲਾ ਤੇ ਜਟਾਵਾਂ ਪਾ ਕੇ, ਇੱਥੇ ਆਇਆ ਹੈਂ?’’ ‘‘ਕਿਹੜੀ ਗੱਲ ਲਈ ਤੂੰ ਕਾਲੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਮ੍ਰਿਗ ਚਮੜੇ ਅਤੇ ਜਟਾਵਾਂ ਨਾਲ, ਰਾਜ ਛੱਡ ਕੇ, ਇਸ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ ਹੈਂ? ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸ।’’ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਕੁਤਸਥ ਵੰਸ਼ੀ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਰਾਮ ਦੇ ਪੁੱਛਣ ‘ਤੇ, ਕੈਕਈ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਭਰਤ, ਜੋੜੇ ਹੋਏ ਹੱਥਾਂ ਅਤੇ ਵੱਡੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ, ਇਹ ਬੋਲਿਆ: ‘‘ਸਾਡੇ ਪਿਤਾ ਜੀ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਕੰਮ ਕਰ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਪੀੜਾ ਵਿੱਚ, ਜੀਵਨ ਛੱਡ ਕੇ ਸੁਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਗਏ ਹਨ।’’ ‘‘ਇੱਕ ਔਰਤ, ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਕੈਕਈ ਦੇ ਉਕਸਾਉਣ ‘ਤੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ ਵੱਡਾ ਪਾਪ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਇੱਜ਼ਤ ਗਵਾ ਲਈ।’’ ‘‘ਮੇਰੀ ਮਾਂ, ਜੋ ਹੁਣ ਰਾਜ ਦਾ ਫਲ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕੀ, ਪਤੀਹੀਣ ਹੋ ਕੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਸੜ ਰਹੀ ਹੈ, ਭਿਆਨਕ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਜਾਵੇਗੀ।’’ ‘‘ਇਸ ਲਈ, ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਸੇਵਕ ਹੋ ਕੇ, ਤੇਰਾ ਉਪਕਾਰ ਮੰਗਦਾ ਹਾਂ; ਅੱਜ ਹੀ ਰਾਜ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰਵਾ, ਜਿਵੇਂ ਮਘਵਾਨ (ਇੰਦਰ) ਦਾ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਹੋਇਆ ਸੀ।’’ ‘‘ਇਹ ਸਾਰੇ ਨਾਗਰਿਕ ਅਤੇ ਜੋ ਮਾਵਾਂ ਵਿਧਵਾ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਆਈਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਤੇਰੇ ਉਪਕਾਰ ਦੀ ਹੱਕਦਾਰ ਹਨ।’’ ‘‘ਇਸ ਲਈ, ਮਾਨ ਦੇਣ ਵਾਲੇ, ਰਾਜ ਨੂੰ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ, ਆਪਣੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰ।’’ ‘‘ਧਰਤੀ, ਤੇਰੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਪਾ ਕੇ, ਹੁਣ ਹੋਰ ਵਿਧਵਾ ਨਾ ਰਹੇ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਨਣੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਚੰਨ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਰੌਸ਼ਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।’’ ‘‘ਇਹ ਮੰਤਰੀਆਂ ਸਮੇਤ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਨੂੰ ਨਿਵਾ ਕੇ ਤੇਰੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹਾਂ; ਭਰਾ, ਚੇਲਾ ਤੇ ਸੇਵਕ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣਾ ਉਪਕਾਰ ਦਿਖਾ।’’ ‘‘ਇਸ ਲਈ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ, ਤੂੰ ਇਹ ਸਦੀਵੀ ਤੇ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਪ੍ਰਜਾ ਚੱਕਰ ਨਾ ਤੋੜ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮਾਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।’’ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਮਹਾਂਬਲੀ ਭਰਤ, ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੰਜੂ ਲੈ ਕੇ, ਫਿਰ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ, ਆਦਰ ਸਹਿਤ ਰਾਮ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਨਾਲ ਛੁਹ ਲਿਆ। ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਭਰਤ ਨੂੰ, ਜੋ ਮੁੜ ਮੁੜ ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ ਹੰਕਾਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਵੇਖ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾਇਆ ਤੇ ਇਹ ਬਚਨ ਆਖੇ: ‘‘ਤੂੰ ਉੱਚ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਜੰਮਿਆ, ਗੁਣਵਾਨ, ਤੇਜਸਵੀ ਤੇ ਪ੍ਰਣਾਂ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਹੈਂ; ਅਜਿਹਾ ਮਨੁੱਖ ਰਾਜ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਾਪ ਕਿਵੇਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ?’’ ‘‘ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਰਤਾ ਭਰ ਵੀ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ, ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੇ ਨਾਸਕ, ਅਤੇ ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਉਸਦੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਕਰਕੇ ਦੋਸ਼ ਨਾ ਦੇ।’’ ‘‘ਹੇ ਸਭ ਤੋਂ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਤੇ ਨਿਰਦੋਸ਼, ਵੱਡਿਆਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੰਨਣਯੋਗ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਜਦ ਉਹ ਪਤਨੀ ਜਾਂ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੋਵੇ।’’ ‘‘ਜਿਵੇਂ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਸਤਕਾਰੀ ਲੋਕ ਸਾਨੂੰ ਪਤਨੀ, ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਚੇਲੇ ਵਾਂਗ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਤੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਸਮਝ।’’ ‘‘ਚਾਹੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਛਾਲਾ ਤੇ ਕਾਲਾ ਚਮੜਾ ਪਾ ਕੇ ਰਹਿਣਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਵਾਂਗ, ਇਹ ਸਭ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮਰਜ਼ੀ ਉੱਤੇ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਕਿੱਥੇ ਰਹਾਂ।’’ ‘‘ਜਦ ਤੱਕ ਸੰਸਾਰ ਵੱਲੋਂ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਧਰਮਾਤਮਾ ਪਿਤਾ ਦਾ ਆਦਰ ਹੈ, ਤਦ ਤੱਕ, ਧਰਮ ਦੇ ਅੱਗੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ, ਮਾਂ ਦਾ ਆਦਰ ਵੀ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।’’ ‘‘ਹੇ ਰਘੁਕੁਲ ਨੰਦਨ, ਜਦ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਧਰਮਾਤਮਾ ਮਾਪਿਆਂ ਨੇ ਜੰਗਲ ਭੇਜਿਆ ਹੈ, ਮੈਂ ਹੋਰ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ?’’ ‘‘ਤੂੰ ਸੰਸਾਰ ਵੱਲੋਂ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਅਯੋਧਿਆ ਦਾ ਰਾਜ ਲੈ, ਤੇ ਮੈਂ ਛਾਲਾ ਪਾ ਕੇ ਦੰਡਕ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਹਾਂਗਾ।’’ ‘‘ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵੰਡ ਕਰਕੇ, ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਨੇ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਗਿਆ।’’ ‘‘ਉਹ ਰਾਜਾ, ਤੇਰਾ ਪਿਤਾ, ਧਰਮਾਤਮਾ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਅਧਿਆਪਕ, ਅਧਿਕਾਰੀ ਹੈ; ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਹਿੱਸੇ ਦਾ ਰਾਜ ਭੋਗ।’’ ‘‘ਹੇ ਸੁਮਧੁਰ, ਮੈਂ ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਦੰਡਕ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਹਾਂਗਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਮਹਾਨ ਪਿਤਾ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਭੋਗਾਂਗਾ।’’ ‘‘ਮੇਰੇ ਮਹਾਨ ਪਿਤਾ, ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਨਯੋਗ ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਵਾਂਗ ਹਨ, ਜੋ ਕੁਝ ਮੈਨੂੰ ਆਖਿਆ, ਮੈਂ ਉਸੀ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ, ਭਾਵੇਂ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਵੀ ਮਿਲ ਜਾਵੇ, ਪਰ ਉਹ ਨਹੀਂ।’’ (ਇਥੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ 104ਵੇਂ ਸਰਗ ਦਾ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।) ਫਿਰ, ਜਦ ਉਹ ਸਿੰਹ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਬਲ ਭਰਾ ਆਪਣੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਦੁੱਖ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਰਾਤ ਵੀ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਲੰਘ ਗਈ। ਜਦ ਰਾਤ ਲੰਘ ਗਈ ਤੇ ਸਵੇਰ ਹੋਈ, ਭਰਾਵਾਂ ਨੇ, ਆਪਣੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਮੰਦਰਕਿਨੀ ਨਦੀ ਉੱਤੇ ਸਵੇਰ ਦੀ ਹਵਨ ਤੇ ਜਪ ਕਰਕੇ, ਰਾਮ ਦੇ ਕੋਲ ਆਉਣ ਦੀ ਰਸਮ ਨਿਭਾਈ। ਉਹ ਸਭ ਚੁੱਪ ਚਾਪ ਇਕੱਠੇ ਬੈਠ ਗਏ; ਕੋਈ ਵੀ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਬੋਲਿਆ। ਪਰ ਭਰਤ, ਆਪਣੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ: ‘‘ਮੇਰੀ ਮਾਂ, ਹੁਣ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋ ਕੇ, ਇਹ ਰਾਜ ਮੈਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਇਹ ਤੈਨੂੰ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ—ਤੂੰ ਰਾਜ ਨੂੰ ਨਿਰਵਿਘਨ ਭੋਗ।’’ ‘‘ਇਹ ਵੱਡਾ ਰਾਜ ਹੇਠਾਂ ਪਾਣੀ ਦੇ ਹੜ੍ਹ ਵਾਂਗ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦਾ, ਸਿਵਾਏ ਤੇਰੇ।’’ ‘‘ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਘੋੜੇ ਦੀ ਦੌੜ ਜਾਂ ਗਰੁੜ ਦੀ ਉਡਾਣ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਰਸਤੇ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।’’ (ਇਥੇ ਇਹ ਸਰਗ ਵੀ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।