ਰਾਮ ਚੰਦ੍ਰ ਜੀ ਦੀ ਵਨਵਾਸ ਦੀ ਘੜੀ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਸੀਤਾ ਜੀ ਦਾ ਮੂੰਹ, ਜੋ ਸੂਰਜ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਨਾਲ ਸੂਕ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਮਲ ਦਾ ਫੁੱਲ ਮੁਰਝਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਲ-ਕੁੰਵਲ ਵਾਂਗ ਮਲिन ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਸੋਨੇ 'ਤੇ ਧੂੜ ਪੈ ਜਾਣ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਚਮਕ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾ 'ਤੇ ਬੱਦਲ ਛਾ ਜਾਣ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਮਲਿਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਮੂੰਹ ਵੇਖਿਆ। ਰਾਮ ਨੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਦੁੱਖ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ; ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਦੀ ਬੇਚੈਨੀ ਅਤੇ ਦੁਖ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਦੁਖੀ ਘੜੀ ਵਿਚ, ਰਾਮ, ਜੋ ਭਾਰਤ ਦਾ ਵੱਡਾ ਭਰਾ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਜੀ ਦੇ ਪੈਰ ਛੂਹਣ ਆਇਆ। ਇੰਦਰ ਜਿਵੇਂ ਬ੍ਰਹਸਪਤੀ ਦੇ ਪੈਰ ਛੂਹਦਾ ਹੈ, ਰਾਮ ਨੇ ਵੀ ਪੂਜਾ-ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ, ਜੋ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਪਵਿੱਤਰ ਸੀ, ਦੇ ਪੈਰ ਬੜੀ ਆਦਰ-ਸਮਝ ਨਾਲ ਛੂਹੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਬੈਠ ਗਿਆ। ਭਾਰਤ, ਜੋ ਧਰਮ-ਪ੍ਰਤੀ ਨਿਸ਼ਠਾ ਰੱਖਦਾ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਦੇ ਨੇੜੇ, ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀਆਂ, ਆਯੋਧਿਆ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨਾਗਰਿਕਾਂ, ਸੈਨਿਕਾਂ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਜਾਣਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਬੈਠ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਬੈਠੇ ਹੋਏ ਭਾਰਤ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਤੱਕਿਆ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਇੰਦਰ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੂੰ ਆਦਰ ਨਾਲ ਤੱਕਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਮਹਾਨ ਸਭਾ ਵਿਚ ਇਹ ਉਤਸੁਕਤਾ ਜਾਗੀ ਕਿ ਭਾਰਤ, ਰਾਘਵ ਦੇ ਪੈਰ ਛੂਹ ਕੇ, ਅੱਜ ਕਿਹੜੇ ਸ਼ਬਦ ਬੋਲਣਗੇ? ਉਥੇ, ਰਾਘਵ, ਜੋ ਸਤਯ ਵਿਚ ਸਥਿਰ ਸੀ, ਮਹਾਨ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲਾ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਅਤੇ ਧਰਮ-ਪ੍ਰਤੀ ਨਿਸ਼ਠ ਭਾਰਤ, ਆਪਣੇ ਮਿਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ, ਸਭਾ ਵਿਚ ਤਿੰਨ ਪਵਿੱਤਰ ਅੱਗਾਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦਾ 103ਵਾਂ ਸर्ग ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ, ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਭਾਰਤ, ਜੋ ਵੱਡਿਆਂ ਦੀ ਆਦਰ-ਸਮਝ ਰੱਖਦਾ ਸੀ, ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਲ, ਉਸ ਤੋਂ ਪੁੱਛਿਆ, "ਮੈਂ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਕੀ ਕਿਹਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ ਛਾਲਾ-ਕਪੜੇ ਤੇ ਜਟਾ ਪਹਿਨ ਕੇ ਇੱਥੇ ਕਿਉਂ ਆਏ ਹੋ? ਤੁਸੀਂ ਕਾਲਾ ਮ੍ਰਿਗ-ਚਰਮ ਤੇ ਜਟਾ ਪਹਿਨ ਕੇ ਇੱਥੇ ਵਨ ਵਿਚ, ਰਾਜ ਛੱਡ ਕੇ, ਕਿਉਂ ਆਏ ਹੋ? ਮੈਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸੋ।" ਕਕੁਤਸਥ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਮਹਾਨ-ਆਤਮਾ ਰਾਮ ਦੇ ਇਸ ਪ੍ਰਸ਼ਨ 'ਤੇ, ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਭਾਰਤ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਬੜੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੋਲਿਆ: "ਸਾਡੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਔਖਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਜੀਵਨ ਛੱਡ ਕੇ, ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਗਏ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਦੁਖ ਵਿਚ। ਮਾਂ ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਉਕਸਾਏ ਹੋਏ, ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੇ ਇਹ ਵੱਡਾ ਪਾਪ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਹੀ ਇਜ਼ਤ ਗਵਾ ਲਈ। ਮੇਰੀ ਮਾਂ, ਰਾਜ ਦਾ ਫਲ ਨਾ ਮਿਲਣ ਕਰਕੇ, ਵਿਧਵਾ ਹੋ ਕੇ, ਦੁਖ ਵਿਚ ਸੜਦੀ ਰਹੇਗੀ ਅਤੇ ਭਿਆਨਕ ਨਰਕ ਵਿਚ ਜਾਵੇਗੀ। ਇਸ ਲਈ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਡਾ ਸੇਵਕ ਹੋ ਕੇ, ਤੁਹਾਡੀ ਕਿਰਪਾ ਮੰਗਦਾ ਹਾਂ; ਤੁਸੀਂ ਅੱਜ ਰਾਜ-ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰਵਾਓ, ਜਿਵੇਂ ਮਘਵਾਨ (ਇੰਦਰ) ਦਾ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਨਾਗਰਿਕ ਅਤੇ ਵਿਧਵਾ ਮਾਤਾਵਾਂ, ਜੋ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਆਏ ਹਨ, ਤੁਹਾਡੀ ਕਿਰਪਾ ਦੇ ਹਕਦਾਰ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਆਦਰਯੋਗ, ਤੁਸੀਂ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਰਾਜ ਸੰਭਾਲੋ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਮਿਤ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰੋ। ਧਰਤੀ, ਤੁਹਾਡੇ ਰਾਜ ਵਿਚ, ਵਿਧਵਾ ਨਾ ਰਹੇ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਨਣੀ ਰਾਤ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਚਮਕਦੀ ਹੈ। ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਮੈਂ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਤੁਹਾਡੇ ਪੈਰਾਂ 'ਤੇ ਮੱਥਾ ਟੇਕਦਾ ਹਾਂ; ਭਰਾ, ਚੇਲਾ ਅਤੇ ਸੇਵਕ ਵਜੋਂ, ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਕਿਰਪਾ ਦਿਖਾਓ। ਆਦਮੀ-ਸ਼ੇਰ, ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਸਦੀਵੀ ਅਤੇ ਵੰਸ਼-ਪ੍ਰਤਾਪੀ ਪ੍ਰਜਾ-ਚਕ੍ਰ ਦਾ ਉਲੰਘਣ ਨਾ ਕਰੋ, ਜੋ ਸਦਾ ਆਦਰਯੋਗ ਰਹੀ ਹੈ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਭਾਰਤ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਹੰਝੂ ਸਨ, ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ, ਦੁਬਾਰਾ ਆਦਰ ਨਾਲ ਰਾਮ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮੱਥੇ ਨਾਲ ਛੂਹਿਆ। ਭਾਰਤ, ਵਾਰ-ਵਾਰ ਸੁੰਘਦਾ, ਮਦ-ਮਸਤ ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ, ਰਾਮ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾਇਆ ਅਤੇ ਬੋਲਿਆ: "ਤੂੰ ਉੱਚ ਵੰਸ਼ ਦਾ, ਗੁਣਵਾਨ, ਤੇਜਸਵੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ-ਪੱਕਾ ਹੈ; ਐਸਾ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ, ਰਾਜ ਲਈ, ਕਦੇ ਪਾਪ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਵਿਚ ਰਤਾ-ਭਰ ਵੀ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ, ਵਿਰੋਧੀ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਅਤੇ ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਕਰਕੇ ਦੋਸ਼ ਨਾ ਦੇ। ਸਭ ਤੋਂ ਬੁਧੀਮਾਨ ਅਤੇ ਨਿਰਦੋਸ਼, ਵੱਡਿਆਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਸਦਾ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਜਦੋਂ ਗੱਲ ਉਚਿਤ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਹੋਵੇ। ਜਿਵੇਂ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ, ਗੁਣਵਾਨ ਲੋਕ ਸਾਨੂੰ ਪਤਨੀ, ਪੁੱਤਰ, ਅਤੇ ਚੇਲਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਤੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਐਸਾ ਹੀ ਸਮਝ। ਚਾਹੇ ਵਨ ਵਿਚ ਛਾਲਾ-ਕਪੜੇ ਤੇ ਮ੍ਰਿਗ-ਚਰਮ ਪਹਿਨ ਕੇ ਰਹਾਂ ਜਾਂ ਰਾਜ ਵਿਚ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਵਜੋਂ, ਇਹ ਪਿਤਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਉੱਤੇ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਕਿੱਥੇ ਰਹਾਂ। ਜਿਵੇਂ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਧਰਮ-ਯੋਗ ਪਿਤਾ ਦੀ ਇਜ਼ਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ, ਧਰਮ-ਯੋਗ ਮਾਂ ਦੀ ਵੀ ਇਜ਼ਤ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਰਾਘਵ, ਜਦ ਤੱਕ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਦੋਵਾਂ ਧਰਮ-ਯੋਗ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਵਨ ਵਿਚ ਭੇਜਦੇ ਹਨ, ਮੈਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਤੂੰ ਆਯੋਧਿਆ ਦਾ ਰਾਜ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਆਦਰਯੋਗ ਹੈ, ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ; ਮੈਂ ਡੰਡਕ ਵਨ ਵਿਚ, ਛਾਲਾ-ਕਪੜੇ ਪਹਿਨ ਕੇ, ਰਹਾਂਗਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿਚ, ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਨੇ ਵੰਡ ਕਰ ਕੇ, ਆਪਣਾ ਹੁਕਮ ਦੇ ਕੇ, ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਉਹ ਰਾਜਾ, ਤੇਰਾ ਪਿਤਾ, ਧਰਮ-ਯੋਗ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਅਧਿਆਪਕ, ਅਧਿਕਾਰ ਹੈ; ਤੂੰ ਉਸ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤਾ ਹਿੱਸਾ ਭੋਗ। ਮਿਲਣ ਵਾਲੇ, ਮੈਂ ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਡੰਡਕ ਵਨ ਵਿਚ ਰਹਾਂਗਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਮਹਾਨ-ਆਤਮਾ ਪਿਤਾ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤਾ ਹਿੱਸਾ ਭੋਗਾਂਗਾ। ਮੇਰੇ ਮਹਾਨ ਪਿਤਾ, ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਆਦਰਯੋਗ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਵਾਂਗ, ਮੈਨੂੰ ਜੋ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ, ਮੈਂ ਉਸੇ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ, ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਰਾਜ ਵੀ ਨਹੀਂ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦਾ 104ਵਾਂ ਸर्ग ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ, ਜਦ ਉਹ ਸ਼ੇਰ-ਸਮਾਨ ਭਾਈ, ਆਪਣੇ ਮਿਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਟੋਲੀ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ, ਦੁਖੀ ਹੋਏ, ਰਾਤ ਦੁਖ ਵਿਚ ਲੰਘੀ। ਰਾਤ ਲੰਘਣ 'ਤੇ, ਸਵੇਰ ਹੋਈ, ਤੇਰੇ ਭਰਾ, ਮਿਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ, ਮੰਡਾਕਿਨੀ ਨਦੀ 'ਤੇ ਸਵੇਰ ਦੀ ਹਵਨ ਅਤੇ ਪਾਠ ਕਰਕੇ, ਰਾਮ ਦੇ ਕੋਲ ਆਏ। ਉਹ ਚੁਪ-ਚਾਪ ਇਕੱਠੇ ਬੈਠ ਗਏ; ਕੋਈ ਵੀ ਕੁਝ ਨਾ ਬੋਲਿਆ। ਪਰ ਭਾਰਤ, ਆਪਣੇ ਮਿਤ੍ਰਾਂ ਵਿਚ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰ ਕੇ ਬੋਲਿਆ। (ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਪਰਮ ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਰਾਮਾਯਣ ਦੀ ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ 103ਵੇਂ, 104ਵੇਂ ਅਤੇ 105ਵੇਂ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦੀ ਗਾਥਾ ਪੂਰੀ ਹੋਈ।