ਕੌਸਲਿਆ, ਸਿਤਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਨਾਲ ਲਗਾ ਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਮਾਂ ਆਪਣੀ ਧੀ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਜੰਗਲ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਤੋਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਤੇ ਉਦਾਸ ਹੋਈ ਸਿਤਾ ਨੂੰ ਦੁਖੀ ਮਨ ਨਾਲ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨ ਲੱਗੀ। ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ ਪੂਛਿਆ, “ਸਿਤਾ, ਜੋ ਵਿਦੇਹ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦੀ ਧੀ ਹੈ, ਦਸ਼ਰਥ ਦੀ ਪੂਤਣੀ ਅਤੇ ਰਾਮ ਦੀ ਪਤਨੀ ਹੈ, ਉਹ ਇਸ ਅਜਾਣ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਇੰਨਾ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਈ?” ਉਹ ਸਿਤਾ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਨੂੰ ਵੇਖਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸੂਰਜ ਦੀ ਤਪਿਸ਼ ਨਾਲ ਸੁਰਖ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਕਮਲ ਦਾ ਫੁੱਲ ਮੁਰਝਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਲ-ਕਮਲ ਵਾਂਗ ਮੁਰਝਾ ਗਿਆ, ਸੋਨੇ ‘ਤੇ ਧੂੜ ਪੈ ਗਈ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਚੰਨ ਤੇ ਬੱਦਲ ਛਾ ਗਏ ਹੋਣ। “ਵੈਦੇਹੀ, ਤੇਰਾ ਚਿਹਰਾ ਵੇਖ ਕੇ ਮੇਰਾ ਮਨ ਦੁਖ ਨਾਲ ਸੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਆਪਣਾ ਇੰਧਨ ਸਾੜਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਦੁਖ, ਜੋ ਨਸੀਬ ਦੇ ਮਾਰੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਮੇਰੇ ਹਿਰਦੇ ਨੂੰ ਤੰਗ ਕਰਦਾ ਹੈ।” ਜਦੋਂ ਮਾਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ, ਰਾਮ, ਜੋ ਭਰਤ ਦਾ ਵੱਡਾ ਭਰਾ ਹੈ, ਆ ਕੇ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਦੇ ਚਰਨ ਛੂਹਦਾ ਹੈ। ਇੰਦਰ ਦੇ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤਿ ਕੋਲ ਆਉਣ ਵਾਂਗ, ਰਾਮ, ਜੋ ਚਮਕਦਾਰ ਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਹੈ, ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਪੰਡਿਤ ਦੇ ਪੈਰ ਛੂਹਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਬੈਠ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਭਰਤ, ਜੋ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਠਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆ ਕੇ ਬੈਠ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀਆਂ, ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨਾਗਰਿਕਾਂ, ਫੌਜੀਆਂ ਅਤੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੈਠੇ ਹੋਏ, ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਭਰਤ, ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਨਿਹਾਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਮਹਾਤਮਾ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਇੰਦਰ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੂੰ ਭਗਤੀ ਦੇ ਨਾਲ ਤੱਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੇਂ, ਸਭ ਮਹਾਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਉਤਸੁਕਤਾ ਜਾਗਦੀ ਹੈ ਕਿ ਭਰਤ, ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਅੱਜ ਕੀ ਗੱਲ ਕਰੇਗਾ? ਉਥੇ, ਰਾਘਵ, ਜੋ ਸੱਚ ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਵੱਡੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਧਰਮਵਾਨ ਭਰਤ, ਆਪਣੇ ਮਿਤਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ, ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਯਜਨ-ਅੱਗਾਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਾਨ ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਸੌ ਤੇ ਤੀਹਵੇਂ ਸਰਗ ਦਾ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਰਾਮ, ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਭਰਤ ਨੂੰ, ਜੋ ਵੱਡਿਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਵੇਖ ਕੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗਾ। “ਮੈਂ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਕੀ ਕਿਹਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ ਕਿਉਂ, ਛਾਲਿਆਂ ਦੇ ਵਸਤ੍ਰ ਤੇ ਜਟਾ ਪਹਿਨ ਕੇ, ਇਥੇ ਆਏ ਹੋ?” “ਕਿਸ ਕਾਰਨ, ਕਾਲੇ ਮ੍ਰਿਗ-ਚਰਮ ਤੇ ਜਟਾ ਪਹਿਨ ਕੇ, ਰਾਜ ਛੱਡ ਕੇ, ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਆਏ ਹੋ? ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸੋ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਕੁਤਸਥ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਮਹਾਨ ਰਾਮ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, ਤਾਂ ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਭਰਤ ਨੇ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਵੱਡੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ, ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਕੀਤੀਆਂ: “ਸਾਡਾ ਪਿਤਾ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਕੰਮ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਸੀ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਜੀਵਨ ਛੱਡ ਕੇ, ਸਵਰਗ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਮਾਂ ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ, ਉਸ ਨੇ ਵੱਡਾ ਪਾਪ ਕੀਤਾ ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਇਜ਼ਤ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਗਿਆ। ਮੇਰੀ ਮਾਂ, ਜੋ ਰਾਜ ਦਾ ਫਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ, ਵਿਧਵਾ ਹੋ ਗਈ ਤੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਭਿਆਨਕ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਡਿਗ ਜਾਵੇਗੀ। ਇਸ ਲਈ, ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਤੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਮੰਗਦਾ ਹਾਂ; ਤੂੰ ਅੱਜ ਰਾਜ-ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰਵਾ, ਜਿਵੇਂ ਮਘਵਾਨ (ਇੰਦਰ) ਨੇ ਕਰਵਾਇਆ ਸੀ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਨਾਗਰਿਕ ਤੇ ਵਿਧਵਾ ਮਾਵਾਂ ਜੋ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਆਏ ਹਨ, ਤੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਦੇ ਹੱਕਦਾਰ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਆਦਰ ਦੇਣ ਵਾਲੇ, ਤੂੰ ਰਾਜ ਨੂੰ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਮਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰ। ਧਰਤੀ, ਤੇਰੇ ਰਾਜ ਨਾਲ, ਵਿਧਵਾ ਨਾ ਰਹੇ, ਜਿਵੇਂ ਪੂਰਨ ਚੰਨ autumn ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਚਮਕਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਮੈਂ ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ ਤੇਰੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ; ਤੇਰਾ ਭਰਾ, ਚੇਲਾ ਤੇ ਸੇਵਕ ਹੋ ਕੇ, ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰ। ਇਸ ਲਈ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ, ਤੂੰ ਇਸ ਸਦੀਵੀ ਤੇ ਵੰਸ਼-ਵਾਰ ਵਲੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਨਾ ਕਰ, ਜੋ ਸਦਾ ਆਦਰਯੋਗ ਰਹੀ ਹੈ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੱਲ ਕਰ ਕੇ, ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਕੈਕੇਈ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ, ਮੁੜ ਰਾਮ ਦੇ ਚਰਨ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਨਾਲ ਪਕੜਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ। ਭਰਾ ਭਰਤ ਨੂੰ, ਜੋ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ ਆਹ ਭਰਦਾ ਸੀ, ਵੇਖ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਲਗਾ ਲਿਆ ਤੇ ਇਹ ਗੱਲ ਕੀਤੀ: “ਤੂੰ ਉੱਚ ਕੁਲ ਦਾ, ਗੁਣਵਾਨ, ਚਮਕਦਾਰ ਤੇ ਵਚਨਬੱਧ ਹੈ; ਤੇਰੇ ਵਾਂਗਾ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਰਾਜ ਲਈ ਗਲਤ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਥੋੜੀ ਵੀ ਗਲਤੀ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ, ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੇ ਨਾਸਕ, ਤੇ ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਕਰਕੇ ਨਿੰਦਿਆ ਨਾ ਕਰ। ਹੇ ਬੁਧਿਮਾਨ ਤੇ ਨਿਰਦੋਸ਼, ਵੱਡਿਆਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਸਦਾ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਜਦ spouses ਤੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੋਵੇ। ਜਿਵੇਂ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ, ਸਤਕਾਰੀ ਲੋਕ ਸਾਨੂੰ ਪਤਨੀਆਂ, ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਚੇਲੇ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਤੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਐਸਾ ਹੀ ਸਮਝ। ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਛਾਲਿਆਂ ਤੇ ਕਾਲਾ ਚਰਮ ਪਹਿਨ ਕੇ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜ ਹੋ ਕੇ, ਇਹ ਉਸ ਉੱਤੇ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਕਿੱਥੇ ਵੱਸਾਂ। ਜਦ ਤਕ ਧਰਮਵਾਨ ਪਿਤਾ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਆਦਰਯੋਗ ਹੈ, ਦਾ ਆਦਰ ਹੈ, ਤਦ ਤਕ, ਧਰਮਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ, ਮਾਂ ਦਾ ਵੀ ਆਦਰ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਘਵ, ਜਦ ਤਕ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਦੋ ਧਰਮਵਾਨ ਮਾਪਿਆਂ ਨੇ ਜੰਗਲ ਭੇਜਿਆ ਹੈ, ਮੈਂ ਹੋਰ ਕਿਵੇਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ? ਤੂੰ ਆਯੋਧਿਆ ਦਾ ਰਾਜ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਆਦਰਯੋਗ ਹੈ, ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ, ਤੇ ਮੈਂ ਡੰਡਕ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਛਾਲਿਆਂ ਦੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨ ਕੇ ਵੱਸਾਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ, ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਨੇ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਸਵਰਗ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਉਹ ਰਾਜਾ, ਤੇਰਾ ਪਿਤਾ, ਜੋ ਧਰਮਵਾਨ ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਅਧਿਆਪਕ ਸੀ, ਹੀ ਅਧਿਕਾਰ ਹੈ; ਤੂੰ ਉਸ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤਾ ਹਿੱਸਾ ਲੈ। ਹੇ ਸੌਮ੍ਯ, ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਮੈਂ ਡੰਡਕ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਾਂਗਾ ਤੇ ਆਪਣੇ ਮਹਾਨ ਪਿਤਾ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤਾ ਹਿੱਸਾ ਲਵਾਂਗਾ। ਜੋ ਕੁਝ ਮੇਰੇ ਮਹਾਨ ਪਿਤਾ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਆਦਰਯੋਗ ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਵਾਂਗ, ਮੈਨੂੰ ਕਿਹਾ, ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ, ਭਾਵੇਂ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਰਾਜ ਮਿਲ ਜਾਵੇ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਾਨ ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਇੱਕ ਸੌ ਚੌਂਵੇਂ ਸਰਗ ਦਾ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਜਦ ਉਹ ਸ਼ੇਰ-ਸੁਭਾ ਵਾਲੇ ਪੁਰਖ, ਆਪਣੇ ਮਿਤਰਾਂ ਦੇ ਗਿਰਦੇ, ਦੁਖੀ ਹੋਏ, ਰਾਤ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਲੰਘੀ।