ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ ਕਿ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਖੁਰਾਕ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਲੋਕ ਕਹਾਣੀ ਅੱਜ ਮੈਨੂੰ ਬਿਲਕੁਲ ਸੱਚੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੇਂ, ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਦੀਆਂ ਸਹਪਤਨੀਆਂ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਦੁੱਖੀ ਵੇਖਿਆ, ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦੇਣ ਲੱਗੀਆਂ। ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਰਾਮ ਨੂੰ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਵੇਖਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਇੰਝ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਦੇਵਤਾ ਅਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਆਇਆ ਹੋਵੇ। ਜਦੋਂ ਮਾਵਾਂ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਸੁਖ-ਸਾਧਨਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਚੁੱਕਾ ਸੀ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਗਹਿਰੀ ਪੀੜਾ ਹੋਈ ਤੇ ਉਹ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਰੋਣ ਲੱਗੀਆਂ। ਰਾਮ, ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿਰਮੌਰ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਵਚਨ ਦਾ ਪੱਕਾ ਸੀ, ਉੱਠ ਕੇ ਆਪਣੇ ਸਾਰੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਚਰਨ ਛੂਹਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਉਹ ਮਹਿਲਾਵਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਤੇ ਹਿਰਦੇ ਕੋਮਲ ਸਨ, ਆਪਣੇ ਨਰਮ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਰਾਮ ਦੀ ਪਿੱਠ ਉੱਤੇ ਲੱਗੀ ਧੂੜ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸਾਫ ਕਰਨ ਲੱਗੀਆਂ। ਫਿਰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਵੀ, ਜਦ ਉਹ ਮਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦੁਖੀ ਵੇਖਿਆ, ਰਾਮ ਦੇ ਪਿੱਛੋਂ ਬੜੀ ਆਦਰ-ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ। ਸਾਰੀਆਂ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਸ਼ੁਭ ਲਛਣਾਂ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਨਾਲ ਵੀ ਓਹੀ ਪਿਆਰ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਉਹ ਰਾਮ ਨਾਲ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ। ਸੀਤਾ, ਜੋ ਦੁੱਖੀ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਸੱਸਾਂ ਦੇ ਚਰਨ ਛੂਹ ਕੇ ਹੰਜੂ ਭਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜੀ ਹੋ ਗਈ। ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ, ਜਿਵੇਂ ਮਾਂ ਆਪਣੀ ਧੀ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾਇਆ। ਉਹ ਸੀਤਾ ਨੂੰ, ਜੋ ਜੰਗਲ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਕਰਕੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਤੇ ਉਦਾਸ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ, ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ, "ਇਹ ਕੀ ਹੋਇਆ, ਕਿ ਵਿਦੇਹ ਨਰੇਸ਼ ਦੀ ਧੀ, ਦਸ਼ਰਥ ਦੀ ਵਹੁਟੀ ਅਤੇ ਰਾਮ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਅਜਿਹੇ ਸੁੱਖ-ਵਿਹੂਣੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਇੰਝ ਪੀੜਾ ਸਹਿ ਰਹੀ ਹੈ?" "ਤੇਰਾ ਚਿਹਰਾ, ਜੋ ਸੂਰਜ ਦੀ ਤਾਪ ਨਾਲ ਕੁਮਲਾਇਆ ਹੋਇਆ ਕੌਲ ਦਾ ਫੁੱਲ ਜਾਂ ਧੂੜ ਨਾਲ ਸੁਨਹਿਰੀ ਰੰਗ ਮੰਦ ਪਿਆ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ ਤੇ ਬੱਦਲ ਛਾ ਗਏ ਹੋਣ, ਵੇਖ ਕੇ ਮੇਰਾ ਹਿਰਦਾ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਸੜ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਆਪਣਾ ਈਂਧਨ ਸਾੜਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਦੁੱਖ, ਜੋ ਮਾੜੇ ਭਾਗਾਂ ਕਰਕੇ ਆਇਆ, ਮੇਰੇ ਮਨ ਨੂੰ ਤੜਪਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।" ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਗੱਲ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ, ਰਾਮ, ਜੋ ਭਾਰਤ ਦਾ ਵੱਡਾ ਭਰਾ ਹੈ, ਵਸੀਸ਼ਠ ਦੇ ਚਰਨ ਛੂਹਣ ਲੱਗਾ। ਫਿਰ, ਇੰਝ ਜਿਵੇਂ ਇੰਦਰ ਬ੍ਰਹਸਪਤੀ ਦੇ ਕੋਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਰਾਮ, ਜੋ ਚਮਕਦਾਰ ਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਸੀ, ਪੂਰੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਪੂਜਾਰੀ ਦੇ ਚਰਨ ਛੂਹ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਕੋਲ ਬੈਠ ਗਿਆ। ਭਾਰਤ, ਜੋ ਧਰਮਨਿਸ਼ਠ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਦੇ ਕੋਲ, ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀਆਂ, ਮੁੱਖ ਨਾਗਰਿਕਾਂ, ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਅਤੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਸਮੇਤ ਆ ਕੇ ਬੈਠ ਗਿਆ। ਇੰਝ ਬੈਠੇ ਹੋਏ, ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਭਾਰਤ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਰਾਘਵ ਵੱਲ ਦੇਖਿਆ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਤੇਜ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ੀ ਵਰਗਾ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਭਗਤ ਇੰਦਰ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਵੱਲ ਤੱਕਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਵੇਲੇ, ਸਭ ਮਹਾਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਉਤਸੁਕਤਾ ਸੀ ਕਿ ਭਾਰਤ ਅੱਜ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ ਕੀ ਗੱਲ ਕਰੇਗਾ। ਉਥੇ, ਸੱਚਾਈ ਵਿੱਚ ਅਟੱਲ ਰਾਘਵ, ਮਹਾਨ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਅਤੇ ਧਰਮਨਿਸ਼ਠ ਭਾਰਤ, ਆਪਣੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ, ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਇੰਝ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ ਜਿਵੇਂ ਤਿੰਨ ਯਜਨ ਆਗਾਂ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਪੂਜਾਰੀ ਸਮੇਤ ਚਮਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਥੇ ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ 103ਵੇਂ ਸਰਗ ਦਾ ਸਮਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨੂੰ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਵੱਡਿਆਂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਸੀ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਸਮੇਤ ਪੁੱਛਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, "ਮੈਂ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਤੂੰ ਕੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਿਸ ਕਾਰਨ ਤੂੰ ਇਹ ਛਾਲਾਂ ਵਾਲਾ ਕਪੜਾ ਤੇ ਜਟਾਵਾਂ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਇੱਥੇ ਆਇਆ ਹੈਂ?" "ਤੂੰ ਕਿਉਂ, ਕਾਲੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਮਿਰਗ ਦੀ ਖਾਲ ਪਹਿਨ ਕੇ ਤੇ ਜਟਾਵਾਂ ਬਣਾ ਕੇ, ਰਾਜ ਛੱਡ ਕੇ ਇਹ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਆ ਗਿਆ ਹੈਂ? ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਕੁਤਸਥ ਵੰਸ਼ੀ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਵਲੋਂ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ 'ਤੇ, ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਤੇ ਵੱਡੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ, ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਆਖੇ: "ਸਾਡਾ ਪਿਤਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਔਖਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਤੜਪ ਕੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਗਿਆ ਤੇ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਸਿਧਾਰ ਗਿਆ।" "ਇੱਕ ਔਰਤ, ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਉੱਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ, ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਵੱਡਾ ਪਾਪ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਇੱਜ਼ਤ ਗਵਾ ਬੈਠਿਆ।" "ਮੇਰੀ ਮਾਂ, ਜੋ ਰਾਜ ਦਾ ਫਲ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕੀ, ਵਿਧਵਾ ਹੋ ਕੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਸੜ ਰਹੀ ਹੈ, ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਨਰਕ ਵਿਚ ਡਿਗ ਜਾਵੇਗੀ।" "ਇਸ ਲਈ, ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਨੌਕਰ ਹੋ ਕੇ ਤੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਮੰਗਦਾ ਹਾਂ; ਤੂੰ ਅੱਜ ਹੀ ਰਾਜ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰਵਾ, ਜਿਵੇਂ ਮਘਵਾਨ ਦਾ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਹੋਇਆ ਸੀ।" "ਇਹ ਸਾਰੇ ਨਾਗਰਿਕ ਤੇ ਵਿਧਵਾ ਮਾਵਾਂ, ਜੋ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਆਏ ਹਨ, ਤੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਦੇ ਯੋਗ ਹਨ।" "ਇਸ ਲਈ, ਆਦਰ ਦੇਣ ਵਾਲਿਆ, ਤੂੰ ਰਾਜ ਨੂੰ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਤੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰ।" "ਧਰਤੀ, ਤੇਰੇ ਰਾਜ ਦੇ ਨਾਲ, ਹੋਰ ਵਿਧਵਾ ਨਾ ਰਹੇ, ਜਿਵੇਂ ਪੂਰਨ ਚੰਦ ਨਾਲ ਪਤਝੜ ਦੀ ਰਾਤ ਚਮਕਦੀ ਹੈ।" "ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੰਤਰੀਆਂ ਸਮੇਤ, ਮੈਂ ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ ਤੇਰੀ ਅਰਦਾਸ ਕਰਦਾ ਹਾਂ; ਭਰਾ, ਚੇਲਾ ਤੇ ਨੌਕਰ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕਿਰਪਾ ਦੇ।" "ਇਸ ਲਈ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿਰਮੌਰ, ਤੂੰ ਇਸ ਸਦੀਵੀ ਤੇ ਪੁਰਖਾਂ ਦੇ ਚਲਦੇ ਆ ਰਹੇ ਪਰਜਾ-ਚੱਕਰ ਦਾ ਉਲੰਘਣ ਨਾ ਕਰ, ਜਿਸ ਦੀ ਸਦਾ ਇਜ਼ਤ ਹੋਈ ਹੈ।" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਕੈਕੇਈ ਦਾ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਪੁੱਤਰ, ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਹੰਜੂ ਲੈ ਕੇ, ਫਿਰ ਆਦਰ ਅਨੁਸਾਰ ਰਾਮ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰ ਨਾਲ ਫੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਨੂੰ, ਜੋ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਹੰਢਕਦਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਮੱਤਿਆ ਹਾਥੀ, ਵੇਖ ਕੇ ਰਾਮ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾਇਆ ਤੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਆਖਿਆ, "ਤੂੰ ਉੱਚੀ ਜਾਤ ਦਾ, ਗੁਣਵਾਨ, ਚਮਕਦਾਰ ਤੇ ਵਚਨ-ਨਿਭਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈਂ; ਤੇਰੇ ਵਰਗਾ ਮਨੁੱਖ ਰਾਜ ਲਈ ਕਦੇ ਕੋਈ ਪਾਪ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।" "ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਰਤਾ-ਬਰਾਬਰ ਵੀ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ, ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਵਾਲਿਆ, ਤੇ ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਕਰਕੇ ਦੋਸ਼ੀ ਨਾ ਠਹਿਰਾ।" "ਹੇ ਸਭ ਤੋਂ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਤੇ ਨਿਰਦੋਸ਼, ਵੱਡਿਆਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਸਦਾ ਮੰਨਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਜਦੋਂ ਗੱਲ ਜੋੜਿਆਂ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।" "ਹੇ ਕੋਮਲ ਹਿਰਦੇ ਵਾਲਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਨਿਆਂਵਾਂ ਲੋਕ ਸਾਨੂੰ ਪਤਨੀਆਂ, ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਚੇਲੇ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਤੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇੰਝ ਹੀ ਸਮਝ।" "ਚਾਹੇ ਮੈਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਛਾਲਾਂ ਵਾਲਾ ਕਪੜਾ ਤੇ ਕਾਲੀ ਮਿਰਗ ਦੀ ਖਾਲ ਪਾ ਕੇ ਰਹਾਂ, ਜਾਂ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਬਣ ਕੇ, ਇਹ ਉਸ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਕਿੱਥੇ ਵੱਸਾਂ।" "ਜਿਵੇਂ ਸਤਿਕਾਰੀ ਪਿਤਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਦੁਨੀਆਂ ਇਜ਼ਤ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਧਰਮਵਾਨਾਂ ਦੇ ਸਿਰਮੌਰ, ਮਾਂ ਦੀ ਵੀ ਇੱਜ਼ਤ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।