ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਇੰਗੁਦੀ ਦੇ ਕਚੋੜੇ ਭੇਟ ਕੀਤੇ, ਤਦ ਮੈਨੂੰ ਹੈਰਾਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਹਜ਼ਾਰ ਟੁਕੜਿਆਂ ’ਚ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦਾ। ਇਹ ਸੰਸਾਰਕ ਕਹਾਵਤ ਮੈਨੂੰ ਬਿਲਕੁਲ ਸੱਚੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਭੋਜਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵੇਲੇ, ਜਦੋਂ ਹੋਰ ਪਤਨੀਆਂ ਨੇ ਉਸ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਇੰਨਾ ਦੁਖੀ ਦੇਖਿਆ, ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਤੁੰਨਾ ਦੇਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਸਵਰਗ ਤੋਂ ਢਲਕਿਆ ਹੋਇਆ ਕੋਈ ਦੇਵਤਾ ਲੱਗਦਾ ਸੀ। ਰਾਮ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਾਰੇ ਸੁਖ-ਸਾਧਨ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ ਸਨ, ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਮਾਵਾਂ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਰਾਮ, ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿਰਮੌਰ ਤੇ ਸਦਾ ਆਪਣੇ ਵਚਨ ਦਾ ਪੱਕਾ ਸੀ, ਉਠਿਆ ਤੇ ਆਪਣੇ ਸਾਰੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਦੇ ਚਰਨ ਛੂਹੇ। ਉਹ ਵੱਡੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਆਪਣੇ ਨਰਮ ਤੇ ਕੋਮਲ ਅੰਗੂਠਿਆਂ ਨਾਲ ਰਾਮ ਦੀ ਪਿੱਠ ਉੱਤੇ ਲੱਗੀ ਧੂੜ ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਸਾਫ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਫਿਰ ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਵੀ, ਸਾਰੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦੁਖੀ ਦੇਖ ਕੇ, ਰਾਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਵੱਡੀ ਆਦਰ-ਸਨਮਾਨ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਸਾਰੀਆਂ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ ਤੇ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਮੰਗਲ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਸਨ, ਨਾਲ ਵੀ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਰਾਮ ਨਾਲ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ। ਸੀਤਾ ਨੇ ਵੀ, ਦੁਖੀ ਦਿਲ ਨਾਲ, ਆਪਣੀਆਂ ਸਾਸਾਂ ਦੇ ਚਰਨ ਛੂਹੇ ਅਤੇ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੰਜੂ ਭਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅੱਗੇ ਖੜੀ ਹੋ ਗਈ। ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ, ਜਿਵੇਂ ਮਾਂ ਆਪਣੀ ਧੀ ਨੂੰ ਹੰਝੀਆਂ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਦੁਖੀ ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾਇਆ ਅਤੇ ਕਿਹਾ, “ਸੀਤੇ, ਜੋ ਵਿਦੇਹ ਨਰਪਤੀ ਦੀ ਧੀ, ਦਸ਼ਰਥ ਦੀ ਪੁੱਤਰਵਧੂ ਤੇ ਰਾਮ ਦੀ ਪਤਨੀ ਹੈ, ਉਹ ਅੱਜ ਇਸ ਸੁੰਨੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਇੰਨਾ ਦੁਖ ਕਿਵੇਂ ਸਹਿ ਰਹੀ ਹੈ?” ਉਹ ਸੀਤਾ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਜੋ ਸੂਰਜ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਨਾਲ ਕੁਮਲਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਮਲ ਸੁੱਕ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਜਿਵੇਂ ਸੋਨਾ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਮਲਿਨ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਚੰਨ ਬਦਲਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਕੌਸਲਿਆ ਦਾ ਦਿਲ ਦੁਖ ਨਾਲ ਸੜ ਗਿਆ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, “ਹੇ ਵੈਦੇਹੀ, ਤੇਰਾ ਚਿਹਰਾ ਵੇਖ ਕੇ ਮੇਰਾ ਹਿਰਦਾ ਦੁਖ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸੜਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਵਿਪਤਾ ਜਨਮਿਆ ਦੁਖ ਮੇਰੇ ਮਨ ਨੂੰ ਤੜਪਾਉਂਦੀ ਹੈ।” ਜਦੋਂ ਮਾਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਬੋਲ ਰਹੀ ਸੀ, ਰਾਮ, ਜੋ ਭਾਈ ਭਰਤ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸੀ, ਵਸੀਸ਼ਠ ਜੀ ਦੇ ਚਰਨ ਛੂਹਣ ਗਿਆ। ਫਿਰ, ਇੰਦਰ ਜਿਵੇਂ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਦੇ ਕੋਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਰਾਮ ਨੇ ਵੀ ਪੂਰੀ ਆਦਰ ਨਾਲ ਪੁਰੋਹਿਤ ਦੇ ਚਰਨ ਛੂਹੇ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਬੈਠ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਭਰਤ, ਜੋ ਧਰਮ ਦੇ ਪੱਕੇ ਸਨ, ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਦੇ ਕੋਲ, ਮੰਤਰੀਆਂ, ਮੁੱਖ ਨਾਗਰਿਕਾਂ, ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਅਤੇ ਧਰਮ ਜਾਣਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਜਾ ਬੈਠੇ। ਉਥੇ, ਭਰਤ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਰਘੁਕੁਲ-ਸ਼ਿਰੋਮਣੀ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਰੌਸ਼ਨ ਤੇ ਤਪਸਵੀ ਵਰਗੇ ਲੱਗ ਰਹੇ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਭਗਤ ਇੰਦਰ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਉਥੇ ਬੈਠੇ ਸਾਰੇ ਮਹਾਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਉਤਸੁਕਤਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਕਿ ਭਰਤ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਅੱਜ ਕੀ ਬੋਲਣਗੇ। ਉਥੇ ਰਘੁਕੁਲ-ਸ਼ਿਰੋਮਣੀ ਰਾਮ, ਮਹਾਬਲੀ ਲਕਸ਼ਮਣ ਤੇ ਧਰਮਾਤਮਾ ਭਰਤ ਆਪਣੇ ਮਿਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਇੰਝ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਤਿੰਨ ਯਜਨਾਂ ਦੇ ਅੱਗ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁਰੋਹਿਤ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ 103ਵੇਂ ਸਰਗ ਦਾ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ, ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਭਰਤ, ਜੋ ਵੱਡਿਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਲਗਨ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਸਮੇਤ ਪੁੱਛਿਆ, “ਮੈਂ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਤੂੰ ਕੀ ਬੋਲਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਿਸ ਕਾਰਨ ਤੂੰ ਇਹ ਛਾਲਾ ਤੇ ਜਟਾਵਾਂ ਪਾ ਕੇ, ਇੱਥੇ ਆਇਆ ਹੈਂ? ਤੂੰ ਰਾਜ ਛੱਡ ਕੇ, ਕਾਲੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਮ੍ਰਿਗਚਰਮ ਤੇ ਜਟਾਵਾਂ ਪਾ ਕੇ, ਇਸ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਕਿਉਂ ਆਇਆ? ਸਭ ਕੁਝ ਮੈਨੂੰ ਸਾਫ-ਸਾਫ ਦੱਸ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਕੁਤ੍ਸਥ ਵੰਸ਼ੀ ਮਹਾਨ ਰਾਮ ਵਲੋਂ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ ’ਤੇ, ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਭਰਤ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਵੱਡੀ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਸਾਡਾ ਮਹਾਨ ਪਿਤਾ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਹੀ ਔਖਾ ਕੰਮ ਕਰ ਗਿਆ, ਦੁਖ ਦੇ ਕਾਰਨ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਛੱਡ ਗਿਆ ਤੇ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਮਾਂ ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਉਕਸਾਉਣ ਨਾਲ, ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਵੱਡਾ ਪਾਪ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਇੱਜ਼ਤ ਖੋ ਬੈਠਿਆ। ਮੇਰੀ ਮਾਂ, ਜੋ ਹੁਣ ਰਾਜ-ਫਲ ਤੋਂ ਵੰਚਿਤ, ਵਿਧਵਾ ਤੇ ਦੁਖੀ ਹੈ, ਭਾਰੀ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਵੇਗੀ। ਇਸ ਲਈ, ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਦਾਸ ਹੋ ਕੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਕਿ ਤੂੰ ਅੱਜ ਹੀ ਰਾਜ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰ, ਜਿਵੇਂ ਮਘਵਾਨ (ਇੰਦਰ) ਦਾ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਨਾਗਰਿਕ ਤੇ ਸਾਡੀਆਂ ਵਿਧਵਾ ਮਾਵਾਂ, ਜੋ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਆਈਆਂ ਹਨ, ਤੇਰੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਦੇ ਯੋਗ ਹਨ। ਇਸਲਈ, ਹੇ ਮਾਨ-ਦੇਣ ਵਾਲੇ, ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਰਾਜ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਤੇ ਆਪਣੇ ਸੰਗੀਆਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰ। ਧਰਤੀ, ਜੋ ਤੇਰੇ ਬਿਨਾ ਵਿਧਵਾ ਹੋਈ ਪਈ ਹੈ, ਤੂੰ ਉਸ ਦਾ ਪਤੀ ਬਣ, ਜਿਵੇਂ ਚੌਦਵੀ ਦੀ ਚੰਨਣੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਚੰਨ ਰੌਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੰਤਰੀਆਂ ਸਮੇਤ, ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਮੱਥਾ ਟੇਕ ਕੇ, ਭਰਾ, ਚੇਲਾ ਤੇ ਦਾਸ ਹੋ ਕੇ ਤੈਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਕ੍ਰਿਪਾ ਕਰ। ਹੇ ਪੁਰਸ਼ ਸਿੰਘ, ਤੂੰ ਇਹ ਸਦਾ-ਸਦੀਵੀ ਤੇ ਵੰਸ਼ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਪ੍ਰਜਾ-ਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਨਾ ਤੋੜੀਂ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਮਹਾਬਲੀ ਕੈਕੇਈਪੁੱਤਰ ਭਰਤ ਨੇ, ਅੱਖਾਂ ’ਚ ਹੰਜੂ ਲਿਆ ਕੇ, ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ ਫਿਰ ਰਾਮ ਦੇ ਚਰਨ ਆਪਣੇ ਮੱਥੇ ਨਾਲ ਛੂਹ ਲਏ। ਭਰਾ ਭਰਤ ਨੂੰ, ਜੋ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਹਿੰਮਤ ਹਾਰਿਆ ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਵੇਖ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾਇਆ ਤੇ ਕਿਹਾ, “ਤੂੰ ਉੱਚ ਵੰਸ਼ ਦਾ, ਗੁਣੀ, ਚਮਕਦਾਰ ਤੇ ਵਚਨਬੱਧ ਹੈਂ; ਤੂੰ ਰਾਜ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੋਈ ਗਲਤ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਹੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁ-ਸੂਦਨ, ਮੈਨੂੰ ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਰਤਾ-ਬਰਾਬਰ ਵੀ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦਾ, ਤੇ ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਭੀ ਉਸ ਦੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਕਰਕੇ ਦੋਸ਼ ਨਾ ਦੇ। ਹੇ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਤੇ ਨਿਰਦੋਸ਼, ਵੱਡਿਆਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਸਦਾ ਮੰਨਣ ਯੋਗ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਜਿੱਥੇ ਪਤਨੀ, ਪੁੱਤਰ ਜਾਂ ਚੇਲੇ ਦੀ ਗੱਲ ਹੋਵੇ। ਜਿਵੇਂ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਨੇਕ ਲੋਕ ਪਤਨੀ, ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਚੇਲੇ ਨੂੰ ਗਿਣਦੇ ਹਨ, ਤੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇੰਝ ਹੀ ਸਮਝ। ਚਾਹੇ ਮੈਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਛਾਲਾ ਤੇ ਜਟਾਵਾਂ ਪਾ ਕੇ ਰਹਾਂ ਜਾਂ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਵਾਂਗ, ਇਹ ਫੈਸਲਾ ਪਿਤਾ ਦਾ ਸੀ ਕਿ ਮੈਂ ਕਿੱਥੇ ਵੱਸਾਂ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕਥਾ, ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਭਰਤ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਤੇ ਮਿਤ੍ਰ-ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ, ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਇਸ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ, ਪੂਰੀ ਹੋਈ।