ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਰਾਮ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਇੰਗੁਦੀ ਫਲ ਅਤੇ ਸ਼ਹਦ ਭੇਟ ਕਰਦੇ ਦੇਖਣ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੁਖਦਾਈ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੀ। ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਇੰਗੁਦੀ ਦੇ ਕਕੜੇ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾ ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਦੁਖ ਤੋਂ ਹਜ਼ਾਰ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦਾ? ਇਹ ਲੋਕਕਥਨ ਸੱਚਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਭੋਜਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਉਸ ਦੇ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੇਵਤਾ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ, ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੇ ਸਹ-ਪਤਨੀਆਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਇੰਨਾ ਦੁਖੀ ਵੇਖਿਆ, ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦੇਣ ਲੱਗੀਆਂ ਅਤੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਅਸਮਾਨ ਤੋਂ ਡਿੱਗੇ ਹੋਏ ਦੇਵਤਾ ਵਾਂਗ ਲਗਦਾ ਸੀ। ਰਾਮ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਾਰੇ ਭੋਗ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ ਸਨ, ਮਾਵਾਂ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਅੰਸੂ ਵਗਾ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਰਾਮ, ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਵਚਨ ਦਾ ਪੱਕਾ ਸੀ, ਉਠ ਕੇ ਆਪਣੀਆਂ ਸਾਰੀ ਮਾਵਾਂ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਚਰਨਾਂ ਨੂੰ ਛੂਹਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਨਰਮ ਅਤੇ ਕੋਮਲ ਉਂਗਲੀਆਂ ਵਾਲੀਆਂ, ਵੱਡੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਮਹਿਲਾਵਾਂ, ਰਾਮ ਦੀ ਪਿੱਠ ਤੋਂ ਧੂੜ ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਸਾਫ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਉਮਿਤ੍ਰਿ (ਲਖ਼ਮਣ) ਨੇ ਵੀ, ਸਾਰੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦੁਖੀ ਵੇਖ ਕੇ, ਰਾਮ ਦੇ ਪਿੱਛੋਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗਹਿਰੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਵਿਨਮ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਸਾਰੀਆਂ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਨੇ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਲਖ਼ਮਣ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਸ਼ੁਭ ਚਿੰਨ੍ਹ ਸਨ, ਨੂੰ ਵੀ ਰਾਮ ਵਾਂਗ ਹੀ ਪਿਆਰ ਦਿੱਤਾ। ਸੀਤਾ ਨੇ ਵੀ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੀਆਂ ਸਹ-ਪਤਨੀਆਂ ਦੇ ਪੈਰ ਛੂਹੇ ਅਤੇ ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜੀ ਹੋ ਗਈ। ਕੌਸ਼ਲਿਆ, ਮਾਂ ਵਾਂਗ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾਈ, ਜੋ ਜੰਗਲ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਕਰਕੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਅਤੇ ਹਤਾਸ਼ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਕੌਸ਼ਲਿਆ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਕਿਵੇਂ ਸੀਤਾ, ਜੋ ਵਿਦੇਹ ਨਰੇਸ਼ ਦੀ ਧੀ, ਦਸ਼ਰਥ ਦੀ ਪੁਤ-ਵਧੂ ਅਤੇ ਰਾਮ ਦੀ ਪਤਨੀ ਹੈ, ਇੰਨੇ ਵਿਰਾਨ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਇੰਨਾ ਦੁਖ ਸਹਿ ਰਹੀ ਹੈ?” ਉਹ ਸੀਤਾ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਨੂੰ ਵੇਖਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸੂਰਜ ਦੀ ਤਾਪ ਨਾਲ ਸੂਕ ਚੁੱਕੇ ਕਮਲ ਵਾਂਗ, ਜਲ-ਕੁੰਵਲ ਵਾਂਗ ਮੁਰਝਾਇਆ, ਧੂੜ ਨਾਲ ਸੁਨਹਿਰੀ ਰੰਗ ਮੰਦ ਪੈ ਗਿਆ ਜਾਂ ਬੱਦਲਾਂ ਨਾਲ ਚਾਂਦ ਚੁੱਭ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। "ਹੇ ਵਿਦੇਹ-ਕੁੰਵਰੀ, ਤੇਰਾ ਚਿਹਰਾ ਵੇਖ ਕੇ ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਦੁਖ ਨਾਲ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਸੜਦਾ ਹੈ, ਤੇਰੀ ਤਕਲੀਫ਼ ਮੇਰੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਦੁਖ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੀ ਹੈ।" ਜਦੋਂ ਮਾਂ ਇੰਨਾਂ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਬੋਲ ਰਹੀ ਸੀ, ਰਾਮ, ਭਰਤ ਦਾ ਵੱਡਾ ਭਰਾ, ਵਸੀਸ਼ਠ ਦੇ ਪੈਰ ਛੂਹਣ ਆਇਆ। ਫਿਰ, ਇੰਦਰ ਵਾਂਗ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਦੇ ਪੈਰ ਛੂਹਣ ਆਉਂਦਾ, ਰਾਮ, ਜੋ ਚਮਕਦਾਰ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਸੀ, ਪੂਜਾ-ਪੁਰੋਹਿਤ ਦੇ ਪੈਰ ਛੂਹਦਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਬੈਠ ਜਾਂਦਾ। ਭਰਤ, ਜੋ ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਨਿਸ਼ਠਾ ਰੱਖਦਾ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਦੇ ਨੇੜੇ, ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀਆਂ, ਮੁੱਖ ਨਾਗਰਿਕਾਂ, ਸੈਨਿਕਾਂ ਅਤੇ ਧਰਮ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਬੈਠ ਗਿਆ। ਇੰਨਾ ਸਾਰਿਆਂ ਦੇ ਵਿਚ, ਮਹਾਨ ਭਰਤ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਤੱਕਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਤਪਸਵੀ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਭਗਤ ਇੰਦਰ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੂੰ ਤੱਕਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਉਤਸੁਕਤਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਕਿ ਭਰਤ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਅੱਜ ਕੀ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਹੈ? ਉਥੇ, ਰਾਗਵ, ਸਚ ਦਾ ਪੱਕਾ, ਮਹਾਨ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲਾ ਲਖ਼ਮਣ, ਅਤੇ ਧਰਮਵਾਨ ਭਰਤ, ਆਪਣੇ ਮਿਤਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ, ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਯਜਨ-ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਥੇ ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਮਹਾਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ 103ਵੇਂ ਸਰਗ ਦਾ ਸਮਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ, ਰਾਮ ਨੇ, ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀ ਨਿਸ਼ਠਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਲਖ਼ਮਣ ਸਮੇਤ, ਭਰਤ ਨੂੰ ਪੁੱਛਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। "ਮੈਂ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਕੀ ਬੋਲਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਿਸ ਕਾਰਨ ਤੁਸੀਂ ਇੱਥੇ ਛਾਲਾ ਪਾ ਕੇ, ਛਾਲਾ ਵਾਲੇ ਵਸਤ੍ਰ ਅਤੇ ਜਟਾਵਾਂ ਪਹਿਨ ਕੇ, ਆਏ ਹੋ?" "ਕਿਸ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਕਾਲੀ ਮ੍ਰਿਗ-ਚਰਮ ਅਤੇ ਜਟਾਵਾਂ ਪਹਿਨ ਕੇ, ਰਾਜ ਛੱਡ ਕੇ, ਇਸ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਆਏ ਹੋ? ਮੈਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸੋ।" ਕਕੁਤਸਥ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਮਹਾਨ ਰਾਮ ਦੇ ਪੁੱਛਣ 'ਤੇ, ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਅਤੇ ਵੱਡੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ, ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਬੋਲੇ: "ਸਾਡਾ ਮਹਾਨ ਪਿਤਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਜੀਵਨ ਛੱਡ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਤਕਲੀਫ਼ ਨਾਲ।" "ਇੱਕ ਮਹਿਲਾ, ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਉਕਸਾਏ ਹੋਏ, ਉਸ ਨੇ ਵੱਡਾ ਪਾਪ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਇਜ਼ਤ ਖੋ ਬੈਠਾ।" "ਮੇਰੀ ਮਾਂ, ਰਾਜ ਦਾ ਫਲ ਨਾ ਮਿਲਣ ਕਰਕੇ, ਵਿਧਵਾ ਹੋ ਕੇ ਅਤੇ ਦੁਖ ਨਾਲ ਸੜ ਕੇ, ਭਿਆਨਕ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਜਾਵੇਗੀ।" "ਇਸ ਲਈ, ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਸੇਵਕ ਹੋ ਕੇ, ਤੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹਾਂ; ਅੱਜ ਤੂੰ ਰਾਜ-ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰ, ਜਿਵੇਂ ਮਘਵਾਨ (ਇੰਦਰ) ਦਾ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਹੋਇਆ ਸੀ।" "ਇਹ ਸਾਰੇ ਨਾਗਰਿਕ ਅਤੇ ਵਿਧਵਾ ਮਾਵਾਂ, ਜੋ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਆਏ ਹਨ, ਤੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਦੇ ਹੱਕਦਾਰ ਹਨ।" "ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਆਦਰ ਦੇਣ ਵਾਲੇ, ਰਾਜ ਨੂੰ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ, ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਮਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰ।" "ਧਰਤੀ, ਤੇਰੇ ਰਾਜ ਨਾਲ, ਵਿਧਵਾ ਨਾ ਰਹੇ, ਜਿਵੇਂ ਚਿੱਤ-ਚੰਦ autumn ਰਾਤ ਨੂੰ ਰੋਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।" "ਇਹ ਮੰਤਰੀਆਂ ਸਮੇਤ, ਮੈਂ ਸਿਰ ਝੁਕਾ ਕੇ ਤੇਰੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹਾਂ; ਭਰਾ, ਚੇਲਾ ਅਤੇ ਸੇਵਕ ਹੋ ਕੇ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਕਿਰਪਾ ਦਿਖਾ।" "ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ, ਤੂੰ ਇਸ ਸਦੀਵੀ ਅਤੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਦੀ ਸੰਸਾਰਿਕ ਪ੍ਰਥਾ ਦਾ ਉਲੰਘਣ ਨਾ ਕਰ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਤਿਕਾਰ ਮਿਲਿਆ ਹੈ।" ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਬੋਲ ਕੇ, ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਮਹਾਨ-ਬਾਂਹ ਵਾਲੇ ਪੁੱਤਰ, ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ, ਮੁੜ ਵਿਨਮ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਰਾਮ ਦੇ ਪੈਰ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਨਾਲ ਫੜੇ। ਭਰਤ ਨੂੰ, ਪਲ-ਪਲ ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ ਹੰਕਾਰ ਕਰਦੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾਇਆ ਅਤੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਬੋਲੇ: "ਤੂੰ ਉੱਚ ਵੰਸ਼ ਦਾ, ਗੁਣਵਾਨ, ਚਮਕਦਾਰ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਵਚਨ ਦਾ ਪੱਕਾ ਹੈ; ਇੰਨਾ ਉੱਤਮ ਮਨੁੱਖ ਰਾਜ ਲਈ ਕੋਈ ਪਾਪ ਕਿਵੇਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ?" "ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਰਤਾ ਭੀ ਪਾਪ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ, ਹੇ ਸ਼ੱਤ੍ਰੂਆਂ ਦੇ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਅਤੇ ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਕਰਕੇ ਦੋਸ਼ ਨਾ ਦੇ।" "ਹੇ ਸਭ ਤੋਂ ਬੁਧੀਮਾਨ ਅਤੇ ਨਿਰਦੋਸ਼, ਵੱਡਿਆਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਪਤਨੀਆਂ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਦੇ ਹਨ।" "ਹੇ ਸੁਭਾਵਕ, ਜਿਵੇਂ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਗੁਣਵਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪਤਨੀਆਂ, ਪੁੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਚੇਲਿਆਂ ਵਾਂਗ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੀ ਸਮਝ।