ਜੰਗਲ ਦੇ ਉਸ ਸੁਨਸਾਨ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ, ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਰੱਖੀ ਦਰਭਾ ਘਾਸ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਉੱਤੇ, ਮਾਤਾ ਕੌਸ਼ਲਿਆ ਨੇ ਧਰਤੀ ਤੇ ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਲਈ ਛੱਡੀ ਇੰਗੁਦੀ ਦੇ ਬੀਜਾਂ ਦੀ ਰੋਟੀ ਦੇਖੀ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਦੁਖ ਸਪਸ਼ਟ ਸੀ। ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹਾ ਵਿੱਚ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜੋ ਰੋਟੀ ਰੱਖੀ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਕੌਸ਼ਲਿਆ ਨੇ ਦਸ਼ਰਥ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਇਹ ਦੇਖੋ, ਰਾਘਵ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਹਾਨ ਪਿਤਾ, ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਸਰਤਾਜ ਲਈ, ਇਹ ਰੋਟੀ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਅਨੁਸਾਰ ਦਾਨ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਪਰ, ਜਿਸ ਰਾਜਾ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਰਗੀ ਮਹਾਨਤਾ ਪਾਈ, ਉਸ ਲਈ ਇਹ ਭੋਜਨ ਉਚਿਤ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਾਰੇ ਸੁਖ-ਸਾਥ ਲੈ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੇ ਚਾਰੋ ਪਾਸੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਰਾਜਿਆ, ਮਹੇਂਦਰ ਵਰਗਾ ਸਰਤਾਜ, ਉਹ ਹੁਣ ਇੰਗੁਦੀ ਦੇ ਫਲ ਅਤੇ ਰੋਟੀ ਖਾ ਰਿਹਾ ਹੈ—ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਗਿਆ?” ਕੌਸ਼ਲਿਆ ਨੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਕਿਹਾ, “ਮੇਰੇ ਲਈ ਇਸ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੁਖਦਾਈ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਿ ਰਾਮ, ਜੋ ਵੱਡੀ ਸੋਭਾ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਇੰਗੁਦੀ ਦੇ ਫਲ ਅਤੇ ਮਧੁ ਹੀ ਭੇਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਰਾਮ ਨੇ ਜਦ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਇੰਗੁਦੀ ਦੀ ਰੋਟੀ ਦਿੱਤੀ, ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਕਿਵੇਂ ਹਜ਼ਾਰ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨੀ ਵੱਢ ਜਾਂਦਾ, ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਮੈਂ ਹੈਰਾਨ ਹਾਂ। ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਇਹ ਗੱਲ ਸੱਚ ਲੱਗਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜਿਹੋ ਜਿਹਾ ਭੋਜਨ, ਓਹੋ ਜਿਹੇ ਦੇਵਤਾ ਉਸ ਉੱਤੇ ਹੋਂਦੇ ਹਨ।” ਕੌਸ਼ਲਿਆ ਦੀ ਇਹ ਹਾਲਤ ਦੇਖ ਕੇ, ਦਸ਼ਰਥ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਪਤਨੀਆਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ, ਤੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ, ਜੋ ਅਸਮਾਨ ਤੋਂ ਡਿੱਗੇ ਦੇਵਤਾ ਵਰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਸੀ। ਰਾਮ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਾਰੇ ਸੁਖ-ਸਾਥ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ ਸਨ, ਉਸ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਮਾਵਾਂ ਨੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਅੰਸੂ ਵਗਾਏ। ਰਾਮ, ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ ਸੀ ਤੇ ਆਪਣੇ ਵਚਨ ਦਾ ਪੱਕਾ, ਉਠ ਕੇ ਆਪਣੇ ਸਾਰੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਚਰਨ ਛੂਹੇ। ਉਹ ਸੁੰਦਰ, ਨਰਮ ਉਂਗਲੀਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਮਹਿਲਾਵਾਂ, ਵੱਡੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀਆਂ, ਨੇ ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਰਾਮ ਦੀ ਪਿੱਠ ਉੱਤੇ ਧੂੜ ਝਾੜੀ। ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ (ਲਕਸ਼ਮਣ) ਨੇ ਵੀ, ਮਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦੁਖੀ ਵੇਖ ਕੇ, ਰਾਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸਤਕਾਰ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਕੀਤਾ। ਸਾਰੀਆਂ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਤੇ ਸ਼ੁਭ ਲਕੜੀਆਂ ਵਾਲੇ, ਨੂੰ ਵੀ ਰਾਮ ਵਾਂਗ ਹੀ ਪਿਆਰ ਦਿੱਤਾ। ਸੀਤਾ, ਜੋ ਦੁਖੀ ਸੀ, ਨੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਸਾਸਾਂ ਦੇ ਚਰਨ ਛੂਹੇ ਤੇ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਅੰਸੂ ਲੈ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜੀ ਹੋ ਗਈ। ਕੌਸ਼ਲਿਆ ਨੇ, ਮਾਂ ਵਾਂਗ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾਇਆ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ, ਜੋ ਜੰਗਲ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਕਰਕੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਤੇ ਉਦਾਸ ਸੀ, ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ: “ਸੀਤਾ, ਜੋ ਵਿਦੇਹ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦੀ ਧੀ, ਦਸ਼ਰਥ ਦੀ ਵਹੁੱਟ, ਤੇ ਰਾਮ ਦੀ ਪਤਨੀ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਇੰਨਾ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਈ? ਤੇਰਾ ਚਿਹਰਾ, ਜੋ ਸੂਰਜ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਨਾਲ ਮੁਰਝਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਲ ਵਿੱਚ ਖਿੜੀ ਕਮਲ ਵਾਂਗ, ਧੂੜ ਨਾਲ ਸੁਨਹਿਰੀ ਰੰਗ ਮਲਿਨ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਾਂ ਬੱਦਲਾਂ ਨਾਲ ਢਕਿਆ ਚੰਦ ਵਾਂਗ—ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਸੜਦਾ ਹੈ।” ਕੌਸ਼ਲਿਆ ਨੇ ਅੱਗੇ ਕਿਹਾ, “ਵੈਦੇਹੀ, ਤੇਰਾ ਚਿਹਰਾ ਵੇਖ ਕੇ ਮੇਰੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਉਹੀ ਦੁਖ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜੋ ਅੱਗ ਆਪਣੇ ਇੰਧਨ ਨੂੰ ਸਾੜਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਵਿਪਤਾ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ ਦੁਖ ਮੇਰੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਪੀੜ੍ਹਾ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈ।” ਜਦ ਮਾਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਬੋਲ ਰਹੀ ਸੀ, ਰਾਮ, ਭਾਰਤ ਦਾ ਵੱਡਾ ਭਰਾ, ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਦੇ ਚਰਨ ਛੂਹਣ ਗਿਆ। ਇੰਦ੍ਰ ਦੇ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਕੋਲ ਜਾਣ ਵਾਂਗ, ਰਾਮ, ਜੋ ਚਮਕਦਾ ਤੇ ਸੁਖੀ ਸੀ, ਨੇ ਪਵਿੱਤਰ ਅੱਗ ਸਮਾਨ ਪੁਰੋਹਿਤ ਦੇ ਚਰਨ ਛੂਹੇ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਬੈਠ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਭਾਰਤ, ਜੋ ਧਰਮ ਨਾਲ ਨਿਭਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਦੇ ਨੇੜੇ, ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀਆਂ, ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨਾਗਰਿਕਾਂ, ਸੈਨਿਕਾਂ ਤੇ ਧਰਮ ਜਾਣਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਸਮੇਤ, ਬੈਠ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਂਬਲੀ ਭਾਰਤ ਨੇ ਹਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਰਾਘਵ ਨੂੰ, ਜੋ ਰਿਸ਼ੀ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਤੱਕਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਇੰਦ੍ਰ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੂੰ ਤੱਕਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਮਹਾਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਉਤਸੁਕਤਾ ਜਗੀ ਕਿ ਭਾਰਤ, ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਨਮਨ ਕਰਕੇ, ਅੱਜ ਕੀ ਬੋਲਵੇਗਾ? ਉਥੇ, ਰਾਘਵ, ਜੋ ਸੱਚ ਤੇ ਅਡੋਲ ਸੀ, ਮਹਾਨ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲਾ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਤੇ ਧਰਮਕਰਤਾ ਭਾਰਤ, ਆਪਣੇ ਮਿਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ, ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਯਜਨ ਅੱਗਾਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ। ਇੱਥੇ ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਮਹਾਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ 103ਵੇਂ ਸਰਗ ਦਾ ਸਮਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ, ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ, ਜੋ ਵੱਡਿਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਨੂੰ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਸਮੇਤ, ਪੁੱਛਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ: “ਮੈਂ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਤੂੰ ਕੀ ਬੋਲਿਆ, ਤੇ ਕਿਸ ਕਾਰਨ, ਛਾਲੇ ਵਾਲੇ ਕਪੜੇ ਤੇ ਜਟਾ ਪਹਿਨ ਕੇ, ਇੱਥੇ ਆਇਆ ਹੈ। ਤੂੰ ਕਿਉਂ, ਕਾਲਾ ਹਰਨ ਦੀ ਖਾਲ ਤੇ ਜਟਾ ਪਹਿਨ ਕੇ, ਰਾਜ ਛੱਡ ਕੇ, ਇਸ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਹੈ? ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਕੁਤਸਥ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਰਾਮ ਵੱਲੋਂ ਪੁੱਛੇ ਗਏ, ਕੇਕਈ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਭਾਰਤ ਨੇ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਵੱਡੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ, ਅਜੇਹੇ ਸ਼ਬਦ ਬੋਲੇ: “ਸਾਡੇ ਮਹਾਨ ਪਿਤਾ ਨੇ, ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਲ ਕੰਮ ਕਰਕੇ, ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਤੇ ਅਸਮਾਨ ਚਲੇ ਗਏ ਹਨ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹਾ ਵਿੱਚ। ਮਾਂ ਕੇਕਈ ਦੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ, ਉਹ ਨੇ ਵੱਡਾ ਪਾਪ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਮੇਰੀ ਮਾਂ, ਜੋ ਰਾਜ ਦਾ ਫਲ ਨਾ ਮਿਲਿਆ, ਵਿਧਵਾ ਹੋ ਕੇ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਭਿਆਨਕ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਜਾਏਗੀ।” “ਇਸ ਲਈ, ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਸੇਵਕ ਹੋ ਕੇ, ਤੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਮੰਗਦਾ ਹਾਂ; ਅੱਜ, ਮਘਵਨ (ਇੰਦ੍ਰ) ਵਾਂਗ, ਤੂੰ ਰਾਜ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰਵਾਏ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਨਾਗਰਿਕ ਤੇ ਵਿਧਵਾ ਮਾਵਾਂ, ਜੋ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਆਏ ਹਨ, ਤੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਦੇ ਹੱਕਦਾਰ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਸਤਕਾਰ ਦੇਣ ਵਾਲੇ, ਤੂੰ ਰਾਜ ਸਹੀ ਢੰਗ ਤੇ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਮਿਤ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰ। ਧਰਤੀ, ਤੇਰੇ ਰਾਜ ਨਾਲ, ਹੋਰ ਵਿਧਵਾ ਨਾ ਰਹੇ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਰਦ ਰਾਤ ਚਮਕਦੇ ਚੰਦ ਨਾਲ ਰੋਸ਼ਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।” “ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੰਤਰੀਆਂ ਸਮੇਤ, ਮੈਂ ਸਿਰ ਨਮਾਂਦਾ ਹਾਂ ਤੇ ਤੈਨੂੰ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ; ਤੇਰਾ ਭਰਾ, ਚੇਲਾ ਤੇ ਸੇਵਕ ਹੋ ਕੇ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕਿਰਪਾ ਦਿਖਾਵੇ। ਇਸ ਲਈ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ, ਤੂੰ ਇਸ ਸਦੀਵ ਤੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਨਾ ਕਰ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਤਕਾਰ ਮਿਲਿਆ ਹੈ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਕੇਕਈ ਦਾ ਮਹਾਂਬਲੀ ਪੁੱਤਰ, ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਸੂ ਲੈ, ਫਿਰ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ, ਰਾਮ ਦੇ ਚਰਨ ਆਪਣੇ ਮੱਥੇ ਨਾਲ ਫੜ ਲਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੀ ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਕਹਾਣੀ, ਸੰਤ ਵਾਲ਼ਮੀਕੀ ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਅਮੋਲ ਸ਼ਬਦਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਜੰਗਲ ਦੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਸੀਤਾ, ਭਾਰਤ, ਮਾਵਾਂ, ਤੇ ਸਭਾ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ, ਪਿਆਰ, ਦੁਖ, ਤੇ ਧਰਮਕਰਤਾ ਸੰਵਾਦ ਵਿੱਚ, ਵਹਿੰਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।