ਸੁਮਿਤਰਾ ਜੀ, ਇੱਥੇ ਤੁਹਾਡਾ ਪੁੱਤਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਲਈ ਬਿਨਾਂ ਥੱਕੇ ਪਾਣੀ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਤੁਹਾਡਾ ਛੋਟਾ ਪੁੱਤਰ ਵੀ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਿੰਦਨਯੋਗ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ; ਉਹ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੀ ਖਾਤਰ ਨੇਕ ਦਿਲੀ ਨਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਵੀ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਕਦੇ ਸਖ਼ਤਾਈ ਨਹੀਂ ਵੇਖੀ, ਫਿਰ ਵੀ ਉਸਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕੋਈ ਅਜਿਹਾ ਕੰਮ ਨਾ ਕਰੇ ਜੋ ਘਟੀਆ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਦੁੱਖ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ। ਉਥੇ, ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਵਿਛੀ ਹੋਈ ਦਰਭਾ ਘਾਹ ਉੱਤੇ, ਉਸਨੇ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਵੱਲੋਂ ਛੱਡੇ ਹੋਏ ਇੰਗੁਦੀ ਦੇ ਬੀਜਾਂ ਦੀ ਪਿਠੀ ਦੇਖੀ। ਜਦੋਂ ਕੌਸ਼ਲਿਆ ਨੇ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਉਹ ਪਿਠੀ ਦੇਖੀ ਜੋ ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਰੱਖੀ ਸੀ, ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਦਸ਼ਰਥ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ ਕਿਹਾ, “ਇਹ ਵੇਖੋ, ਰਾਘਵ ਵੱਲੋਂ ਆਪਣੇ ਮਹਾਨ ਪਿਤਾ, ਇਖ਼ਵਾਕੂ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਪਤੀ, ਲਈ ਭੇਟ ਕੀਤੀ ਗਈ ਪਿਠੀ। ਦੇਖੋ, ਇਹ ਰਾਘਵ ਨੇ ਸਭ ਰੀਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਲਈ, ਜਿਸ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਰਗੀ ਸੀ, ਇਹ ਭੋਜਨ ਉਚਿਤ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਜਗਤ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸੁਖ ਭੋਗ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਚਾਰ ਚੌਫੇਰੇ ਰਾਜਿਆ, ਜੋ ਮਹਿੰਦਰ ਵਰਗਾ ਮਹਾਨ ਸੀ, ਉਹ ਹੁਣ ਸਿਰਫ ਇੰਗੁਦੀ ਦੇ ਫਲ ਤੇ ਪਿਠੀਆਂ ਹੀ ਕਿਵੇਂ ਖਾ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੁਖਦਾਈ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ ਕਿ ਰਾਮ, ਜੋ ਕਦੇ ਵੱਡੇ ਸੁਖਾਂ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਇੰਗੁਦੀ ਦੇ ਫਲ ਤੇ ਮਧੂ ਹੀ ਭੇਟ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਵੇਖਦੀ ਹਾਂ ਕਿ ਰਾਮ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਇੰਗੁਦੀ ਦੀ ਪਿਠੀ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਅਚੰਭਾ ਹੈ ਕਿ ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦਾ। ਦੁਨੀਆਂ ਦੀ ਇਹ ਕਹਾਵਤ ਅੱਜ ਮੈਨੂੰ ਬਿਲਕੁਲ ਸੱਚੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਭੋਜਨ ਹੋਵੇ, ਉਹੋ ਜਿਹੇ ਹੀ ਉਸਦੇ ਰਖਵਾਲੇ ਦੇਵਤੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਹੋਰ ਸਹਪਤਨੀਆਂ, ਕੌਸ਼ਲਿਆ ਨੂੰ ਅਜਿਹੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਵੇਖਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਉਸਦੀ ਹੌਸਲਾ ਅਫ਼ਜ਼ਾਈ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਨੂੰ ਦੇਖਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਸਵਰਗ ਤੋਂ ਉਤਰੇ ਹੋਏ ਦੇਵਤਾ ਵਰਗਾ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਮਾਵਾਂ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਾਰੇ ਸੁਖ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ ਸਨ, ਉਹ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਉੱਚੀ ਉੱਚੀ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਫਿਰ ਰਾਮ, ਜੋ ਪੁਰਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ ਸੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਵਚਨ ਤੇ ਕਾਇਮ ਸੀ, ਉੱਠ ਕੇ ਆਪਣੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਦੇ ਚਰਨ ਛੂਹਣ ਲੱਗਾ। ਉਹ ਮਹਿਲਾਵਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਅਪਕ ਸਨ, ਆਪਣੇ ਨਰਮ ਅਤੇ ਕੋਮਲ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਰਾਮ ਦੀ ਪਿੱਠ ਤੋਂ ਧੂੜ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਪੋਂਛਣ ਲੱਗੀਆਂ। ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ, ਅਰਥਾਤ ਲੱਖਣ, ਵੀ ਆਪਣੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦੁਖੀ ਵੇਖ ਕੇ, ਰਾਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੂਰੇ ਆਦਰ-ਸਨਮਾਨ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਾਰੀਆਂ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਨੇ ਲੱਖਣ, ਜੋ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਸੁਭਾਗਿਆਂ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਉੱਤੇ ਵੀ ਉਹੀ ਪਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜੋ ਰਾਮ ਉੱਤੇ ਸੀ। ਸੀਤਾ, ਜੋ ਦੁਖੀ ਸੀ, ਵੀ ਆਪਣੀਆਂ ਸੱਸਾਂ ਦੇ ਚਰਨ ਛੂਹ ਕੇ, ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੰਜੂ ਭਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅੱਗੇ ਖੜੀ ਹੋ ਗਈ। ਕੌਸ਼ਲਿਆ ਨੇ, ਮਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ, ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਗਲੇ ਲਾ ਕੇ, ਜੋ ਜੰਗਲ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਕਰਕੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਤੇ ਉਦਾਸ ਹੋ ਗਈ ਸੀ, ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਕਿਹਾ, “ਸੀਤੇ, ਤੂੰ ਵਿਦੇਹ ਰਾਜੇ ਦੀ ਧੀ, ਦਸ਼ਰਥ ਦੀ ਪੁਤ੍ਰਵਧੂ ਅਤੇ ਰਾਮ ਦੀ ਪਤਨੀ ਹੋ ਕੇ, ਅਜਿਹੇ ਸੁਨੇਹਰੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਇੰਨਾ ਦੁੱਖ ਭੋਗ ਰਹੀ ਹੈਂ? ਤੇਰਾ ਚਿਹਰਾ, ਜੋ ਸੂਰਜ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਨਾਲ ਕਮਲ ਵਾਂਗ ਸੁੱਕ ਗਿਆ, ਜਲ-ਕੁੰਵਲ ਵਾਂਗ ਮੁਰਝਾਇਆ, ਧੂੜ ਨਾਲ ਸੁਨਹਿਰੀ ਰੰਗ ਮਟਿਆ ਹੋਇਆ ਜਾਂ ਬੱਦਲਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਚਾਨਣ ਵਾਂਗ ਹੋ ਗਿਆ—ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਦੁਖ ਨਾਲ ਸੜਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਆਪਣਾ ਈਂਧਨ ਸਾੜਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਦੁੱਖ, ਜੋ ਤੇਰੇ ਭਾਗਾਂ ਕਰਕੇ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ, ਮੇਰੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਤੜਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।” ਜਦੋਂ ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਇਹ ਵਿਆਕੁਲਤਾ ਵਿੱਚ ਬੋਲ ਰਹੀ ਸੀ, ਤਾਂ ਰਾਮ, ਭਾਰਤ ਦਾ ਵੱਡਾ ਭਰਾ, ਵਸੀਸ਼ਠ ਜੀ ਦੇ ਚਰਨ ਛੂਹਣ ਨੂੰ ਗਿਆ। ਫਿਰ, ਇੰਦਰ ਵਾਂਗ ਬ੍ਰਹਸਪਤੀ ਦੇ ਕੋਲ ਜਾਣਾ, ਰਾਮ, ਜੋ ਚਮਕਦਾਰ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਸੀ, ਪੂਰੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਪੂਜਨਯ ਪੂਜਾਰੀ ਦੇ ਚਰਨ ਛੂਹ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੋਲ ਬੈਠ ਗਿਆ। ਭਰਤ, ਜੋ ਧਰਮ-ਪ੍ਰੇਮੀ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਦੇ ਨੇੜੇ, ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀਆਂ, ਮੁੱਖ ਨਾਗਰਿਕਾਂ, ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਅਤੇ ਧਰਮ ਜਾਣਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਸਮੇਤ ਬੈਠ ਗਿਆ। ਇੰਝ ਬੈਠੇ ਹੋਏ, ਮਹਾਨ ਭਰਤ ਨੇ ਜੋੜੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਰਾਘਵ ਵੱਲ ਤੱਕਿਆ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ੀ ਵਰਗਾ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਭਗਤ ਇੰਦਰ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਵੱਲ ਤੱਕਦਾ ਹੋਵੇ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਮਹਾਨ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵੱਡੀ ਉਤਸੁਕਤਾ ਜਨਮੀ ਕਿ ਭਰਤ ਅੱਜ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ ਕਿਹੜੇ ਬਚਨ ਬੋਲੇਗਾ। ਉਥੇ, ਸੱਚ ਤੇ ਕਾਇਮ ਰਾਘਵ, ਮਹਾਨ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲਾ ਲੱਖਣ ਅਤੇ ਧਰਮਾਤਮਾ ਭਰਤ, ਆਪਣੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ, ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਇੰਝ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ ਜਿਵੇਂ ਤਿੰਨ ਯਜਨ-ਅੱਗਾਂ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਪੂਜਾਰੀ ਸਮੇਤ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਮਹਾਨ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦਾ ਸੌ ਤੀਜਾ ਸਰਗ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨੂੰ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਵੱਡਿਆਂ ਦਾ ਆਦਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਲੱਖਣ ਸਮੇਤ ਪੁੱਛਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। “ਮੈਂ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਤੂੰ ਕੀ ਬੋਲਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਿਸ ਕਾਰਨ ਤੂੰ ਇਹ ਛਾਲਾ-ਛੱਲਿਆਂ ਵਾਲੇ ਕੱਪੜੇ ਤੇ ਜਟਾਵਾਂ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਇੱਥੇ ਆਇਆ ਹੈਂ। ਤੂੰ ਕਿਹੜੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ, ਕਾਲੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਮ੍ਰਿਗਚਰਮ ਪਹਿਨ ਕੇ, ਰਾਜ ਛੱਡ ਕੇ ਇਸ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ ਹੈਂ? ਤੈਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਕਕੁਤਸਥ ਵੰਸ਼ੀ ਵੱਲੋਂ ਪੁੱਛੇ ਗਏ, ਕੈਕਈ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਭਰਤ ਨੇ ਜੋੜੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ, ਵੱਡੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਬਚਨ ਬੋਲੇ: “ਸਾਡੇ ਪਿਆਰੇ ਪਿਤਾ ਜੀ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕੰਮ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਸਨ, ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਕੇ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ ਹਨ। ਮਾਂ ਕੈਕਈ ਦੇ ਉਕਸਾਉਣ ਤੇ, ਹੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਮਾਤ ਦੇਣ ਵਾਲੇ, ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੇ ਇਹ ਵੱਡਾ ਪਾਪ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਇੱਜ਼ਤ ਗੁਆ ਬੈਠੇ। ਮੇਰੀ ਮਾਂ, ਜੋ ਹੁਣ ਰਾਜ ਦਾ ਫਲ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕੀ, ਵਿਧਵਾ ਹੋਈ ਤੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਸੜ ਰਹੀ ਹੈ, ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਜਾਵੇਗੀ। ਇਸ ਲਈ, ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਸੇਵਕ ਹੋ ਕੇ ਤੇਰੀ ਮਿਹਰ ਮੰਗਦਾ ਹਾਂ; ਤੂੰ ਅੱਜ ਹੀ ਰਾਜ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰਾ, ਜਿਵੇਂ ਮਘਵਾਨ (ਇੰਦਰ) ਦਾ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਨਾਗਰਿਕ ਅਤੇ ਸਾਡੀਆਂ ਵਿਧਵਾ ਮਾਵਾਂ, ਜੋ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਆਈਆਂ ਹਨ, ਤੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਦੀ ਹੱਕਦਾਰ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਸਨਮਾਨ ਦੇਣ ਵਾਲੇ, ਤੂੰ ਰਾਜ ਨੂੰ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰ। ਧਰਤੀ, ਜੋ ਹੁਣ ਤੇਰੇ ਬਿਨਾਂ ਵਿਧਵਾ ਹੋਈ ਪਈ ਹੈ, ਤੂੰ ਉਸਦਾ ਪਤੀ ਬਣ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਨਣ ਵਾਲੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਚੰਨਣ ਰੌਸ਼ਨ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ, ਲੱਖਣ, ਭਰਤ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸਾਰਾ ਸਤਿਕਾਰੀ ਸਮੂਹ, ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ, ਪਿਆਰ, ਦੁੱਖ ਤੇ ਆਸਰੇ ਦੀ ਬਰਸਾਤ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ।