ਇਹ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਪਰ ਹੁਣ ਰਾਜ ਤੋਂ ਵੰਜਿਤ ਹੋ ਕੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਸਹਿ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਥੇ ਹੀ, ਸੁਮਿਤਰਾ, ਤੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਹਰ ਰੋਜ਼ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ ਲਈ ਬਿਨਾ ਥੱਕੇ ਪਾਣੀ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਤੇਰਾ ਛੋਟਾ ਪੁੱਤਰ ਵੀ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਯੋਗ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਹਰ ਕੰਮ ਆਪਣੇ ਵਿਰਲੇ ਭਰਾ ਲਈ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਵੀ, ਤੇਰਾ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਕਦੇ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ, ਉਸਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੋਈ ਅਜਿਹਾ ਕੰਮ ਨਾ ਕਰੇ ਜੋ ਅਪਮਾਨਜਨਕ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਦੁੱਖ ਦੇਵੇ। ਫਿਰ, ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਮੁੜੇ ਹੋਏ ਦਰਭਾ ਘਾਹ ਉੱਤੇ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਪਿਆ ਇੰਗੁਦੀ ਦੇ ਬੀਜਾਂ ਦਾ ਪਿੰਡਾ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਪਤੀ ਨੇ ਛੱਡਿਆ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਰਾਣੀ ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਪਿੰਡਾ ਰੱਖਿਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਦਸ਼ਰਥ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ ਆਖਿਆ, “ਇਹ ਵੇਖੋ, ਰਾਘਵ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਹਾਨ ਪਿਤਾ, ਇක්ෂਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ; ਇਹ ਪਿੰਡਾ ਰਾਘਵ ਨੇ ਸਾਰੇ ਨਿਯਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਰਾਜੇ ਲਈ, ਜਿਸਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਰਗੀ ਸੀ, ਇਹ ਭੋਜਨ ਉਚਿਤ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਾਰੇ ਸੁਖ ਭੋਗੇ ਹਨ। ਜਿਸ ਨੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸਿਆਂ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਮਹੇੰਦਰ ਵਾਂਗ ਸੁਆਮੀ ਸੀ, ਉਹ ਹੁਣ ਸਿਰਫ ਇੰਗੁਦੀ ਫਲ ਤੇ ਪਿੰਡਾ ਕਿਵੇਂ ਖਾਂਦਾ ਹੋਵੇਗਾ? ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੁਖਦਾਈ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ ਕਿ ਰਾਮ, ਜੋ ਕਦੇ ਸੁਖੀ ਸੀ, ਹੁਣ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਇੰਗੁਦੀ ਫਲ ਤੇ ਮਧੂ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਵੇਖਦੀ ਹਾਂ ਕਿ ਰਾਮ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਇੰਗੁਦੀ ਦੇ ਪਿੰਡੇ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਹੈਰਾਨੀ ਹੈ ਕਿ ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਨਹੀਂ ਵੰਡ ਜਾਂਦਾ। ਇਹ ਲੋਕ ਕਹਾਵਤ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਸੱਚੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਆਦਮੀ ਦਾ ਭੋਜਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਦੇ ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ, ਜਦੋਂ ਦੂਜੀਆਂ ਰਾਣੀਆਂ ਨੇ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਇੰਨਾ ਦੁਖੀ ਵੇਖਿਆ, ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦੇਣ ਲੱਗੀਆਂ ਤੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਜਿਵੇਂ ਅਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਡਿੱਗਿਆ ਕੋਈ ਦੇਵਤਾ ਲੱਗਦਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਰਾਣੀਆਂ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਾਰੇ ਸੁਖ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ ਸਨ, ਉਹ ਮਾਵਾਂ ਦੁਖ ਨਾਲ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਰਾਮ, ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ ਵਾਂਗ ਤੇ ਆਪਣੇ ਵਚਨ ਦਾ ਪੱਕਾ ਸੀ, ਉੱਠ ਕੇ ਆਪਣੇ ਸਾਰੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਚਰਨ ਛੂਹੇ। ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵੱਡੀਆਂ ਤੇ ਉਂਗਲਾਂ ਨਰਮ-ਨਰਮ ਸਨ, ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਰਾਮ ਦੀ ਪਿੱਠ ਉੱਤੇ ਲੱਗੀ ਧੂੜ ਪੋਂਛਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਸਉਮਿਤ੍ਰ, ਅਰਥਾਤ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਵੀ ਜਦੋਂ ਸਾਰੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦੁਖੀ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਰਾਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਵੱਡੀ ਆਦਰ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਾਰੀਆਂ ਰਾਣੀਆਂ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਸ਼ੁਭ ਲਕਸ਼ਣਾਂ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਰਾਮ ਵਾਂਗ ਪਿਆਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਸੀਤਾ, ਜੋ ਦੁਖੀ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਸਾਸੀਆਂ ਦੇ ਚਰਨ ਛੂਹ ਕੇ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੰਜੂ ਭਰ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕੌਸਲਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਮਾਂ ਆਪਣੀ ਧੀ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ, ਜੋ ਜੰਗਲ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ ਕਰਕੇ ਸੁੱਕ ਗਈ ਤੇ ਉਦਾਸ ਸੀ, ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਲਪੇਟ ਲਿਆ। ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ ਦੁਖ ਭਰੇ ਮਨ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ, “ਵੈਦੇਹੀ, ਤੁਸੀਂ ਜਿਹੜਾ ਰਾਜਾ ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ, ਦਸ਼ਰਥ ਦੀ ਪੁੱਤਰ-ਵਧੂ ਤੇ ਰਾਮ ਦੀ ਪਤਨੀ ਹੋ, ਉਹਨਾ ਦੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਪੈ ਗਈ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ? ਤੇਰਾ ਚਿਹਰਾ, ਜੋ ਸੂਰਜ ਨਾਲ ਸੜਿਆ ਹੋਇਆ ਕਮਲ ਜਾਂ ਸੁੱਕਿਆ ਕੁਮੁਦ, ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਮਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੋਨਾ ਜਾਂ ਬਦਲਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਚੰਨ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਵੇਖ ਕੇ ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਭਸਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵੈਦੇਹੀ, ਤੇਰਾ ਮੁੱਖ ਵੇਖ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਦੁੱਖ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਸਾੜ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਦੁੱਖ, ਜੋ ਵਿਪਤਾ ਤੋਂ ਉਪਜਿਆ, ਮੇਰੇ ਹਿਰਦੇ ਨੂੰ ਤੜਪਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਾਂ ਬੋਲੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ, ਤਾਂ ਰਾਮ, ਜੋ ਭਰਤਾ ਦਾ ਵੱਡਾ ਭਰਾ ਸੀ, ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਦੇ ਚਰਨ ਛੂਹਣ ਗਿਆ। ਫਿਰ, ਇੰਦਰ ਜਿਵੇਂ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਕੋਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਰਾਮ, ਜੋ ਚਮਕਦਾਰ ਤੇ ਵੈਭਵਸ਼ਾਲੀ ਸੀ, ਪੂਰੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਰਾਜਪੁਤਰੀ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਦੇ ਚਰਨ ਛੂਹ ਕੇ ਕੋਲ ਬੈਠ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਭਰਤ, ਜੋ ਧਰਮ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਦੇ ਕੋਲ ਆ ਕੇ ਬੈਠ ਗਿਆ, ਨਾਲ ਹੀ ਉਸਦੇ ਮੰਤਰੀ, ਮੁੱਖ ਨਾਗਰਿਕ, ਸੈਨੀਕ ਤੇ ਧਰਮ ਜਾਣਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਵੀ ਆ ਕੇ ਬੈਠ ਗਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਭਰਤ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਰਾਘਵ ਵੱਲ ਤੱਕ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਵਰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਭਗਤ ਇੰਦਰ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਵੱਲ ਤੱਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੇਂ, ਸਭ ਮਹਾਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਉਤਸੁਕਤਾ ਸੀ ਕਿ ਭਰਤ ਹੁਣ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਕੀ ਗੱਲ ਕਰੇਗਾ। ਉਥੇ, ਰਾਘਵ, ਜੋ ਸੱਚ ਦਾ ਪੱਕਾ ਸੀ, ਮਹਾਨ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਲਕਸ਼ਮਣ ਅਤੇ ਧਰਮਾਤਮਾ ਭਰਤ, ਆਪਣੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ, ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਯਜਨ ਅੱਗਾਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਥੇ, ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਇਕਸੌ ਤੀਜੇ ਸਰਗ ਦਾ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ, ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਭਰਤ ਨੂੰ, ਜੋ ਵੱਡਿਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਲਗਨ ਸੀ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਸਮੇਤ ਪੁੱਛਿਆ, “ਮੈਂ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਕੀ ਬੋਲਿਆ, ਅਤੇ ਕਿਸ ਕਾਰਨ ਤੁਸੀਂ ਵਲਕਲ ਤੇ ਜਟਾ ਪਾ ਕੇ ਇੱਥੇ ਆਏ ਹੋ। ਤੁਸੀਂ ਕਿਵੇਂ ਰਾਜ ਛੱਡ ਕੇ, ਮ੍ਰਿਗਚਰਮ ਤੇ ਜਟਾਵਾਲੇ ਹੋ ਕੇ, ਇਸ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਆ ਗਏ ਹੋ? ਮੈਨੂੰ ਸਾਰੀ ਗੱਲ ਦੱਸੋ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਕੁਤਸਥ ਵੰਸ਼ੀ ਮਹਾਨ ਰਾਮ ਵਲੋਂ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ ਤੇ, ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਭਰਤ ਨੇ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਤੇ ਵੱਡੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ, ਇਹ ਬੋਲਿਆ, “ਸਾਡਾ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮੁਸ਼ਕਲ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਲਈ ਤੜਪਦਿਆਂ, ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਛੱਡ ਕੇ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਮਾਤਾ ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਉਕਸਾਉਣ ਤੇ, ਪਿਤਾ ਨੇ ਵੱਡਾ ਪਾਪ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਇੱਜ਼ਤ ਖੋ ਬੈਠਾ। ਮਾਂ, ਜੋ ਰਾਜ ਦਾ ਫਲ ਨਾ ਮਿਲਣ ਤੇ ਪਤੀ ਵਿਹੂਣ ਹੋਈ, ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਸੜਦੀ ਹੋਈ, ਭਾਰੀ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਜਾਵੇਗੀ। ਇਸ ਲਈ, ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਸੇਵਕ ਹੋ ਕੇ, ਤੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਮੰਗਦਾ ਹਾਂ; ਤੂੰ ਅੱਜ ਹੀ ਰਾਜ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰ, ਜਿਵੇਂ ਮਘਵਾਨ ਦਾ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਨਾਗਰਿਕ ਤੇ ਵਿਧਵਾ ਮਾਵਾਂ, ਜੋ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਆਏ ਹਨ, ਉਹ ਤੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਦੇ ਹੱਕਦਾਰ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਮਾਣ ਦੇਣ ਵਾਲੇ, ਤੂੰ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਰਾਜ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਤੇ ਆਪਣੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਭ ਨੇ ਆਪਣਾ ਦੁੱਖ ਤੇ ਆਸ ਰਾਮ ਅੱਗੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ।