ਅਚਾਨਕ, ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ—ਉਹ ਵਿਰਲੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ, ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ, ਚਮਕਦਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਅਜੈਯ—ਜੋ ਨੰਗੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਬੈਠਾ ਸੀ। ਰਾਮ ਦੇ ਕੋਲ ਆ ਕੇ, ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਕੈਕੇਈ ਅਤੇ ਮੰਥਰਾ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਰੋਣ ਵਾਲੇ ਚਿਹਰੇ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜੇ ਹੋ ਗਏ। ਰਾਮ ਨੇ, ਉਹਨਾਂ ਆਂਸੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੇ, ਦੁਖੀ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ, ਪਿਤਾ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਜਾਂ ਮਾਂ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਵਾਂਗ, ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਗਲੇ ਲਾਇਆ। ਕੁਝ ਨੂੰ ਰਾਮ ਨੇ ਗਲੇ ਲਾਇਆ, ਹੋਰਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ; ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਸਾਥੀਆਂ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਆਦਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਥਾਂ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾਵਾਂ ਦੀ ਰੋਣ ਦੀ ਧੁਨੀ ਧਰਤੀ ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਗੂੰਜੀ, ਪਹਾੜਾਂ, ਗੁਫਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਡੰਡੀ ਵਾਂਗ ਧੁਨ ਵੱਜੀ। ਇਥੇ ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ 102ਵੇਂ ਸਰਗ ਦਾ ਅੰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਨੇ ਦਸ਼ਰਥ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਉਸ ਥਾਂ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋਏ। ਰਾਜਕੁਮਾਰੀਆਂ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਨਦੀ ਵੱਲ ਚੱਲਦੀਆਂ, ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖਦੀਆਂ ਜਿੱਥੇ ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਕੌਸ਼ਲਿਆ, ਜਿਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਸੁੱਕ ਗਿਆ ਸੀ ਤੇ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਆਂਸੂ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਸੁਮਿਤਰਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, "ਇਹ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਨਿਰਦੋਸ਼, ਪਰ ਅਜਿਹੇ ਲੋਕ, ਜੋ ਰਾਜ ਤੋਂ ਬਹਿਸ਼ਟ ਹੋ ਕੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਆਏ ਹਨ, ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।" "ਇਥੋਂ, ਸੁਮਿਤਰਾ, ਤੇਰਾ ਪੁੱਤਰ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਲਈ ਪਾਣੀ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਤੇਰਾ ਛੋਟਾ ਪੁੱਤਰ ਵੀ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਹੈ; ਉਹ ਜੋ ਕੁਝ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਧਰਮ ਲਈ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੀ ਖਾਤਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਵੀ, ਉਹ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਦੇ ਆਦੀ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਉਹ ਕੋਈ ਅਜਿਹਾ ਕੰਮ ਨਾ ਕਰੇ ਜੋ ਨੀਚ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਦੁਖ ਦੇਵੇ।" ਕੌਸ਼ਲਿਆ ਨੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਦਰਭਾ ਘਾਸ ਤੇ ਪਤੀ ਦੇ ਛੱਡੇ ਇੰਗੁਦੀ ਦੇ ਕੇਕ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਵੇਖਿਆ। ਰਾਮ ਨੇ, ਪਿਤਾ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਦੇਖ ਕੇ, ਕੌਸ਼ਲਿਆ ਨੇ ਦਸ਼ਰਥ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਇਹ ਦੇਖੋ, ਰਾਘਵ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਹਾਨ ਪਿਤਾ, ਇਕਸ਼ਵਾਕੂ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਮਾਲਕ, ਨੂੰ ਯਥਾ-ਵਿਧੀ ਦਿੱਤਾ।" "ਉਸ ਰਾਜਾ ਲਈ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਮਹਾਨ ਸੀ, ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਭੋਜਨ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ, ਜਦ ਉਹ ਸਾਰੇ ਸੁਖ ਭੋਗ ਚੁੱਕਾ। ਚਾਰਾਂ ਪਾਸੇ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਰਾਜ ਕਰਕੇ, ਮਹੇੰਦਰ ਵਾਂਗ, ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਰਾਜਾ ਹੁਣ ਕੇਵਲ ਇੰਗੁਦੀ ਫਲ ਤੇ ਕੇਕ ਖਾਂਦਾ ਹੈ।" "ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ इससे ਵੱਧ ਦੁਖਦਾਈ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ: ਕਿ ਰਾਮ, ਜੋ ਇੰਨਾ ਸੁਖੀ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਇੰਗੁਦੀ ਫਲ ਤੇ ਮਧੁ ਹੀ ਭੇਟ ਕਰਦਾ ਹੈ।" "ਰਾਮ ਨੂੰ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਇੰਗੁਦੀ ਕੇਕ ਦਿੰਦੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਦੁਖ ਤੋਂ ਹਜ਼ਾਰ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦਾ?" "ਇਹ ਸੰਸਾਰਕ ਕਹਾਵਤ ਸੱਚੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ: ਜਿਵੇਂ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਭੋਜਨ, ਤਿਵੇਂ ਉਸ ਦੇ ਉਪਦੇਵਤਾ।" ਇਸ ਦੁਖੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ, ਹੋਰ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀਆਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਤੋਖ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ, ਜੋ ਦੇਵਤਾ ਵਾਂਗ ਜੰਨਤ ਤੋਂ ਡਿੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਲੱਗਦਾ ਸੀ। ਰਾਮ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਾਰੇ ਸੁਖ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ, ਮਾਵਾਂ ਨੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਆਂਸੂ ਭਰ ਲਏ। ਰਾਮ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਵਿਰਲਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਵਚਨ ਦਾ ਪੱਕਾ, ਉਠ ਕੇ ਆਪਣੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਪੈਰ ਛੂਹੇ। ਉਹ ਚੌੜੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀਆਂ, ਨਰਮ ਉੰਗਲੀਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਨੇ, ਰਾਮ ਦੀ ਪਿੱਠ ਤੋਂ ਧੂੜ ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਪੋਂਝੀ। ਸਮਿਤ੍ਰੀ (ਲਕਸ਼ਮਣ) ਨੇ ਵੀ, ਮਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦੁਖੀ ਵੇਖ ਕੇ, ਰਾਮ ਦੇ ਪਿੱਛੋਂ, ਆਦਰ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਸਾਰੀ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਲਕੜੀਆਂ ਵਾਲਾ, ਨੂੰ ਰਾਮ ਵਾਂਗ ਹੀ ਪਿਆਰ ਦਿੱਤਾ। ਸੀਤਾ ਨੇ ਵੀ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਮਾਵਾਂ ਦੇ ਪੈਰ ਛੂਹੇ ਅਤੇ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਆਂਸੂ ਭਰਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜੀ ਹੋ ਗਈ। ਕੌਸ਼ਲਿਆ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾ ਕੇ, ਮਾਂ-ਪੁਤਰੀ ਵਾਂਗ, ਜੰਗਲ ਦੇ ਦੁਖ ਨਾਲ ਥੱਕੀ ਹੋਈ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਆਤਮਿਕ ਪਿਆਰ ਦਿੱਤਾ। "ਕਿਵੇਂ ਸੀਤਾ, ਜੋ ਵਿਦੇਹ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦੀ ਪੁੱਤਰੀ, ਦਸ਼ਰਥ ਦੀ ਵਹੁਟੀ ਅਤੇ ਰਾਮ ਦੀ ਪਤਨੀ ਹੈ, ਇੰਨੇ ਦੁਖ ਵਿੱਚ, ਇਕੱਲੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਆਈ?" "ਤੇਰਾ ਚਿਹਰਾ, ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਸੜਿਆ ਹੋਇਆ, ਪਾਣੀ ਦੇ ਕਵਲ ਵਾਂਗ ਸੁੱਕਿਆ, ਧੂੜ ਨਾਲ ਸੁਨਹਿਰੀ ਰੰਗ ਮਲਿਨ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਾਂ ਬੱਦਲਾਂ ਵੱਲੋਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਾਂਗ ਮਲਿਨ ਹੋ ਗਿਆ—ਇਹ ਦੇਖ ਕੇ, ਵੈਦੇਹੀ, ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਦੁਖ ਨਾਲ ਸੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਆਪਣੇ ਇੰਧਨ ਨੂੰ ਸਾੜਦੀ ਹੈ।" "ਦੁਖ, ਜੋ ਅਕਸਮਾਤ ਆਇਆ, ਮੇਰੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਤਰਲ ਕਰਦਾ ਹੈ।" ਜਦੋਂ ਮਾਂ ਇੰਝ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਬੋਲ ਰਹੀ ਸੀ, ਰਾਮ, ਭਰਤ ਦਾ ਵੱਡਾ ਭਰਾ, ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਦੇ ਪੈਰ ਛੂਹਣ ਆਇਆ। ਇੰਦਰ ਵਾਂਗ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਕੋਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਰਾਮ, ਚਮਕਦਾਰ ਅਤੇ ਸੁਖੀ, ਪੰਡਿਤ (ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ) ਦੇ ਪੈਰ ਆਦਰ ਨਾਲ ਛੂਹ ਕੇ, ਉਸ ਨਾਲ ਬੈਠ ਗਿਆ। ਭਰਤ, ਜੋ ਧਰਮ ਨੂੰ ਅਰਪਿਤ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਦੇ ਕੋਲ, ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀਆਂ, ਆਯੋਧਿਆ ਦੇ ਵਡੇ ਲੋਕਾਂ, ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਅਤੇ ਧਰਮ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਬੈਠ ਗਿਆ। ਉਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭਰਤ ਨੇ ਹਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ, ਜੋ ਤੇਜ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਇੰਦਰ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਸੰਭਾਵੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਉਤਸੁਕਤਾ ਜਾਗੀ: "ਭਰਤ, ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਅੱਜ ਕੀ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਹੈ?" ਉਸ ਥਾਂ, ਰਾਘਵ, ਸਤਿਆ ਦੇ ਪੱਕੇ, ਮਹਾਨ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਅਤੇ ਧਰਮਧਾਰੀ ਭਰਤ, ਆਪਣੇ ਦੋਸਤਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ, ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਪਵਿੱਤਰ ਅੱਗਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੰਡਿਤਾਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਥੇ ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ 103ਵੇਂ ਸਰਗ ਦਾ ਅੰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ, ਜੋ ਵੱਡਿਆਂ ਦਾ ਆਦਰ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਨੂੰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਪੁੱਛਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।