ਜਦੋਂ ਉਹ ਡਰਾਉਣੀ ਆਵਾਜ਼ ਗੂੰਜੀ, ਆਕਾਸ਼ ਪੰਛੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋ ਗਈ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੋਹਾਂ, ਆਕਾਸ਼ ਤੇ ਧਰਤੀ, ਸੁੰਦਰਤਾ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ। ਫਿਰ, ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਅਚਾਨਕ ਰਾਮ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ—ਮਾਨਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਤੇ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਅਜੈਯ, ਨਿੱਜੀ ਜਮੀਨ 'ਤੇ ਬੈਠਾ ਹੋਇਆ। ਲੋਕ ਰਾਮ ਦੇ ਕੋਲ ਆਏ, ਕੈਕੇਈ ਅਤੇ ਮੰਥਰਾ ਨੂੰ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਉਸਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਗਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਰਾਮ ਨੇ, ਉਹਨਾਂ ਆਦਮੀਆਂ ਨੂੰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪਰੇਸ਼ਾਨ, ਪਿਤਾ ਵਾਂਗ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਜਾਂ ਮਾਂ ਵਾਂਗ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾਇਆ। ਉਥੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਕੁਝ ਆਦਮੀਆਂ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾਇਆ, ਹੋਰਾਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ; ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਸਾਥੀਆਂ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲ ਕੇ, ਹਰ ਇੱਕ ਨੂੰ ਯੋਗ ਆਦਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਥੇ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾਵਾਂ ਦੀ ਰੋਣ ਦੀ ਆਵਾਜ਼, ਧਰਤੀ ਤੇ ਆਕਾਸ਼ 'ਚ ਗੂੰਜ ਰਹੀ ਸੀ, ਗੁਫਾਵਾਂ, ਪਹਾੜਾਂ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ 'ਚ ਡੂੰਘੀ ਡੰਗਰਾਂ ਵਾਂਗ ਗੂੰਜਦੀ ਰਹੀ। ਇੱਥੇ ਐਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਵਿਖਿਆਤ 102ਵੇਂ ਸਰਗ ਦਾ ਸਮਾਪਤੀ ਹੋਈ। ਵਸੀਸ਼ਠ, ਦਸ਼ਰਥ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਉਸ ਥਾਂ ਵੱਲ ਚਲ ਪਿਆ। ਰਾਜਸੀ ਪਤਨੀਆਂ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਨਦੀ ਵੱਲ ਚੱਲੀਆਂ, ਉਥੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ ਦੇਖੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਆਉਂਦੇ ਸਨ। ਕੌਸਲਿਆ, ਜਿਸਦਾ ਚਿਹਰਾ ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਸੁੱਕ ਗਿਆ ਸੀ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਸੁਮਿਤਰਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰਾਜਕੁਮਾਰਣੀਆਂ ਨੂੰ ਕਹਿਣ ਲੱਗੀ, "ਇਹ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਨਿਰਦੋਸ਼, ਪਰ ਅਬਾਦ ਹੋਏ, ਰਾਜ ਤੋਂ ਵੰਜੇ ਹੋਏ, ਅਜਿਹੇ ਲੋਕ ਰਹਿ ਰਹੇ ਹਨ। ਇੱਥੋਂ, ਸੁਮਿਤਰਾ, ਤੁਹਾਡਾ ਪੁੱਤਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਲਈ ਪਾਣੀ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਤੁਹਾਡਾ ਛੋਟਾ ਪੁੱਤਰ ਵੀ ਕਦੇ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ਯੋਗ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ; ਉਹ ਜੋ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੀ ਖਾਤਰ ਧਰਮ ਨਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਵੀ, ਤੁਹਾਡਾ ਪੁੱਤਰ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਕਦੇ ਕਠਿਨਾਈ ਨਹੀਂ ਵੇਖੀ, ਉਸਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਅਜਿਹੇ ਕੰਮ ਛੱਡ ਦੇਵੇ ਜੋ ਨੀਚ ਜਾਂ ਅਯੋਗ ਹਨ, ਜੋ ਦੁਖ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ।" ਫਿਰ, ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕੀਤੇ ਦਰਭਾ ਘਾਸ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ 'ਤੇ, ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਵੱਲੋਂ ਛੱਡਿਆ ਹੋਇਆ ਇੰਗੁਦੀ ਬੀਜ ਦਾ ਕੇਕ ਜਮੀਨ 'ਤੇ ਦੇਖਿਆ। ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਜਮੀਨ 'ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਉਹ ਦੇਖਿਆ, ਰਾਣੀ ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ ਦਸ਼ਰਥ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਇਸ ਨੂੰ ਵੇਖੋ, ਜੋ ਰਾਘਵ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਹਾਨ ਪਿਤਾ, ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ, ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕੀਤਾ; ਵੇਖੋ, ਕਿਵੇਂ ਰਾਘਵ ਨੇ ਇਹ ਸਹੀ ਰੀਤਾਂ ਨਾਲ ਦਿੱਤਾ।" "ਉਸ ਰਾਜਾ ਲਈ, ਜਿਸਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਇਹ ਭੋਜਨ ਮੈਨੂੰ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਾਰੇ ਸੁਖ ਭੋਗ ਚੁੱਕਾ। ਧਰਤੀ ਦੇ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਰਾਜ ਕਰਕੇ, ਮਹਿੰਦਰ ਵਾਂਗ, ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਸ਼ਾਸਕ ਹੁਣ ਕੇਵਲ ਇੰਗੁਦੀ ਫਲ ਅਤੇ ਕੇਕ ਖਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ 'ਚ ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੁਖਦਾਈ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ: ਕਿ ਰਾਮ, ਜੋ ਇੰਨਾ ਸੁਖੀ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਇੰਗੁਦੀ ਫਲ ਤੇ ਸ਼ਹਦ ਦੇਵੇ।" "ਰਾਮ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਇੰਗੁਦੀ ਕੇਕ ਦੇਣ ਵੇਖ ਕੇ, ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਕਿਵੇਂ ਹਜ਼ਾਰ ਟੁਕੜਿਆਂ 'ਚ ਨਹੀਂ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦਾ? ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ, ਇਹ ਸੰਸਾਰਕ ਕਹਾਵਤ ਸੱਚੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ: ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਦਾ ਭੋਜਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਉਸਦੇ ਉੱਤੇ ਦੇਵਤਾਵਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।" ਉਸ ਸਮੇਂ, ਹੋਰ ਪਤਨੀਆਂ ਨੇ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਐਸਾ ਦੁਖੀ ਵੇਖ ਕੇ ਉਸਦੀ ਹੌਂਸਲਾ افزਾਈ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ, ਜੋ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਗਿਰੇ ਹੋਏ ਦੇਵਤਾ ਵਾਂਗ ਸੀ। ਰਾਮ ਨੂੰ, ਜਿਸਨੇ ਸਾਰੇ ਸੁਖ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ, mothers, ਦੁਖ ਨਾਲ ਪਰੇਸ਼ਾਨ, ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ 'ਚ ਅੰਸੂ ਵਗਾ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਰਾਮ, ਜੋ ਮਾਨਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ ਅਤੇ ਵਚਨ ਦਾ ਪੱਕਾ, ਉਠ ਕੇ ਆਪਣੇ ਸਾਰੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਪੈਰ ਛੁਹੇ। ਉਹ ਚੌੜੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀਆਂ, ਨਰਮ ਅਤੇ ਕੋਮਲ ਉਂਗਲੀਆਂ ਨਾਲ, ਰਾਮ ਦੀ ਪਿੱਠ ਤੋਂ ਧੂੜ ਹੌਲ-ਹੌਲ ਹਟਾ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਵੀ, ਸਾਰੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਨੂੰ, ਰਾਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਗਹਿਰੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਾਰੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਸੁਭਾਗਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਲੈ ਕੇ ਜਨਮਿਆ, ਨੂੰ ਵੀ ਰਾਮ ਵਾਂਗ ਹੀ ਪਿਆਰ ਦਿੱਤਾ। ਸੀਤਾ ਵੀ, ਦੁਖੀ, ਆਪਣੇ ਸੱਸਾਂ ਦੇ ਪੈਰ ਛੁਹ ਕੇ, ਅੰਸੂਆਂ ਭਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜੀ ਹੋਈ। ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ, ਮਾਂ ਵਾਂਗ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾਇਆ, ਜੋ ਜੰਗਲ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਸੋਕ ਰਹੀ ਅਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। "ਸੀਤਾ, ਜੋ ਵਿਦੇਹ ਰਾਜਾ ਦੀ ਪੁੱਤਰ, ਦਸ਼ਰਥ ਦੀ ਪੁੱਤਰ-ਵਧੂ ਅਤੇ ਰਾਮ ਦੀ ਪਤਨੀ ਹੈ, ਅਜਿਹੇ ਸੁਨਸਾਨ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਕਿਵੇਂ ਇੰਨਾ ਦੁਖੀ ਹੋਈ?" "ਤੇਰਾ ਚਿਹਰਾ, ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਸੜਿਆ ਹੋਇਆ, ਜਲ-ਕੁਮਲ ਵਾਂਗ ਸੁੱਕਿਆ, ਧੂੜ ਨਾਲ ਸੁਨਹਿਰੀ ਰੰਗ ਮੰਦ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਾਂ ਬੱਦਲਾਂ ਨਾਲ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਮਲਿਨ ਹੋ ਗਿਆ—ਵੈਦੇਹੀ, ਤੇਰਾ ਚਿਹਰਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਦੁਖ ਨਾਲ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਸੜਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੁਸੀਬਤ ਦਾ ਦੁਖ ਮੇਰੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਤੰਗ ਕਰਦਾ ਹੈ।" ਜਦੋਂ ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਐਸਾ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਬੋਲ ਰਹੀ ਸੀ, ਰਾਮ, ਭਰਤ ਦਾ ਵੱਡਾ ਭਰਾ, ਵਸੀਸ਼ਠ ਦੇ ਪੈਰ ਛੁਹਣ ਆਇਆ। ਫਿਰ, ਇੰਦਰ ਵਾਂਗ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਕੋਲ ਆਉਂਦਾ, ਰਾਮ, ਜੋ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਅਤੇ ਸੁਖੀ ਸੀ, ਪੁਰੋਹਿਤ ਦੇ ਪੈਰ, ਜੋ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਛੁਹ ਕੇ, ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਬੈਠ ਗਿਆ। ਭਰਤ, ਜੋ ਧਰਮ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਦੇ ਨੇੜੇ, ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀਆਂ, ਮੁਖ ਨਾਗਰਿਕਾਂ, ਸੈਨਿਕਾਂ ਅਤੇ ਧਰਮ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਬੈਠ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਭਰਤ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਰਾਘਵ ਵੱਲ ਵੇਖਦਾ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਤੇਜ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਭਗਤ ਇੰਦਰ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਵੱਲ ਵੇਖਦਾ। "ਭਰਤ ਅੱਜ ਕਿਹੜੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਬੋਲਣਗੇ, ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ?"—ਇਹ curiosity ਉਸ ਮਹਾਨ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਉਥੇ, ਰਾਘਵ, ਜੋ ਸੱਚ 'ਤੇ ਅਡੋਲ, ਮਹਾਨ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲਾ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਅਤੇ ਧਰਮਵਾਨ ਭਰਤ, ਆਪਣੇ ਮਿਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ, ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਪਵਿੱਤਰ ਅੱਗਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁਰੋਹਿਤਾਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ। ਇੱਥੇ ਵਿਖਿਆਤ 103ਵੇਂ ਸਰਗ ਦਾ ਸਮਾਪਤੀ ਹੋਈ, ਜਿਸਨੂੰ ਮਹਾਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।