ਜਦੋਂ ਉਹ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀ ਭਾਰੀ ਭੀੜ ਅਤੇ ਉਥਲੇ ਹਵਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਡੂੰਘੀ ਆਵਾਜ਼ ਗੂੰਜੀ, ਤਾਂ ਰਥਾਂਗ, ਨਤਯੂਹ, ਹੰਸ, ਕਾਰੰਡਵ, ਪਲਵ, ਕੋਕਿਲ ਅਤੇ ਕ੍ਰੌਂਚ ਪੰਛੀਆਂ—all ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ ਕੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵੱਲ ਉੱਡ ਗਏ। ਉਹ ਡਰ ਗਏ ਸਨ, ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਪੰਛੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਲੱਗ ਗਈ। ਉਹ ਸਮਾਂ, ਧਰਤੀ ਤੇ ਆਕਾਸ਼—ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਇੱਕ ਅਲੌਕਿਕ ਚਮਕ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਲੱਗ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਸ ਭਾਰੀ ਹਲਚਲ ਵਿਚ, ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਅਚਾਨਕ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ—ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ੇਰ ਵਾਂਗ, ਪ੍ਰਤਾਪੀ ਤੇ ਅਜੈਯ ਰਹੇ—ਉਹ ਨੰਗੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਲੋਕ, ਕੈਕੇਈ ਤੇ ਮੰਥਰਾ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਰੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਰਾਮ ਕੋਲ ਆਏ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜੇ ਹੋ ਗਏ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਭਰੇ ਚਿਹਰੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਧਰਮਾਤਮਾ ਰਾਮ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਲੇ ਲਾਇਆ ਜਿਵੇਂ ਪਿਤਾ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਜਾਂ ਮਾਂ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਲਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਨੂੰ ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਗਲੇ ਲਾਇਆ, ਹੋਰਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਮਕਾਲੀ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਯਥੋਚਿਤ ਆਦਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾਵਾਂ ਦੀ ਰੋਣ ਵਾਲੀ ਆਵਾਜ਼ ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਗੂੰਜ ਰਹੀ ਸੀ, ਜੋ ਪਹਾੜਾਂ, ਗੁਫਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਡੰਮਰੂ ਦੀ ਡੂੰਘੀ ਗੂੰਜ ਵਾਂਗ ਫੈਲ ਗਈ। ਇਥੇ ਪਵਿੱਤਰ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ 102ਵੇਂ ਸਰਗ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ, ਮਹਾਰਾਜ ਦਸ਼ਰਥ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਜੀ ਉਥੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲਈ ਉਤਾਵਲੇ ਹੋ ਕੇ ਚਲੇ। ਰਾਜਕੁਮਾਰੀਆਂ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਚੱਲਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਜਦੋਂ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਦਰਿਆ ਕੋਲ ਪੁੱਜੀਆਂ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ ਵੇਖੀ ਜਿੱਥੇ ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਕੌਸਲਿਆ, ਜਿਸਦਾ ਚਿਹਰਾ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਸੁੱਕ ਗਿਆ ਸੀ, ਦੁੱਖੀ ਹੋ ਕੇ ਸੁਮਿਤਰਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, "ਇਹ ਉਹ ਥਾਂ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਪੁੱਤਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਦੇ ਕੋਈ ਬੁਰਾ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਰਾਜ ਤੋਂ ਵੰਞੇ ਹੋਏ, ਦੁੱਖ ਸਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਥੋਂ ਹੀ, ਸੁਮਿਤਰਾ, ਤੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਲਈ ਪਾਣੀ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਤੇਰਾ ਛੋਟਾ ਪੁੱਤਰ ਵੀ ਕਦੇ ਦੋਸ਼ਯੋਗ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਜੋ ਕੁਝ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੀ ਖਾਤਰ ਧਰਮ ਨਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਵੀ, ਤੇਰਾ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਕਦੇ ਕਠਿਨਾਈ ਨਹੀਂ ਵੇਖੀ, ਉਸਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕੋਈ ਅਜਿਹਾ ਕੰਮ ਨਾ ਕਰੇ ਜੋ ਅਪਵਿੱਤਰ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਦੁੱਖ ਦੇਵੇ।" ਫਿਰ, ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ ਜਮੀਨ ਉੱਤੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਰੱਖੀਆਂ ਦਰਭਾ ਘਾਸ ਦੀਆਂ ਪਤੀਆਂ 'ਤੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਵੱਲੋਂ ਛੱਡਿਆ ਹੋਇਆ ਇੰਗੁਦੀ ਦੇ ਫਲਾਂ ਦਾ ਪਿੰਡ ਵੇਖਿਆ। ਰਾਮ ਨੇ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਦੁੱਖ 'ਚ, ਜਿਹੜਾ ਪਿੰਡ ਜਮੀਨ ਉੱਤੇ ਰੱਖਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਵੇਖ ਕੇ ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ ਦਸ਼ਰਥ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਇਹ ਵੇਖੋ, ਰਾਘਵ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਹਾਨ ਪਿਤਾ, ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਸਰਤਾਜ ਲਈ, ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਅਨੁਸਾਰ ਚੜ੍ਹਾਇਆ ਹੈ।" "ਜੋ ਰਾਜਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਰਗਾ ਮਹਾਨ ਸੀ, ਉਸ ਲਈ ਇਹ ਭੋਜਨ ਉਚਿਤ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਾਰੇ ਸੁਖ ਭੋਗੇ ਹਨ। ਜਿਸ ਨੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਮਹੇਂਦਰ ਵਰਗਾ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਸੀ, ਉਹ ਹੁਣ ਸਿਰਫ਼ ਇੰਗੁਦੀ ਫਲ ਤੇ ਪਿੰਡ ਹੀ ਕਿਵੇਂ ਖਾ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਦੁਖਦਾਈ ਗੱਲ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਕਿ ਰਾਮ, ਜੋ ਸਦਾ ਸੁਖੀ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਇੰਗੁਦੀ ਫਲ ਤੇ ਸ਼ਹਦ ਹੀ ਭੇਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ ਕਿ ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਇੰਗੁਦੀ ਦੇ ਪਿੰਡ ਦਿੱਤੇ, ਮੇਰਾ ਹਿਰਦਾ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਨਹੀਂ ਫਟ ਜਾਂਦਾ?" "ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਇਹ ਲੋਕਕਥਨ ਸੱਚ ਹੈ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਦਾ ਭੋਜਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸਦੇ ਉੱਤੇ ਦੇਵਤਾਵਾਂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।" ਉਸ ਸਮੇਂ, ਹੋਰ ਰਾਣੀਆਂ ਨੇ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਇੰਨਾ ਦੁਖੀ ਵੇਖ ਕੇ ਢਾੜਸ ਦਿੱਤੀ, ਤੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ, ਜੋ ਅਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਡਿੱਗੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਾਰੇ ਸੁਖ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੇ ਸਨ, ਮਾਵਾਂ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਰੋ ਪਈਆਂ। ਰਾਮ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ੇਰ, ਸੱਚੇ ਵਚਨ ਵਾਲੇ, ਉਠ ਕੇ ਆਪਣੇ ਸਾਰੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਚਰਨ ਛੂਹਣ ਲੱਗਾ। ਉਹ ਮਹਿਲਾਵਾਂ, ਨਰਮ ਤੇ ਕੋਮਲ ਉਂਗਲੀਆਂ ਨਾਲ, ਰਾਮ ਦੇ ਪਿੱਠ ਤੋਂ ਮਿੱਟੀ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਹਟਾਉਣ ਲੱਗੀਆਂ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਵੀ, ਸਾਰੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਨੂੰ, ਰਾਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਆਦਰ ਨਾਲ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਸਭ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਸ਼ੁਭ ਲਛਣਾਂ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਨੂੰ ਵੀ ਰਾਮ ਵਾਂਗ ਹੀ ਪਿਆਰ ਦਿੱਤਾ। ਸੀਤਾ ਨੇ ਵੀ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੀਆਂ ਸੱਸਾਂ ਦੇ ਚਰਨ ਛੂਹੇ ਤੇ ਹੰਝੂ ਭਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅੱਗੇ ਖੜੀ ਹੋ ਗਈ। ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ, ਮਾਂ ਵਾਂਗ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾਇਆ, ਜੋ ਜੰਗਲ ਦੀ ਤਕਲੀਫ਼ ਨਾਲ ਕਮਜ਼ੋਰ ਤੇ ਉਦਾਸ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਸੀਤੇ, ਤੂੰ ਵਿਦੇਹ ਰਾਜਾ ਦੀ ਧੀ, ਦਸ਼ਰਥ ਦੀ ਪੁਤ੍ਰਵਧੂ ਤੇ ਰਾਮ ਦੀ ਪਤਨੀ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਇੰਨੇ ਸੁਨੇਹਰੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਦੁਖ ਕਿਵੇਂ ਸਹਿ ਰਹੀ ਹੈਂ?" "ਤੇਰਾ ਚਿਹਰਾ, ਜੋ ਕਦੇ ਕਮਲ ਵਾਂਗ ਖਿੜਿਆ ਸੀ, ਹੁਣ ਸੂਰਜ ਦੀ ਤਾਪ ਨਾਲ ਸੁੱਕ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਜਲ-ਕੁੰਭੀ ਮੁਰਝਾ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਸੋਨੇ ਨੂੰ ਮਿੱਟੀ ਨੇ ਮਲਿਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਚੰਦ ਨੂੰ ਬੱਦਲ ਛਾ ਗਏ ਹੋਣ। ਹੇ ਵੈਦੇਹੀ, ਤੇਰਾ ਚਿਹਰਾ ਵੇਖ ਕੇ ਮੇਰਾ ਹਿਰਦਾ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਸੜ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਲੱਕੜ ਨੂੰ ਸਾੜਦੀ ਹੈ।" ਜਦੋਂ ਕੌਸਲਿਆ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਬੋਲ ਰਹੀ ਸੀ, ਰਾਮ, ਭਾਰਤ ਦਾ ਵੱਡਾ ਭਰਾ, ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਦੇ ਚਰਨ ਛੂਹਣ ਆਇਆ। ਫਿਰ, ਇੰਦਰ ਵਾਂਗ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਕੋਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਮ, ਜੋ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਤੇ ਪ੍ਰਤਾਪੀ ਸੀ, ਪੂਜਾ ਕਰ ਕੇ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਦੇ ਕੋਲ ਬੈਠ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਭਾਰਤ, ਜੋ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਠਾਵਾਨ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਕੋਲ, ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀਆਂ, ਮੁੱਖ ਨਾਗਰਿਕਾਂ, ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਅਤੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਸਮੇਤ ਬੈਠ ਗਿਆ। ਉਥੇ, ਮਹਾਨ ਭਾਰਤ, ਹੱਥ ਜੋੜਕੇ, ਰਾਘਵ ਵੱਲ ਤੱਕਦਾ ਰਿਹਾ, ਜੋ ਰੌਣਕ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਭਗਤ ਇੰਦਰ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਵੱਲ ਤੱਕਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਨੂੰ ਇਹ ਉਤਸੁਕਤਾ ਸੀ ਕਿ ਅੱਜ ਭਾਰਤ, ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਕੀ ਬੋਲੇਗਾ? ਉਹ ਸਮਾਂ, ਜਦੋਂ ਰਾਘਵ, ਜੋ ਸੱਚ ਤੇ ਅਡਿੱਗ ਸੀ, ਮਹਾਬਲੀ ਲਕਸ਼ਮਣ ਅਤੇ ਧਰਮਾਤਮਾ ਭਾਰਤ, ਆਪਣੇ ਮਿਤਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ, ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਯਜਨ ਅੱਗਾਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ।