ਸਾਰੇ ਲੋਕ, ਜੋ ਰਾਮ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਲਈ ਬੇਚੈਨ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਉਹ ਕਈ ਸਮਿਆਂ ਤੋਂ ਨਿਕਾਲੇ ਹੋਏ ਹੋਣ, ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਲ ਦੌੜੇ। ਭਾਈਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਦੀ ਉਤਸੁਕਤਾ ਨਾਲ, ਲੋਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮ ਦੇ ਰਥਾਂ, ਗੱਡੀਆਂ ਤੇ ਹੋਰ ਸਵਾਰੀਆਂ 'ਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ, ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਟਾਪ ਤੇ ਪਹੀਏਆਂ ਦੀ ਗੜਗੜਾਹਟ ਨਾਲ, ਉਥੇ ਪਹੁੰਚਣ ਲੱਗੇ। ਜ਼ਮੀਨ, ਜੋ ਅਨੇਕ ਵਾਹਨਾਂ, ਪਹੀਏਆਂ ਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਟਾਪ ਨਾਲ ਥਰ-ਥਰ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਉਲਾਹਮੁਲਾਹ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਗੂੰਜ ਰਹੀ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਬੱਦਲਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਸਮੇਂ ਅਸਮਾਨ ਗੂੰਜਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਗੜਬੜੀ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਤੋਂ ਡਰ ਕੇ, ਹਥੀਆਂ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਆਪਣੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਨਾਲ ਹਵਾ ਭਰਦੇ ਹੋਏ, ਜੰਗਲ ਦੇ ਹੋਰ ਹਿੱਸੇ ਵਲ ਚਲੇ ਗਏ। ਸੂਰ, ਭੇਡੀਆਂ, ਭੈਂਸਾਂ, ਸੱਪ, ਬਾਂਦਰ, ਬਾਘ, ਜੰਗਲੀ ਬਲਦ, ਗਵਾਇਆ ਤੇ ਚਿਤਕਬਰ ਹਿਰਣ—all ਇਕੱਠੇ ਭੱਜ ਗਏ। ਰਥਾਂਗ, ਨਤਯੂਹਾ, ਹੰਸ, ਕਾਰੰਡਵ, ਪਲਵਾ, ਨਰ ਕੋਕਿਲ ਤੇ ਕ੍ਰੌਂਚ—ਇਹ ਪੰਛੀ ਵੀ ਡਰ ਕੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਲ ਉਡ ਗਏ। ਉਸ ਆਵਾਜ਼ ਤੋਂ ਡਰ ਕੇ, ਅਸਮਾਨ ਪੰਛੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ ਤੇ ਧਰਤੀ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈ; ਦੋਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਇਕ ਵਿਲੱਖਣ ਚਮਕ ਪਾਈ। ਫਿਰ, ਅਚਾਨਕ, ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ—ਮਰਦਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸ਼ੇਰ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਤੋਂ ਅਜੈ, ਨੰਗੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਬੈਠਾ ਹੋਇਆ। ਲੋਕ, ਕਈਕਈ ਤੇ ਮੰਥਰਾ ਨੂੰ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਰਾਮ ਦੇ ਕੋਲ ਆਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਹ ਮਰਦ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਤੇ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਰਾਮ ਨੇ ਪਿਤਾ ਵਾਂਗੁ ਆਪਣੇ ਪੁਤ੍ਰਾਂ ਜਾਂ ਮਾਂ ਵਾਂਗੁ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾਇਆ। ਉਥੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਕੁਝ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾਇਆ, ਹੋਰਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ; ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਸਾਥੀਆਂ ਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਉਚਿਤ ਸਨਮਾਨ ਦਿੱਤਾ। ਉਥੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾਵਾਂ ਦੀ ਰੋਣ ਦੀ ਆਵਾਜ਼, ਧਰਤੀ ਤੇ ਅਸਮਾਨ 'ਚ ਗੂੰਜ ਰਹੀ ਸੀ, ਪਰਬਤਾਂ, ਗੁਫਾਵਾਂ ਤੇ ਚੌਂਹੀਂ ਪਾਸੇ, ਡੰਗ-ਡੰਗ ਵੱਜਣ ਵਾਲੇ ਡਰਮਾਂ ਵਾਂਗੁ। ਇਥੇ ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ 102ਵੇਂ ਸਰਗਾ ਦਾ ਸਮਾਪਤੀ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਹਾਨ ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਰਚੀਤਾ ਵਾਲ਼ਮੀਕਿ ਨੇ ਲਿਖਿਆ। ਵਿਸ਼ਿਸ਼ਠ ਨੇ, ਦਸ਼ਰਥ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਦੀ ਉਤਸੁਕਤਾ ਨਾਲ, ਉਸ ਥਾਂ ਵਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋਏ। ਰਾਜ-ਪਤਨੀਆਂ, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਦਰਿਆ ਵਲ ਚੱਲਦੀਆਂ, ਉਥੇ ਪਹੁੰਚੀਆਂ ਜਿੱਥੇ ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਕੌਸਲਿਆ, ਜਿਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਸੁੱਕ ਗਿਆ ਸੀ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਸੁਮੀਤਰਾ ਤੇ ਹੋਰ ਰਾਜ-ਪਤਨੀਆਂ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, "ਇਹ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਤੇ ਨਿਰਮਲ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਹੁਣ ਰਾਜ ਤੋਂ ਨਿਕਾਲੇ ਹੋ ਕੇ, ਦੁਖੀ ਹੋਏ, ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਇਥੋਂ, ਸੁਮੀਤਰਾ, ਤੇਰਾ ਪੁਤ੍ਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੇਰੇ ਪੁਤ੍ਰ ਲਈ ਪਾਣੀ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਤੇਰਾ ਛੋਟਾ ਪੁਤ੍ਰ ਵੀ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ਯੋਗ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ; ਉਹ ਜੋ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਲਈ ਧਰਮ ਨਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਵੀ, ਤੇਰਾ ਪੁਤ੍ਰ, ਜੋ ਕਦੇ ਕਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ, ਉਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਨੀਵਾਂ ਜਾਂ ਅਯੋਗ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਜੋ ਦੁਖ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ, ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਦਰਭਾ ਘਾਸ ਉੱਤੇ, ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੁਆਰਾ ਛੱਡਿਆ ਇੰਗੁਦੀ ਦੇ ਬੇਲਣ ਵਾਲਾ ਪਿਠਾ ਦੇਖਿਆ। ਰਾਮ ਨੇ, ਪਿਤਾ ਦੇ ਦੁਖ ਵਿਚ, ਜੋ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਰੱਖਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਦੇਖ ਕੇ, ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ ਦਸ਼ਰਥ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਇਹ ਦੇਖੋ, ਰਾਘਵ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਹਾਨ ਪਿਤਾ, ਇਕਸ਼ਵਾਕੂ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਮੁੱਖ, ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕੀਤਾ; ਦੇਖੋ, ਕਿਵੇਂ ਰਾਘਵ ਨੇ ਧਰਮ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਜਿਸ ਰਾਜਾ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਾਂਗੁ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਇਹ ਭੋਜਨ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਲਗਦਾ, ਜਦ ਉਹ ਸਾਰੇ ਸੁਖ ਭੋਗ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੇ ਚਾਰ ਪਾਸਿਆਂ ਤੱਕ ਧਰਤੀ ਦਾ ਰਾਜ ਕੀਤਾ, ਮਹੇਂਦਰ ਵਾਂਗੁ, ਉਹ ਹੁਣ ਇੰਗੁਦੀ ਫਲ ਤੇ ਪਿਠਾ ਹੀ ਕਿਵੇਂ ਖਾਂਦਾ ਹੈ? ਦੁਨੀਆਂ 'ਚ ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੋਈ ਦੁਖਦਾਈ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਲਗਦੀ—ਰਾਮ, ਜੋ ਇਤਨਾ ਸਫਲ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਇੰਗੁਦੀ ਫਲ ਤੇ ਮਧੁ ਹੀ ਭੋਗ ਦੇਵੇ।" "ਰਾਮ ਨੂੰ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਇੰਗੁਦੀ ਦੇ ਪਿਠੇ ਦਿੰਦੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਦੁਖ ਤੋਂ ਕਿਵੇਂ ਟੁੱਟ ਕੇ ਹਜ਼ਾਰ ਟੁਕੜਿਆਂ 'ਚ ਨਹੀਂ ਵਟ ਜਾਂਦਾ? ਇਹ ਲੋਕਕਥਨ ਸੱਚਾ ਲਗਦਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਭੋਜਨ, ਤਿਵੇਂ ਦੇਵਤਾ, ਜੋ ਉਸ ਉੱਤੇ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕਰਦੇ ਹਨ।" ਕੌਸਲਿਆ ਦੀ ਇਸ ਦੁਖੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਹੋਰ ਪਤਨੀਆਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਹੌਸਲਾ ਦਿੱਤਾ, ਤੇ ਆਸ਼੍ਰਮ 'ਚ ਰਾਮ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ, ਜੋ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਡਿਗੇ ਹੋਏ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਾਂਗੁ ਸੀ। ਰਾਮ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਾਰੇ ਸੁਖ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ, ਮਾਵਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਰੋ-ਰੋ ਕੇ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਨਿਹਾਰਿਆ। ਰਾਮ, ਜੋ ਮਰਦਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸ਼ੇਰ ਤੇ ਆਪਣੇ ਵਚਨ ਦਾ ਪੱਕਾ ਸੀ, ਉਠ ਕੇ ਆਪਣੇ ਸਾਰੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਪੈਰ ਛੂਹੇ। ਉਹ ਮਹਿਲਾਵਾਂ, ਆਪਣੇ ਨਰਮ ਤੇ ਕੋਮਲ ਉਂਗਲਾਂ ਨਾਲ, ਰਾਮ ਦੀ ਪਿੱਠ ਤੋਂ ਧੂੜ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸਾਫ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਸੁਮੀਤ੍ਰਾ ਦਾ ਪੁਤ੍ਰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਵੀ, ਸਾਰੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਨੂੰ, ਰਾਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਗਹਿਰੀ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਪੁਤ੍ਰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ, ਜਿਸ ਦੇ ਚਿਹਰੇ 'ਤੇ ਮੰਗਲਕਾਰੀ ਚਿੰਨ੍ਹ ਸਨ, ਸਭ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਨੇ ਰਾਮ ਵਾਂਗੁ ਹੀ ਪਿਆਰ ਦਿੱਤਾ। ਸੀਤਾ ਵੀ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੀਆਂ ਸਾਸਾਂ ਦੇ ਪੈਰ ਛੂਹ ਕੇ, ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜੀ ਹੋ ਗਈ। ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ, ਮਾਂ ਵਾਂਗੁ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾਇਆ, ਜੋ ਜੰਗਲ ਦੇ ਜੀਵਨ ਕਰਕੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਤੇ ਹਤਾਸ਼ ਸੀ। "ਕਿਵੇਂ, ਜਨਕ ਰਾਜਾ ਦੀ ਧੀ, ਦਸ਼ਰਥ ਦੀ ਪੁਤ੍ਰਵਧੂ, ਤੇ ਰਾਮ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਇਸ ਜੰਗਲ 'ਚ ਐਸਾ ਦੁਖ ਸਹਿ ਰਹੀ ਹੈ?" "ਤੇਰੀ ਚਿਹਰਾ, ਜੋ ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਸੜਿਆ ਹੋਇਆ, ਜਲ-ਕੰਵਲ ਵਾਂਗੁ ਸੁੱਕ ਗਿਆ, ਧੂੜ ਨਾਲ ਸੁਨਹਿਰੀ ਰੰਗ ਮਲਿਨ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਾਂ ਬੱਦਲਾਂ ਨਾਲ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਮਲਿਨ ਹੋ ਗਿਆ—ਇਹ ਦੇਖ ਕੇ, ਵੈਦੇਹੀ, ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਦੁਖ ਨਾਲ ਸੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਆਪਣਾ ਇੰਧਨ ਸਾੜਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਦੁਖ, ਜੋ ਅਪਸ਼ਕੁਨ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ, ਮੇਰੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਪੀੜਦਾ ਹੈ।" ਮਾਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਕਹਿ ਰਹੀ ਸੀ, ਤਾਂ ਰਾਮ, ਭਰਤ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ, ਵਿਸ਼ਿਸ਼ਠ ਦੇ ਪੈਰ ਛੂਹਣ ਆ ਗਿਆ।