ਜਦੋਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣੀ, ਉਹ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਆਖਣ ਲੱਗੇ, "ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਭਰਤ ਰਾਮ ਨੂੰ ਮਿਲ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਹ ਵੱਡੀ ਧੁਨੀ ਉਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੇ ਮਰੇ ਹੋਏ ਪਿਤਾ ਲਈ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਸਾਰੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਥਾਂ ਛੱਡ ਕੇ ਇੱਕੋ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਦੌੜ ਪਏ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਨ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਗਏ, ਹਰ ਕੋਈ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਵੱਲ ਛੇਤੀ-ਛੇਤੀ ਦੌੜ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਕੁਝ ਲੋਕ ਘੋੜਿਆਂ ਉੱਤੇ, ਕੁਝ ਹਾਥੀਆਂ ਉੱਤੇ, ਹੋਰ ਸੋਹਣੀਆਂ ਰਥਾਂ 'ਚ, ਤੇ ਕੁਝ ਸੁੰਦਰ-ਸਰੀਰ ਵਾਲੇ ਪੈਦਲ ਹੀ ਚਲੇ। ਸਾਰੇ ਲੋਕ, ਜੋ ਰਾਮ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਲਈ ਬੇਕਰਾਰ ਸਨ—ਹਾਲਾਂਕਿ ਰਾਮ ਨੂੰ ਨਿਕਾਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਬਹੁਤ ਸਮਾਂ ਹੋ ਗਿਆ—ਉਹ ਛੇਤੀ-ਛੇਤੀ ਆਸ਼ਰਮ ਵੱਲ ਵਧੇ। ਭਾਈਆਂ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਦੀ ਆਸ ਵਿੱਚ, ਲੋਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਵਾਰੀਆਂ 'ਚ, ਘੋੜਿਆਂ ਦੇ ਖੁਰਾਂ ਤੇ ਰਥਾਂ ਦੇ ਪਹੀਏਆਂ ਦੀਆਂ ਗੂੰਜਾਂ ਨਾਲ, ਉਥੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਗਏ। ਧਰਤੀ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਅਨੇਕਾਂ ਰਥਾਂ, ਘੋੜਿਆਂ ਦੇ ਖੁਰਾਂ ਤੇ ਪਹੀਏਆਂ ਦੀਆਂ ਠੋਕਰਾਂ ਪਈਆਂ, ਉਥੇ ਇੱਕ ਭਾਰੀ ਸ਼ੋਰ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਬੱਦਲਾਂ ਦੇ ਮਿਲਨ ਸਮੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਗੂੰਜਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸ਼ੋਰ ਤੋਂ ਡਰ ਕੇ, ਹਾਥੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਸਮੇਤ ਜੰਗਲ ਦੇ ਹੋਰ ਹਿੱਸੇ ਵੱਲ ਰੁਖ ਕਰ ਲਿਆ, ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਛੱਡਦੇ ਹੋਏ। ਸੂਰਾਂ, ਭੇੜੀਆ, ਮਹਿਸੂਸ, ਸੱਪ, ਬਾਂਦਰ, ਬਾਘ, ਜੰਗਲੀ ਬਲਦ, ਗਵਯਾ ਤੇ ਚਿੱਤੇ ਹਿਰਣ—all ਇਕੱਠੇ ਭੱਜ ਪਏ। ਰਥਾਂਗ, ਨਤਯੂਹਾ, ਹੰਸ, ਕਾਰੰਡਵ, ਪਲਵ, ਕੋਕਿਲ ਤੇ ਕ੍ਰੌਂਚ—ਇਹਨਾਂ ਪੰਛੀਆਂ ਨੇ ਵੀ ਡਰ ਕੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵੱਲ ਉੱਡਾਣ ਭਰੀ। ਉਸ ਸ਼ੋਰ ਨਾਲ ਆਕਾਸ਼ ਪੰਛੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ ਤੇ ਧਰਤੀ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ, ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ। ਫਿਰ, ਅਚਾਨਕ, ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ—ਮਰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਘ, ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਤੋਂ ਅਜੇਤ, ਤੇਜਸਵੀ—ਜੋ ਨੰਗੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਬੈਠਿਆ ਸੀ। ਲੋਕ, ਕੈਕੇਈ ਤੇ ਮੰਥਰਾ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਦਿੰਦਿਆਂ, ਰੋਂਦੇ ਚਿਹਰਿਆਂ ਨਾਲ ਰਾਮ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜੇ ਹੋ ਗਏ। ਉਹਨਾਂ ਆਂਖਾਂ ਵਿਚ ਹੰਝੂ ਭਰ ਕੇ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਧਰਮਾਤਮਾ ਰਾਮ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਲੇ ਲਾਇਆ, ਜਿਵੇਂ ਪਿਓ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਜਾਂ ਮਾਂ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਉਥੇ ਗਲੇ ਲਾਇਆ, ਕੁਝ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ; ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਤੇ ਸਹਿਯੋਗੀਆਂ ਨੂੰ ਉਚਿਤ ਆਦਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਥੇ ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾਵਾਂ ਦਾ ਰੋਣ ਦਾ ਸ਼ੋਰ ਧਰਤੀ ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਗੂੰਜਦਾ ਰਿਹਾ, ਜਿਵੇਂ ਡ੍ਰਮਾਂ ਦੀ ਘੁੰਘਰਾਲੀ ਧੁਨ, ਜੋ ਗੁਫਾਵਾਂ, ਪਹਾੜਾਂ ਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਉਤਰਦਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਸੌ ਦੋਵੇਂ ਸਪਾਰਗ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਵਾਲਮੀਕਿ ਨੇ ਰਚਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਜੀ ਨੇ ਦਸ਼ਰਥ ਜੀ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੱਗੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਵਿੱਚ ਉਥੇ ਚਲੇ। ਜਦੋਂ ਰਾਜ ਘਰਾਣੇ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਦਰਿਆ ਵੱਲ ਵਧੀਆਂ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਥੇ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ ਦੇਖੀ, ਜਿੱਥੇ ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਵੱਸਦੇ ਸਨ। ਕੌਸਲਿਆ, ਜਿਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਸੁੱਕ ਗਿਆ ਸੀ ਤੇ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਸੁਮਿਤਰਾ ਤੇ ਹੋਰ ਰਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗੀ, "ਇਹ ਥਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਰਾਜ ਤੋਂ ਨਿਕਾਲ ਕੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਪਾ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ।" "ਇਥੋਂ, ਸੁਮਿਤਰਾ, ਤੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਲਈ ਪਾਣੀ ਭਰ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਥੱਕਦਾ। ਤੇਰਾ ਛੋਟਾ ਪੁੱਤਰ ਵੀ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੋਸ਼ੀ ਨਹੀਂ; ਉਹ ਜੋ ਕੁਝ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੀ ਖਾਤਰ ਧਰਮ ਨਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ।" "ਅੱਜ ਵੀ, ਤੇਰਾ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਕਦੇ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ, ਉਸ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕੋਈ ਅਜਿਹਾ ਕੰਮ ਨਾ ਕਰੇ ਜੋ ਅਪਵਿੱਤਰ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਦੁੱਖ ਦੇਵੇ।" ਫਿਰ, ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਕਰਕੇ ਵਿਛਾਈ ਦਰਭਾ ਘਾਹ ਉੱਤੇ ਪਿਆ ਇੰਗੁਦੀ ਦੇ ਬੀਜਾਂ ਦਾ ਪਿੰਡ ਦੇਖਿਆ, ਜੋ ਉਸਦੇ ਪਤੀ ਵਾਸਤੇ ਰਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਉਹ ਪਿੰਡ ਦੇਖਿਆ, ਜੋ ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਰੱਖਿਆ ਸੀ, ਰਾਣੀ ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ ਸਾਰੀਆਂ ਰਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਇਹ ਦੇਖੋ, ਰਾਘਵ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਹਾਨ ਪਿਤਾ, ਇක්ෂਵਾਕੂ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਭੋਜਨ ਅਰਪਣ ਕੀਤਾ ਹੈ।" "ਉਹ ਰਾਜਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਰਗੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਾਰੇ ਸੁਖ ਭੋਗੇ, ਉਸ ਲਈ ਇਹ ਭੋਜਨ ਉਚਿਤ ਨਹੀਂ ਜਾਪਦਾ। ਜਿਸ ਨੇ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੱਕ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ, ਮਹੇਂਦਰ ਵਰਗਾ ਮਹਾਨ, ਉਹ ਹੁਣ ਸਿਰਫ ਇੰਗੁਦੀ ਦੇ ਫਲ ਤੇ ਪਿੰਡ ਖਾਂਦਾ ਹੈ?" "ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ ਕਿ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੋਈ ਦੁੱਖਦਾਇਕ ਗੱਲ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ: ਕਿ ਰਾਮ, ਜੋ ਕਦੇ ਬਹੁਤ ਸੁਖੀ ਸੀ, ਹੁਣ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਇੰਗੁਦੀ ਫਲ ਤੇ ਸ਼ਹਦ ਹੀ ਭੇਟ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।" "ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਵੇਖਦੀ ਹਾਂ ਕਿ ਰਾਮ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਇੰਗੁਦੀ ਦੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਅਜਿਹਾ ਕਿਵੇਂ ਹੈ ਕਿ ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਹਜ਼ਾਰ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦਾ?" "ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਇਹ ਲੋਕਕਥਨ ਸਹੀ ਜਾਪਦਾ ਹੈ: ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਦਾ ਭੋਜਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਓਹੋ ਜਿਹੇ ਹੀ ਉਸਦੇ ਉੱਤੇ ਦੇਵਤਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।" ਫਿਰ, ਉਹ ਸਾਥਨੀਆਂ, ਉਸ ਨੂੰ ਇੰਨਾ ਦੁਖੀ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਸ ਦੀ ਹੌਂਸਲਾ ਅਫ਼ਜ਼ਾਈ ਕਰਨ ਲੱਗੀਆਂ। ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਦੇਵਤਾ ਅਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਥੱਲੇ ਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਰਾਮ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਾਰੇ ਸੁਖ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ ਸਨ, ਮਾਵਾਂ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ ਤੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਰਾਮ, ਜੋ ਮਰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਘ ਤੇ ਆਪਣੇ ਵਚਨ ਦਾ ਪੱਕਾ ਸੀ, ਉੱਠ ਕੇ ਆਪਣੇ ਸਾਰਿਆਂ ਮਾਵਾਂ ਦੇ ਚਰਨ ਛੂਹੇ। ਉਹ ਮਹਿਲਾਵਾਂ, ਆਪਣੀਆਂ ਕੋਮਲ ਉਂਗਲੀਆਂ ਨਾਲ, ਰਾਮ ਦੀ ਪਿੱਠ ਉੱਤੇ ਲੱਗੀ ਧੂੜ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸਾਫ਼ ਕਰਨ ਲੱਗੀਆਂ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਵੀ, ਸਭ ਮਾਵਾਂ ਨੂੰ, ਰਾਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਬੜੀ ਆਦਰ-ਸਨਮਾਨ ਨਾਲ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਸਭ ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਮੰਗਲਕਾਰੀ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਨਾਲ ਵੀ ਉਹੀ ਪਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜੋ ਰਾਮ ਨਾਲ ਸੀ। ਸੀਤਾ ਨੇ ਵੀ, ਦੁੱਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੀਆਂ ਸੱਸਾਂ ਦੇ ਚਰਨ ਛੂਹੇ ਤੇ ਹੰਝੂਆਂ ਭਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜੀ ਹੋ ਗਈ। ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ, ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਗਲੇ ਲਾ ਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਮਾਂ ਆਪਣੀ ਧੀ ਨੂੰ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਕਿਵੇਂ ਸੀਤਾ, ਜੋ ਵਿਦੇਹ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦੀ ਧੀ, ਦਸ਼ਰਥ ਦੀ ਪੂਤਣੁ, ਤੇ ਰਾਮ ਦੀ ਪਤਨੀ ਹੈ, ਅਜਿਹੇ ਸੁੰਨੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਇੰਨਾ ਦੁੱਖ ਸਹਿ ਰਹੀ ਹੈ?