ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਲਈ ਪਾਣੀ ਦੀ ਅਰਪਣ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਮਹਾਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੋਣ-ਧੋਣ ਦੀ ਗੂੰਜ ਸੁਣੀ, ਤਾਂ ਉਹ ਡਰ ਗਏ। ਉਹ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ, “ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਰਾਮ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਹੋ ਗਈ ਹੈ; ਇਹ ਵੱਡੀ ਆਵਾਜ਼ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੇ ਮਰੇ ਪਿਤਾ ਲਈ ਦੁਖੀ ਹਨ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਠਿਕਾਣਿਆਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਇਕੋ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਦੌੜ ਪਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਗਏ, ਤੇ ਹਰ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਸਥਾਨ ਵੱਲ ਚਲਿਆ। ਕੁਝ ਘੋੜਿਆਂ 'ਤੇ, ਕੁਝ ਹਾਥੀਆਂ 'ਤੇ, ਕੁਝ ਸੁੰਦਰ ਰਥਾਂ 'ਤੇ, ਤੇ ਹੋਰ ਨਰਮ-ਮੁਲਾਇਮ ਆਕਾਰੀ ਮਨੁੱਖ ਪੈਦਲ ਚਲਦੇ ਹੋਏ, ਰਾਮ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਹੋ ਕੇ, ਜਲਦੀ ਹੀ ਆਸ਼ਰਮ ਵੱਲ ਪਹੁੰਚਣ ਲੱਗੇ। ਭਾਈਆਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ, ਲੋਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਾਹਨਾਂ 'ਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪੈਰਾਂ ਤੇ ਪਹੀਏ ਦੀਆਂ ਗੂੰਜਾਂ ਨਾਲ, ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵੱਲ ਵਧੇ। ਜ਼ਮੀਨ, ਵਾਹਨਾਂ, ਪੈਰਾਂ ਤੇ ਪਹੀਏ ਦੀਆਂ ਚੋਟਾਂ ਨਾਲ, ਬੜੀ ਸ਼ੋਰਗੁਲ ਕਰਦੀ ਹੋਈ, ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਮਿਲਣ ਵਾਲੀ ਗੂੰਜ ਵਾਂਗ ਗੂੰਜ ਰਹੀ ਸੀ। ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਤੋਂ ਡਰ ਕੇ, ਹਾਥੀ, ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ, ਜੰਗਲ ਦੇ ਹੋਰ ਹਿੱਸੇ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ, ਤੇ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਵਾਸ਼ ਛੱਡ ਗਏ। ਬਦਾਂ, ਭੇੜ, ਭੈਸਾਂ, ਸੱਪ, ਬਾਂਦਰ, ਸ਼ੇਰ, ਜੰਗਲੀ ਬਲਦ, ਗਵਾਇਆ ਤੇ ਚਿਤਕਬਰੇ ਹਿਰਣ—all ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਭੱਜ ਗਏ। ਰਥਾਂਗ, ਨਤਯੂਹਾ, ਹੰਸ, ਕਾਰੰਡਵ, ਪਲਵ, ਕੋਕਿਲ ਤੇ ਕ੍ਰੌਂਚ—ਇਹ ਪੰਛੀ—all ਡਰ ਕੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵੱਲ ਉਡ ਗਏ। ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਤੋਂ ਡਰੇ ਹੋਏ, ਅਕਾਸ਼ ਪੰਛੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਹੋ ਗਈ; ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸੀ। ਅਚਾਨਕ, ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ, ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ੇਰ ਵਾਂਗ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ, ਤੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੁਆਰਾ ਅਜੈ, ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠਾ ਦੇਖਿਆ। ਰਾਮ ਦੇ ਕੋਲ ਆ ਕੇ, ਲੋਕਾਂ ਨੇ, ਕੈਕੇਈ ਅਤੇ ਮੰਥਰਾ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਰੋਣ ਵਾਲੇ ਚਿਹਰੇ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜੇ ਹੋ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ, ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੰਝੂਆਂ ਤੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਦੇਖ ਕੇ, ਧਰਮਵਾਨ ਰਾਮ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਿਤਾ ਵਾਂਗ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਜਾਂ ਮਾਂ ਵਾਂਗ ਆਪਣੀਆਂ ਧੀਆਂ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਗਾ ਲਿਆ। ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਰਾਮ ਨੇ ਗਲੇ ਲਗਾਇਆ, ਹੋਰਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ; ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਸਹਿਯੋਗੀਆਂ ਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਉਚਿਤ ਸਨਮਾਨ ਦਿੱਤਾ। ਉਥੇ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾਵਾਂ ਦੀ ਰੋਣ-ਧੋਣ ਦੀ ਗੂੰਜ, ਧਰਤੀ ਤੇ ਅਕਾਸ਼ 'ਚ ਗੂੰਜ ਰਹੀ ਸੀ, ਗੁਫਾਵਾਂ, ਪਹਾੜਾਂ ਤੇ ਹਰ ਦਿਸ਼ਾ 'ਚ, ਡੋਲ ਵਾਂਗ ਗੂੰਜਦੀ ਰਹੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੀ 102ਵੀਂ ਸਰਗਾ, ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਰਾਮਾਇਣ, ਜੋ ਮਹਾ ਕਵੀ ਵਾਲਮੀਕਿ ਨੇ ਰਚੀ, ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। *** ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਨੇ ਦਸ਼ਰਥ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਰਾਮ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਥਾਂ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ। ਰਾਜ-ਪਤਨੀਆਂ, ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਨਦੀ ਵੱਲ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਚਲਦੀਆਂ, ਉਥੇ ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਵਲੋਂ ਵਰਤਿਆ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਵੇਖਿਆ। ਕੌਸਲਿਆ, ਜਿਸਦਾ ਚਿਹਰਾ ਸੁੱਕਾ ਹੋਇਆ ਤੇ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਸੀ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਸੁਮਿਤਰਾ ਤੇ ਹੋਰ ਰਾਜ-ਪਤਨੀਆਂ ਨੂੰ ਕਹਿਣ ਲੱਗੀ: "ਇਹ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਰਾਜ ਤੋਂ ਵਿਹੜੇ ਹੋ ਕੇ, ਅਜਿਹੇ ਦੁਖੀ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਥੋਂ, ਸੁਮਿਤਰਾ, ਤੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਲਈ ਪਾਣੀ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਤੇਰਾ ਛੋਟਾ ਪੁੱਤਰ ਵੀ ਕਿਸੇ ਗਲਤ ਕੰਮ ਦਾ ਦੋਸ਼ੀ ਨਹੀਂ; ਉਹ ਜੋ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੀ ਖਾਤਰ ਧਰਮ ਨਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਵੀ, ਤੇਰਾ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਕਦੇ ਦੁਖ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ, ਉਸਨੂੰ ਕੋਈ ਅਧਮ ਜਾਂ ਅਣਉਚਿਤ ਕੰਮ ਛੱਡ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਦੁਖ ਪੈਦਾ ਕਰੇ।" ਉਥੇ, ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਦਰਭਾ ਘਾਸ 'ਤੇ, ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਵਲੋਂ ਛੱਡੀ ਇੰਗੁਦੀ ਦੇ ਬੇਲਣੀ ਕੇਕ ਨੂੰ ਵੱਡੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਵੇਖਿਆ। ਜਦੋਂ ਉਸਨੇ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਉਹ ਦੇਖਿਆ, ਜੋ ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਦੁਖ ਵਿਚ ਰੱਖਿਆ ਸੀ, ਰਾਣੀ ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ ਦਸ਼ਰਥ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਨੂੰ ਕਹਿਆ: "ਇਹ ਦੇਖੋ, ਰਾਘਵ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਹਾਨ ਪਿਤਾ, ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕੀਤਾ; ਦੇਖੋ, ਰਾਘਵ ਨੇ ਕਿਵੇਂ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਰਾਜਾ, ਜਿਸਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਇਹ ਭੋਜਨ ਉਸ ਲਈ ਉਚਿਤ ਨਹੀਂ ਲਗਦਾ, ਜਦ ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਆਨੰਦਾਂ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਦੇ ਚਾਰ ਪਾਸਿਆਂ 'ਤੇ ਰਾਜ ਕਰਕੇ, ਮਹਿੰਦਰ ਵਾਂਗ, ਦੁਨੀਆਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਹੁਣ ਇੰਗੁਦੀ ਫਲ ਤੇ ਬੇਲਣੀ ਕੇਕ ਹੀ ਕਿਵੇਂ ਖਾਂਦਾ ਹੈ? ਇਸ ਦੁਨੀਆਂ 'ਚ, ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਵੀ ਚੀਜ਼ ਇਸ ਤੋਂ ਵਧਕੇ ਦੁਖਦਾਈ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੀ: ਰਾਮ, ਜੋ ਇਤਨਾ ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਇੰਗੁਦੀ ਫਲ ਤੇ ਸ਼ਹਦ ਹੀ ਅਰਪਣ ਕਰੇ। ਰਾਮ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਇੰਗੁਦੀ ਕੇਕ ਦਿੰਦੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਮੇਰਾ ਹਿਰਦਾ ਦੁਖ ਤੋਂ ਹਜ਼ਾਰ ਟੁਕੜਿਆਂ 'ਚ ਕਿਵੇਂ ਨਹੀਂ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦਾ? ਇਹ ਲੋਕੀ ਕਹਾਵਤ ਮੈਨੂੰ ਸੱਚੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ: ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਭੋਜਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਉਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਵੀ ਉਵੇਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।" ਇਸ ਦੁਖੀ ਹਾਲਤ 'ਚ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ, co-wives ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਸੰਤੋਸ਼ ਦਿੱਤਾ, ਤੇ ਆਸ਼ਰਮ 'ਚ ਰਾਮ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ, ਜੋ ਜਿਵੇਂ ਅਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਡਿੱਗਿਆ ਦੇਵਤਾ ਲੱਗਦਾ ਸੀ। ਰਾਮ ਨੂੰ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਾਰੇ ਸੁਖ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ, mothers ਨੇ, ਦੁਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ, ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ 'ਚ ਹੰਝੂਆਂ ਵਗਾ ਦਿੱਤੇ। ਰਾਮ, ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ੇਰ ਵਾਂਗ ਤੇ ਆਪਣਾ ਵਚਨ ਨਿਭਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਉਠ ਕੇ ਆਪਣੇ ਸਾਰੀਆਂ ਮਾਂਵਾਂ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਚਰਨ ਛੂਹੇ। ਉਹ wide-eyed, ਨਰਮ ਤੇ ਕੋਮਲ ਉਂਗਲਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਨੇ, ਰਾਮ ਦੀ ਪਿੱਠ 'ਤੇ ਧੂੜ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਪੂੰਝੀ। ਸੁਮਿਤ੍ਰੀ, mothers ਨੂੰ ਦੁਖੀ ਵੇਖ ਕੇ, ਰਾਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਸਾਰੀਆਂ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਸ਼ੁਭ ਲਕੜੀਆਂ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਨੂੰ ਰਾਮ ਵਾਂਗ ਹੀ ਪਿਆਰ ਦਿੱਤਾ। ਸੀਤਾ ਵੀ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, mothers-in-law ਦੇ ਚਰਨ ਛੂਹ ਕੇ, ਹੰਝੂਆਂ ਭਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜੀ ਹੋ ਗਈ। ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ, ਮਾਂ ਵਾਂਗ ਧੀ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਗਾ ਕੇ, ਜੰਗਲ ਦੇ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਤੇ ਦੁਖੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦਿੱਤੀ। *** ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ 'ਚ, ਦੁਖ ਤੇ ਸਨਮਾਨ ਦੇ ਪਲ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ, ਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਮਾਂਵਾਂ, ਭਰਾਵਾਂ, ਤੇ ਸਹਿਯੋਗੀਆਂ ਨੇ ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਤੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰ ਤੇ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਘੇਰ ਲਿਆ।