ਜਦੋਂ ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਅਤੇ ਵੈਦੇਹੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦਸ਼ਰਥ ਜੀ ਲਈ ਜਲ ਅਰਪਣ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵਿਲਾਪ ਕੀਤਾ, ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਰੋਣ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਪਹਾੜਾਂ 'ਤੇ ਗੂੰਜਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਉਹ ਸਿੰਘਾਂ ਵਾਂਗ ਗੂੰਜਦੇ ਹੋਏ ਰੋ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਹ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀਆਂ ਦੁਖੀ ਕਰ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਭਰਤ ਦੇ ਸੈਨਿਕ ਡਰ ਗਏ। ਉਹ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਆਖਣ ਲੱਗੇ, "ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਭਰਤ ਰਾਮ ਨੂੰ ਮਿਲ ਚੁੱਕਾ ਹੈ; ਇਹ ਵੱਡੀ ਆਵਾਜ਼ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੇ ਮਰੇ ਪਿਤਾ ਲਈ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਆਪਣੇ-اپਣੇ ਢਾਣਿਆਂ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਇੱਕੋ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਦੌੜ ਪਏ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਨ ਇੱਕ ਹੋ ਗਏ, ਹਰ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਥਾਂ ਵੱਲ ਦੌੜਦਾ ਗਿਆ। ਕੁਝ ਘੋੜਿਆਂ ਉੱਤੇ, ਕੁਝ ਹਾਥੀਆਂ ਉੱਤੇ, ਕੁਝ ਸੁੰਦਰ ਰਥਾਂ ਉੱਤੇ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਨਰਮ-ਕੋਮਲ ਆਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਵਾਲੇ ਪੈਦਲ ਹੀ ਚਲੇ। ਸਾਰੇ ਲੋਕ, ਜੋ ਰਾਮ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਲਈ ਉਤਾਵਲੇ ਸਨ—ਜੋ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਨਿਕਾਲੇ ਗਏ ਸਨ ਪਰ ਜਿਵੇਂ ਕਈ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਵਿਛੋੜੇ ਹੋਏ ਲੱਗਦੇ ਸਨ—ਫ਼ੌਰਨ ਹੀ ਆਸ਼ਰਮ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪਏ। ਭਾਈਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਦੀ ਉਤਸ਼ੁਕਤਾ ਨਾਲ, ਲੋਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਾਹਨਾਂ 'ਚ, ਘੋੜਿਆਂ ਅਤੇ ਰਥਾਂ ਦੀਆਂ ਗੜਗੜਾਹਟਾਂ ਨਾਲ, ਉਥੇ ਪਹੁੰਚਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਜ਼ਮੀਨ ਵਾਹਨਾਂ, ਘੋੜਿਆਂ ਅਤੇ ਰਥਾਂ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਅਤੇ ਪਹੀਏਆਂ ਨਾਲ ਕੁੱਟੀ ਗਈ, ਤੇ ਉਹ ਆਵਾਜ਼ ਇੰਨੀ ਉਚੀ ਹੋ ਗਈ ਜਿਵੇਂ ਬੱਦਲਾਂ ਦੇ ਟਕਰਾਉਣ ਨਾਲ ਅੰਬਰ ਗੂੰਜਦਾ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਕੇ, ਹਾਥੀ ਆਪਣੇ ਛੋਟਿਆਂ ਸਮੇਤ ਡਰ ਕੇ ਹੋਰ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ, ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਗੰਧ ਛੱਡਦੇ ਹੋਏ। ਸੂਰ, ਭੇੜੀਆਂ, ਭੈਂਸ, ਸੱਪ, ਬਾਂਦਰ, ਸ਼ੇਰ, ਜੰਗਲੀ ਬਲਦ, ਗਵਯਾ ਅਤੇ ਚਿਤਾਬਰ—all ਇਕੱਠੇ ਡਰ ਕੇ ਭੱਜ ਪਏ। ਰਥਾਂਗ, ਨਤਯੂਹਾ, ਹੰਸ, ਕਾਰੰਡਵ, ਪਲਵ, ਕੋਕਿਲ ਅਤੇ ਕ੍ਰੌਂਚ ਪੰਛੀ ਵੀ ਡਰ ਕੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵੱਲ ਉੱਡ ਗਏ। ਉਹ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਅਸਮਾਨ ਪੰਛੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ ਤੇ ਧਰਤੀ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਸੀ; ਦੋਵੇਂ ਇਸ ਸਮੇਂ ਚਮਕ ਰਹੇ ਲੱਗਦੇ ਸਨ। ਫਿਰ, ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਅਚਾਨਕ ਰਾਮ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ—ਮਰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਘ, ਪ੍ਰਖਰ ਤੇ ਅਜੇਤ, ਨੰਗੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਬੈਠਿਆ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਰਾਮ ਦੇ ਕੋਲ ਆਏ, ਕੈਕਈ ਅਤੇ ਮੰਥਰਾ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰਿਆਂ ਉੱਤੇ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਰਾਮ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੁਖੀ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ, ਪਿਤਾ ਵਾਂਗ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਜਾਂ ਮਾਂ ਵਾਂਗ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ, ਆਪਣੇ ਗਲੇ ਲਾ ਲਿਆ। ਕੁਝ ਨੂੰ ਉਥੇ ਹੀ ਗਲੇ ਲਾਇਆ, ਕੁਝ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ; ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਸੱਜਣਾਂ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਉਚਿਤ ਆਦਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਥੇ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾਵਾਂ ਦੀ ਰੋਣ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਧਰਤੀ ਤੇ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ, ਪਹਾੜਾਂ, ਗੁਫਾਵਾਂ ਅਤੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਮੰਦ੍ਰ ਢੋਲਾਂ ਵਾਂਗ ਗੂੰਜ ਰਹੀ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ੧੦੨ਵੇਂ ਸਰਗ ਦਾ ਸਮਾਪਨ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ, ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਵਸੀਸ਼ਠ ਨੇ ਦਸ਼ਰਥ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਉਸ ਥਾਂ ਵੱਲ ਰੁਖ ਕੀਤਾ। ਜਦੋਂ ਰਾਜਸੀ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਨਦੀ ਵੱਲ ਚਲਦੀਆਂ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ ਵੇਖੀ ਜਿੱਥੇ ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਵੱਸਦੇ ਸਨ। ਕੌਸਲਿਆ, ਜਿਸਦਾ ਚਿਹਰਾ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਸੁੱਕ ਗਿਆ ਸੀ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਸੁਮਿਤਰਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗੀ, "ਇਹ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਹੁਣ ਰਾਜ ਤੋਂ ਵਾਂਝੇ ਹੋਏ, ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਤਕਲੀਫ਼ਾਂ ਸਹਿ ਰਹੇ ਹਨ। "ਇਥੋਂ, ਸੁਮਿਤਰੇ, ਤੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਲਈ ਬਿਨਾਂ ਥੱਕੇ ਪਾਣੀ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਤੇਰਾ ਛੋਟਾ ਪੁੱਤਰ ਵੀ ਕੋਈ ਗਲਤ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ; ਉਹ ਜੋ ਕੁਝ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੀ ਖਾਤਰ ਨੇਕੀ ਨਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਅੱਜ ਵੀ, ਉਹ, ਜੋ ਕਦੇ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ, ਉਚਿਤ ਨਹੀਂ ਕਿ ਕੋਈ ਅਯੋਗ ਕੰਮ ਕਰੇ, ਜਾਂ ਦੁਖ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਕੰਮ ਕਰੇ।" ਫਿਰ, ਉਸਨੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਦਰਭਾ ਘਾਹ ਉੱਤੇ ਪਏ ਇੰਗੁਦੀ ਫਲ ਦੇ ਪਿਠੇ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਉਸਦੇ ਪਤੀ ਰਾਮ ਨੇ ਛੱਡਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਦੇਖ ਕੇ, ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ ਸਾਰੀਆਂ ਰਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਇਹ ਦੇਖੋ, ਜੋ ਰਾਘਵ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਹਾਨ ਪਿਤਾ, ਇක්ෂਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਲਈ, ਉਚਿਤ ਰੀਤ ਨਾਲ ਅਰਪਣ ਕੀਤਾ। ਜਿਸ ਰਾਜੇ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਰਗੀ ਸੀ, ਉਸ ਲਈ ਇਹ ਭੋਜਨ ਉਚਿਤ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਸੁਖ ਭੋਗ ਚੁੱਕਾ ਸੀ।" "ਜਿਸਨੇ ਚਾਰਾਂ ਪਾਸੇ ਧਰਤੀ ਤੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ, ਮਹੇੰਦਰ ਵਰਗਾ ਮਹਾਨ, ਉਹ ਹੁਣ ਸਿਰਫ਼ ਇੰਗੁਦੀ ਫਲ ਤੇ ਪਿਠੇ ਹੀ ਕਿਵੇਂ ਖਾਂਦਾ ਹੋਵੇਗਾ? ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੁਖਦਾਈ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ ਕਿ ਰਾਮ, ਜੋ ਇੰਨਾ ਸੁਖੀ ਸੀ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਇੰਗੁਦੀ ਫਲ ਤੇ ਸ਼ਹਦ ਹੀ ਭੇਟ ਕਰੇ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਵੇਖਦੀ ਹਾਂ ਕਿ ਰਾਮ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਇੰਗੁਦੀ ਪਿਠੇ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਟੁੱਟ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ?" "ਸੱਚਮੁੱਚ, ਇਹ ਲੋਕਕਥਨ ਸਹੀ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਦਾ ਭੋਜਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹਦੇ ਉੱਤੇ ਉਹਦੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵੀ ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।" ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਇੰਨਾ ਦੁਖੀ ਵੇਖ ਕੇ, ਹੋਰ ਰਾਣੀਆਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦਿੱਤੀ। ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਸੁਖ ਛੱਡ ਚੁੱਕਾ ਸੀ ਤੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਜਿਵੇਂ ਸਵਰਗ ਤੋਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਆਇਆ ਹੋਵੇ। ਰਾਮ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਮਾਵਾਂ ਦੁਖ ਨਾਲ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਰਾਮ, ਜੋ ਸੱਚਦੇ ਵਚਨ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਉੱਠਿਆ ਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਦੇ ਚਰਨ ਛੁਹੇ। ਉਹ ਮਹਿਲਾਵਾਂ, ਨਰਮ ਤੇ ਕੋਮਲ ਉਂਗਲੀਆਂ ਨਾਲ, ਰਾਮ ਦੀ ਪਿੱਠ ਤੋਂ ਧੂੜ ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਪੋਛਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਸੋਮਿਤ੍ਰੀ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਵੀ, ਸਾਰੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਨੂੰ, ਰਾਮ ਦੇ ਮਗਰ, ਆਦਰ ਸਹਿਤ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਸਾਰੀਆਂ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਮੰਗਲ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਨੂੰ ਵੀ ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਪਿਆਰ ਦਿੱਤਾ ਜਿਵੇਂ ਰਾਮ ਨੂੰ। ਸੀਤਾ, ਜੋ ਦੁਖੀ ਸੀ, ਉਹ ਵੀ ਮਾਵਾਂ ਦੇ ਚਰਨ ਛੁਹ ਕੇ, ਹੰਝੂਆਂ ਭਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜੀ ਹੋ ਗਈ।