ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਅਤੇ ਭਰਤ ਪਵਿੱਤਰ, ਸੁਚੱਜੀ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਰਹਿਤ ਘਾਟ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚੇ, ਜਿੱਥੇ ਤੇਜ਼ ਧਾਰਾ ਵਾਲਾ ਜਲ ਵਗ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਾਣੀ ਅਰਪਣ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ, "ਇਹ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਰਾਜਨ।" ਧਰਤੀ ਦੇ ਇਸ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਪਾਣੀ ਭਰ ਕੇ, ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਮੁੱਖ ਕਰਕੇ ਰੋਦੇ ਹੋਏ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ, "ਹੇ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ, ਅੱਜ ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤਾ ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਅਟੱਲ ਪਾਣੀ, ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਪਿਤਰ ਲੋਕ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ ਹੋ, ਤੁਹਾਡੇ ਤੱਕ ਜਾਵੇ।" ਫਿਰ ਰਾਘਵ, ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਸਮੇਤ, ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਦੇ ਘਾਟ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆਇਆ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਲਈ ਪਿੰਡ-ਦਾਨ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦਰਭਾ ਘਾਹ ਦੀ ਚੌਕੀ 'ਤੇ ਆਟੇ, ਬੇਰੀ ਅਤੇ ਜੌ ਮਿਲਾ ਕੇ ਬਣਾਈਆਂ ਪਿੰਡ ਰੱਖੀਆਂ। ਰਾਮ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਰੋਦੇ ਹੋਏ ਬੋਲੇ, "ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜਨ, ਇਹ ਪਿੰਡ ਪ੍ਰਸੰਨ ਚਿੱਤ ਹੋ ਕੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਅਸੀਂ ਖੁਦ ਭੀ ਉਚਿਤ ਭੋਜਨ ਤੋਂ ਵਾਂਝੇ ਹਾਂ। ਜਿਵੇਂ ਮਨੁੱਖ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਭੀ ਭੋਜਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ, ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ ਸੀ, ਨਦੀ ਦੇ ਘਾਟ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਹੋਏ ਸੁੰਦਰ ਪਹਾੜੀ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ। ਜਦ ਉਹ ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਝੋਪੜੀ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਭਰਤ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾ ਲਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੋਣ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਪਹਾੜਾਂ ਉੱਤੇ ਗੂੰਜ ਪੈ ਗਈ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਉੱਤੇ ਵਾਹ ਵਾਹ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਵੈਦੇਹੀ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਰੋ ਰਹੀ ਸੀ। ਇਹ ਕਰੂਣ ਰੋਣ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਕੇ, ਭਰਤ ਦੇ ਸੈਨਿਕ ਡਰ ਗਏ। ਉਹ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ, "ਨਿਸ਼ਚਤ ਹੀ ਭਰਤ ਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਰਾਮ ਨਾਲ ਹੋ ਗਈ ਹੈ; ਇਹ ਵੱਡੀ ਆਵਾਜ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੇ ਮਰੇ ਪਿਤਾ ਲਈ ਸੋਗ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।" ਫਿਰ ਸਾਰੇ ਆਪਣੇ ਝੋਨੇ ਛੱਡ ਕੇ, ਇਕੋ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਦੌੜ ਪਏ, ਹਰ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਥਾਂ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪਿਆ। ਕੁਝ ਘੋੜਿਆਂ ਉੱਤੇ, ਕੁਝ ਹਾਥੀਆਂ ਉੱਤੇ, ਕੁਝ ਸੁੰਦਰ ਰਥਾਂ ਉੱਤੇ, ਤੇ ਕੁਝ ਨਰਮ ਹਿਰਦੇ ਵਾਲੇ ਪੈਦਲ ਚਲੇ। ਸਾਰੇ ਲੋਕ, ਜੋ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਸਨ—ਜੋ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਨਿਕਾਲੇ ਗਏ ਹੋਏ ਵੀ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਵਿਛੋੜੇ ਜਾਪਦੇ ਸਨ—ਉਹ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਆਸ਼ਰਮ ਵੱਲ ਆਏ। ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਦੀ ਉਤਸੁਕਤਾ ਵਿੱਚ, ਲੋਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਵਾਰੀ ਵਾਲੀਆਂ ਗੱਡੀਆਂ 'ਚ ਉਥੇ ਪਹੁੰਚੇ, ਜਿੱਥੇ ਪੈਰਾਂ, ਪੈਰਿਆਂ ਅਤੇ ਪਹੀਏਆਂ ਦੀ ਧੁੰਮ ਮਚੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਜਿੱਥੇ-ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਸਵਾਰੀਆਂ ਗਈਆਂ, ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਪੈਰਾਂ ਅਤੇ ਪਹੀਏਆਂ ਦੀ ਟਕਰ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਗੂੰਜ ਉਠੀ, ਜਿਵੇਂ ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਗੜਗੜਾਹਟ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਸ਼ੋਰ ਸੁਣ ਕੇ, ਹਾਥੀ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਸਮੇਤ ਡਰ ਗਏ ਤੇ ਜੰਗਲ ਦੇ ਦੂਜੇ ਹਿੱਸੇ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ। ਸੂਅਰ, ਭੇਡੀਆਂ, ਮੱਝ, ਸੱਪ, ਬੰਦਰ, ਸ਼ੇਰ, ਜੰਗਲੀ ਬਲਦ, ਗਵਯਾ ਅਤੇ ਚਿਤਾਬਰ—all ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਭੱਜ ਪਏ। ਰਥਾਂਗ, ਨਤਯੂਹਾ, ਹੰਸ, ਕਾਰੰਡਵ, ਪਲਵ, ਕੋਕਿਲ ਅਤੇ ਕ੍ਰੌਂਚ ਆਦਿ ਪੰਛੀ ਵੀ ਡਰ ਕੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵੱਲ ਉੱਡ ਗਏ। ਆਕਾਸ਼ ਪੰਛੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ ਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਹੋ ਗਈ—ਉਹ ਸਮਾਂ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਰੌਣਕਦਾਰ ਜਾਪ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਅਚਾਨਕ, ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਵਲੋਂ ਅਜਿੱਤ ਤੇ ਮਹਾਨ ਜਾਪਦੇ, ਨੰਗੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਲੋਕ, ਕੈਕੇਈ ਅਤੇ ਮੰਥਰਾ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਚਿਹਰੇ ਲੈ ਕੇ ਰਾਮ ਅੱਗੇ ਆ ਖੜੇ ਹੋਏ। ਰਾਮ ਨੇ, ਉਹਨਾਂ ਮਰਦਾਂ ਨੂੰ, ਜੋ ਦੁਖੀ ਤੇ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੰਝੂ ਲੈ ਕੇ ਖੜੇ ਸਨ, ਪਿਤਾ ਵਾਂਗੂ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਜਾਂ ਮਾਂ ਵਾਂਗੂ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ, ਆਪਣੇ ਗਲੇ ਲਾ ਲਿਆ। ਉਥੇ, ਕੁਝ ਨੂੰ ਰਾਮ ਨੇ ਗਲੇ ਲਾਇਆ, ਕੁਝ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ; ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਸਹਿਯੋਗੀਆਂ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਉਚਿਤ ਆਦਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਥਾਂ ਉੱਤੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾਵਾਂ ਦੇ ਸੋਗ ਭਰੇ ਰੋਣ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਧਰਤੀ ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਗੂੰਜ ਰਹੀ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਡੋਲ ਵੱਜ ਰਹੇ ਹੋਣ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ, ਪਹਾੜਾਂ ਅਤੇ ਗੁਫਾਵਾਂ ਵਿਚ ਵਾਪਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ 102ਵੇਂ ਸਰਗ ਦਾ ਸਮਾਪਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਵਾਲਮੀਕੀ ਨੇ ਰਚਿਆ। ਇਸ ਮੌਕੇ ਤੇ, ਵਸੀਸ਼ਠ ਜੀ ਨੇ ਦਸ਼ਰਥ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਲਾ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਦੀ ਉਤਸੁਕਤਾ ਨਾਲ, ਉਸ ਥਾਂ ਵੱਲ ਰੁਖ ਕੀਤਾ। ਰਾਜ ਮਹਿਸੀਆਂ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਨਦੀ ਵੱਲ ਚਲਦੀਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ ਵੇਖੀ ਜਿੱਥੇ ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਆਉਂਦੇ-ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਕੌਸਲਿਆ, ਜਿਸਦਾ ਚਿਹਰਾ ਸੁੱਕ ਚੁੱਕਾ ਤੇ ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਦੁਖੀ ਮਨ ਨਾਲ ਸੁਮਿਤਰਾ ਤੇ ਹੋਰ ਰਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਅਖੀ, "ਇਹ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਰਾਜ ਤੋਂ ਨਿਕਾਲੇ ਹੋਏ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਦੁਖ ਭੋਗ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਥੋਂ, ਸੁਮਿਤਰਾ, ਤੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਲਈ ਪਾਣੀ ਭਰ ਕੇ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਤੇਰਾ ਛੋਟਾ ਪੁੱਤਰ ਭੀ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿੰਦਣਯੋਗ ਨਹੀਂ; ਉਹ ਜੋ ਕੁਝ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਧਰਮ ਵਾਸਤੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਲਈ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਵੀ, ਤੇਰਾ ਪੁੱਤਰ, ਭਾਵੇਂ ਕਦੇ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ, ਉਸਨੂੰ ਅਜਿਹੀ ਕੋਈ ਘਟੀਆ ਜਾਂ ਅਯੋਗਤਾ ਵਾਲੀ ਕਿਰਿਆ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣੇ।" ਫਿਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਦਰਭਾ ਘਾਹ ਉੱਤੇ ਪਈ ਹੋਈ ਇੰਗੁਦੀ ਦੇ ਪਿੰਡ ਨੂੰ, ਜੋ ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਲਈ ਰੱਖੀ ਸੀ, ਵੱਡੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ। ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਰੱਖਿਆ ਉਹ ਪਿੰਡ ਦੇਖ ਕੇ, ਜੋ ਰਾਮ ਨੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਸੋਗ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਸੀ, ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ ਦਸ਼ਰਥ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ ਕਿਹਾ, "ਇਹ ਦੇਖੋ, ਰਾਘਵ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਹਾਨ ਪਿਤਾ, ਇක්ෂਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਰਾਜਾ ਲਈ, ਕਿੰਨਾ ਪਵਿੱਤਰ ਅਰਪਣ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਰਾਘਵ ਵਲੋਂ ਢੁਕਵੀਂ ਰੀਤ ਨਾਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਪਿੰਡ ਹੈ।" "ਜਿਸ ਰਾਜੇ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਰਗੀ ਸੀ, ਉਸ ਲਈ ਇਹ ਪਿੰਡ ਸੁਖਦਾਇਕ ਨਹੀਂ ਜਾਪਦਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਾਰੇ ਸੁਖਾਂ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲਿਆ। ਜਿਸਨੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੱਕ ਰਾਜ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਮਹਿੰਦਰ ਵਰਗਾ ਸੀ, ਉਹ ਹੁਣ ਕੇਵਲ ਇੰਗੁਦੀ ਫਲ ਤੇ ਪਿੰਡ ਕਿਵੇਂ ਖਾਂਦਾ ਹੋਵੇਗਾ? ਦੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਮੇਰੇ ਲਈ ਇਸ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਕੋਈ ਦੁਖਦਾਈ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਿ ਰਾਮ, ਜੋ ਕਦੇ ਵੱਡਾ ਰਾਜਾ ਸੀ, ਹੁਣ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਲਈ ਕੇਵਲ ਇੰਗੁਦੀ ਤੇ ਮਧੂ ਦਾ ਪਿੰਡ ਅਰਪਣ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜਦ ਮੈਂ ਵੇਖਦੀ ਹਾਂ ਕਿ ਰਾਮ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਇੰਗੁਦੀ ਦੇ ਪਿੰਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਅਜਿਹਾ ਦੁਖ ਵੇਖ ਕੇ ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਹਜ਼ਾਰ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਵਿੱਢ ਜਾਂਦਾ?" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਿਤਾ ਦੀ ਯਾਦ, ਵਿਛੋੜਾ, ਰਾਜ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਦੁਖ ਭਰੀ ਹਾਲਤ ਅਤੇ ਰਾਮ ਦੀ ਨਿਭਾਈ ਹੋਈ ਧਰਮ-ਰੀਤ, ਸਭ ਆਸ ਪਾਸ ਦੇ ਲੋਕਾਂ, ਪਹਾੜਾਂ, ਪੰਛੀਆਂ ਅਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਹਿਲਾ ਗਈ।