ਉਹ ਮਹਾਨ ਯੋਧੇ, ਬੜੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਸੁੰਦਰ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚੇ, ਜਿਸ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਖਿੜਦੇ ਹੋਏ ਬਾਗਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ, ਸੁੱਚਾ ਅਤੇ ਚਿੱਟਾ ਘਾਟ ਲੱਭਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਤੇਜ਼ ਧਾਰਾ ਵਗਦਾ ਸੀ। ਉੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪਾਣੀ ਚੜ੍ਹਾਇਆ ਅਤੇ ਆਖਿਆ, "ਇਹ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਰਾਜਾ।" ਫਿਰ ਧਰਤੀ ਦੇ ਮਾਲਕ ਰਾਮ ਨੇ ਹਥੇਲੀਆਂ ਜੋੜ ਕੇ ਪਾਣੀ ਭਰਿਆ, ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਰੋ ਪਏ ਅਤੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ, "ਹੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਸ਼ੇਰ, ਅੱਜ ਮੈਂ ਜੋ ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਕਦੇ ਨਾ ਮੁੱਕਣ ਵਾਲਾ ਪਾਣੀ ਚੜ੍ਹਾਇਆ ਹੈ, ਇਹ ਤੁਹਾਨੂੰ, ਜੋ ਪਿਤਰ ਲੋਕ ਚਲੇ ਗਏ ਹੋ, ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਵੇ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਘਵ ਰਾਮ ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆਏ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਲਈ ਪਾਣੀ ਦਾ ਤਰਪਣ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦਰਭਾ ਘਾਹ ਦੇ ਬਿਸਤਰੇ ਉੱਤੇ ਆਟੇ, ਬੇਰੀ ਅਤੇ ਜੌ ਮਿਲਾ ਕੇ ਬਣਾਈਆਂ ਪਿੰਡੀਆਂ ਰੱਖੀਆਂ। ਰਾਮ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋ ਕੇ, ਰੋਦਿਆਂ ਆਖਣ ਲੱਗੇ, "ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ, ਇਹ ਪਿੰਡੀ ਖਾਓ, ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ। ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਆਪ ਭੀ ਠੀਕ ਖਾਣਾ ਨਹੀਂ ਖਾ ਰਹੇ। ਜਿਵੇਂ ਪੁੱਤਰ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਓਹੋ ਹੀ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਭੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।" ਫਿਰ ਉਹੀ ਰਸਤਾ ਲੰਘਦੇ ਹੋਏ, ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਸ਼ੇਰ ਰਾਮ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੋਂ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਸੁੰਦਰ ਪਹਾੜੀ ਉੱਤੇ ਆ ਗਏ। ਓਥੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਭਰਤ ਅਤੇ ਲਖ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਬਾਹਾਂ ਵਿੱਚ ਚੁੱਕ ਲਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੋਣ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚ ਗੂੰਜਣ ਲੱਗੀ। ਰਾਮ, ਲਖ਼ਮਣ, ਭਰਤ ਅਤੇ ਵੈਦੇਹੀ, ਸਿੰਘਾਂ ਵਾਂਗ ਰੋ ਰਹੇ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਭਰਤ ਦੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰਾਂ ਦੇ ਰੋਣ ਦੀ ਉੱਚੀ ਦਹਾੜ ਸੁਣੀ, ਉਹ ਡਰ ਗਏ। ਉਹ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ, "ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਭਰਤ ਨੂੰ ਰਾਮ ਮਿਲ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਹ ਵੱਡੀ ਆਵਾਜ਼ ਆਪਣੇ ਪਿਓ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਸੋਗ ਮਨਾ ਰਹਿਆਂ ਦੀ ਹੈ।" ਫਿਰ ਉਹ ਸਾਰੇ ਆਪਣੇ ਥਾਂ ਛੱਡ ਕੇ, ਇੱਕੋ ਪਾਸੇ ਨਿਕਲ ਪਏ। ਕੋਈ ਘੋੜਿਆਂ ਉੱਤੇ, ਕੋਈ ਹਾਥੀਆਂ ਉੱਤੇ, ਕੋਈ ਸੋਹਣੀਆਂ ਰਥਾਂ ਤੇ, ਤੇ ਕੁਝ ਨਜ਼ੁਕ-ਕਾਇਆ ਪੈਦਲ ਦੌੜ ਪਏ। ਸਾਰੇ ਲੋਕ, ਜੋ ਰਾਮ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਕਈ ਦਿਨਾਂ ਤੋਂ ਵਿਛੜੇ ਹੋਣ, ਜਲਦੀ ਜਲਦੀ ਆਸ਼ਰਮ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪਏ। ਉਹ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਲਈ ਉਤਾਵਲੇ ਹੋਏ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਵਾਰੀਆਂ ਤੇ, ਪੈਦਲ, ਰਥਾਂ ਅਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਟਾਪਾਂ ਤੇ ਪਹੀਏਆਂ ਦੀਆਂ ਗੂੰਜਾਂ ਨਾਲ, ਉਥੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਗਏ। ਜ਼ਮੀਨ, ਜਿੱਥੇ ਕਈ ਵਾਹਨਾਂ, ਪੈਰਾਂ ਅਤੇ ਪਹੀਏਆਂ ਦੀਆਂ ਟੱਕਰਾਂ ਪਈਆਂ, ਗੂੰਜਣ ਲੱਗੀ, ਜਿਵੇਂ ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਟੱਕਰ ਨਾਲ ਆਕਾਸ਼ ਗੂੰਜਦਾ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਸ਼ੋਰ ਸੁਣ ਕੇ, ਹਾਥੀ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਸਮੇਤ ਡਰ ਕੇ ਹੋਰ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਭੱਜ ਗਏ, ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਛੱਡਦੇ ਹੋਏ। ਸੂਰ, ਭੇਡੀਆਂ, ਭੈਂਸਾਂ, ਸੱਪ, ਬਾਂਦਰ, ਬਾਘ, ਜੰਗਲੀ ਬਲਦ, ਗਵਯਾ ਅਤੇ ਚਿੱਤਕਬਰਹਿਰਨ—all ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਭੱਜ ਪਏ। ਰਥਾਂਗ, ਨਤਯੂਹਾਸ, ਹੰਸ, ਕਾਰੰਡਵ, ਪਲਵ, ਕੋਕਿਲ ਅਤੇ ਕ੍ਰੌਂਚ ਪੰਛੀ ਭੀ ਡਰ ਕੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਉਡ ਗਏ। ਉਸ ਸ਼ੋਰ ਨਾਲ ਆਕਾਸ਼ ਪੰਛੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ ਤੇ ਧਰਤੀ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ—ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ। ਅਚਾਨਕ, ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਅਜੇ ਤੱਕ ਨਾ ਜਿੱਤਿਆ ਗਿਆ, ਨੰਗੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਬੈਠਾ ਸੀ। ਲੋਕ ਰਾਮ ਕੋਲ ਆਏ, ਕੈਕੇਈ ਅਤੇ ਮੰਥਰਾ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਰੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜੇ ਹੋ ਗਏ। ਉਹਨਾਂ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ, ਜੋ ਰੋ ਰਹੇ ਸਨ, ਰਾਮ ਨੇ ਪਿਤਾ ਵਾਂਗ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਜਾਂ ਮਾਂ ਵਾਂਗ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾ ਲਿਆ। ਕੁਝ ਨੂੰ ਰਾਮ ਨੇ ਗਲੇ ਲਾਇਆ, ਕੁਝ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਸਾਥੀਆਂ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਉਚਿਤ ਆਦਰ ਦਿੱਤਾ। ਉੱਥੇ ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾਵਾਂ ਦੀ ਰੋਣ ਦੀ ਗੂੰਜ, ਧਰਤੀ ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਪਹਾੜਾਂ, ਗੁਫਾਵਾਂ ਅਤੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਡੰਕੇ ਦੀ ਧੁਨ ਵਾਂਗ ਗੂੰਜਦੀ ਰਹੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦਾ ਇਕ ਸੌ ਦੂਜਾ ਸਰਗ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ, ਜਿਸਨੂੰ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਰਾਮਾਇਣ ਵਿਚ ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਵਾਲਮੀਕਿ ਨੇ ਰਚਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਵਸੀਸ਼ਠ ਜੀ ਨੇ ਦਸ਼ਰਥ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਦੀ ਆਸ ਨਾਲ, ਉਸ ਥਾਂ ਵੱਲ ਰੁਖ ਕੀਤਾ। ਰਾਣੀਆਂ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਦਰਿਆ ਵੱਲ ਚਲੀਆਂ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ ਵੇਖੀ, ਜਿੱਥੇ ਰਾਮ ਤੇ ਲਖ਼ਮਣ ਆਉਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਕੌਸਲਿਆ, ਜਿਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਸੁੱਕ ਗਿਆ ਸੀ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਸੁਮਿਤਰਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗੀ, "ਇਹ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਰਾਜ ਤੋਂ ਕੱਢ ਕੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।" "ਇਥੋਂ, ਸੁਮਿਤਰਾ, ਤੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਲਈ ਪਾਣੀ ਭਰ ਕੇ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਤੇਰਾ ਛੋਟਾ ਪੁੱਤਰ ਵੀ ਕਦੇ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ਯੋਗ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਜੋ ਕੁਝ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਭਰਾ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਕਰਦਾ ਹੈ।" "ਅੱਜ ਭੀ, ਤੇਰਾ ਪੁੱਤਰ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਸ ਨੇ ਕਦੇ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ, ਉਹਨਾਂ ਕੰਮਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਵੇ ਜੋ ਅਪਵਿੱਤਰ ਜਾਂ ਦੁੱਖ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਹਨ।" ਫਿਰ, ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਦਰਭਾ ਘਾਹ ਉੱਤੇ ਪਈ ਇੰਗੁਦੀ ਦੇ ਫਲ ਦੀ ਪਿੰਡੀ ਨੂੰ, ਜੋ ਉਸਦੇ ਪਤੀ ਨੇ ਛੱਡੀ ਸੀ, ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਨੇਤਰਾਂ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ। ਰਾਮ ਨੇ, ਪਿਤਾ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਪਿੰਡੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਰੱਖੀ ਸੀ, ਉਹ ਦੇਖ ਕੇ ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ ਸਾਰੀਆਂ ਰਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਇਹ ਵੇਖੋ, ਰਾਘਵ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਹਾਨ ਪਿਤਾ, ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਰਾਜਾ ਲਈ, ਕਿਨ੍ਹਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਰੀਤਾਂ ਨਾਲ ਇਹ ਪਿੰਡੀ ਭੇਟ ਕੀਤੀ ਹੈ।" "ਜੋ ਰਾਜਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਰਗਾ ਮਹਾਨ ਸੀ, ਉਸ ਲਈ ਇਹ ਭੋਜਨ ਉਚਿਤ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ, ਜੋ ਸਾਰੀ ਸੁਖ-ਸੁਵਿਧਾ ਭੋਗ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਧਰਤੀ ਤੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ, ਇੰਦ੍ਰ ਵਰਗਾ ਮਹਾਨ ਸੀ, ਉਹ ਹੁਣ ਕੇਵਲ ਇੰਗੁਦੀ ਦੇ ਫਲ ਤੇ ਪਿੰਡੀ ਕਿਵੇਂ ਖਾ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇਗਾ?" "ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਹੋਰ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖਦਾਈ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਰਾਮ, ਜੋ ਕਦੇ ਭੀ ਘਾਟੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਇੰਗੁਦੀ ਫਲ ਅਤੇ ਸ਼ਹਦ ਭੇਟ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।