ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਨੇ ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਸੰਤੁਸਟੀ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਦਰਿਆ ਵੱਲ ਉਤਰਨ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਜਨ, ਵੱਡੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ, ਉਸ ਸੁੰਦਰ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਪਹੁੰਚੇ, ਜਿਸਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਬੇਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਸਨ। ਉਹ ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ, ਸਾਫ਼, ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਰਹਿਤ ਥਾਂ ਤੇ ਪਹੁੰਚੇ, ਜਿੱਥੇ ਦਰਿਆ ਦਾ ਪਾਣੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਥੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪਾਣੀ ਚੜ੍ਹਾਇਆ ਅਤੇ ਕਿਹਾ, "ਇਹ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਰਾਜਾ!" ਧਰਤੀ ਦੇ ਮਾਲਕ, ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਪਾਣੀ ਭਰ ਕੇ, ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਮੁੜੇ, ਰੋਦੇ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਆਖੇ: "ਹੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦਾ ਸ਼ੇਰ, ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ, ਅਟੱਲ ਪਾਣੀ, ਜੋ ਮੈਂ ਅੱਜ ਚੜ੍ਹਾਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਤੁਹਾਡੇ ਤਕ ਪਹੁੰਚੇ, ਜੋ ਪਿਤਰ ਲੋਕ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ ਹੋ।" ਫਿਰ ਰਾਘਵ, ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਪਿਤਾ ਲਈ ਪਾਣੀ ਦਾ ਤਰਪਣ ਕੀਤਾ। ਰਾਮ ਨੇ, ਦਰਭਾ ਘਾਸ ਦੇ ਵਿਛੋਣੇ 'ਤੇ, ਆਟੇ, ਬੈਰੀ ਅਤੇ ਜੌ ਦੇ ਮਿਲੇ ਹੋਏ ਪਿੰਡ ਰੱਖੇ, ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਰੋਦੇ ਹੋਏ, ਕਿਹਾ: "ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ, ਇਹ ਪਿੰਡ ਖਾਓ, ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਅਸੀਂ ਠੀਕ ਖਾਣਾ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ; ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਖਾਣਾ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਆਪਣੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਚੜ੍ਹਾਇਆ ਖਾਣਾ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।" ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹੀ ਰਸਤੇ ਰਾਹੀਂ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ, ਦਰਿਆ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਚੜ੍ਹ ਕੇ, ਪਹਾੜ ਦੀ ਸੋਹਣੀ ਢਲਾਨ 'ਤੇ ਆ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਧਰਤੀ ਦੇ ਮਾਲਕ, ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਕੁਟੀਆ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਭਰਤ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਬਾਂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਰੋਣ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਤੋਂ ਪਹਾੜ 'ਤੇ ਗੂੰਜ ਉਠੀ, ਜਦੋਂ ਭਰਾ, ਵੈਦੇਹੀ ਸਮੇਤ, ਸਿੰਹਾਂ ਵਾਂਗ ਗਰਜਦੇ ਹੋਏ ਰੋਏ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਜਨ, ਪਿਤਾ ਲਈ ਪਾਣੀ ਦੀ ਰਸਮ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਰੋ ਰਹੇ ਸਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਭਰਤ ਦੇ ਸੈਨਿਕ ਡਰ ਗਏ। ਉਹ ਆਖਣ ਲੱਗੇ, "ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਭਰਤ ਰਾਮ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ ਹੈ; ਇਹ ਵੱਡੀ ਆਵਾਜ਼ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਮਰੇ ਪਿਤਾ ਲਈ ਦੁਖੀ ਹਨ।" ਫਿਰ, ਸਾਰੇ ਆਪਣੇ ਵਾਸਤਿਆਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਇੱਕੋ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਦੌੜ ਪਏ, ਮਨ ਇੱਕ ਹੋ ਕੇ, ਹਰ ਕੋਈ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਵੱਲ ਦੌੜਿਆ। ਕੁਝ ਘੋੜਿਆਂ 'ਤੇ, ਕੁਝ ਹਾਥੀਆਂ 'ਤੇ, ਕੁਝ ਸੋਹਣੀਆਂ ਰਥਾਂ 'ਤੇ, ਤੇ ਕੁਝ ਨਾਜ਼ੁਕ ਸ਼ਕਲ ਵਾਲੇ ਪੈਦਲ ਚਲੇ। ਸਾਰੇ ਲੋਕ, ਨਵੇਂ ਨਿਕਲੇ ਹੋਏ, ਪਰ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਵਿੱਛੋੜੀ ਵਾਲੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ, ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵੱਲ ਆਏ। ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ, ਉਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਾਹਨਾਂ 'ਤੇ, ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਟਾਪ ਅਤੇ ਰਥਾਂ ਦੇ ਪਹਿਓਂ ਦੀ ਗੜਗੜਾਹਟ ਨਾਲ, ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਆਏ। ਉਹ ਜਗ੍ਹਾ, ਵਾਹਨਾਂ, ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਟਾਪ ਅਤੇ ਰਥਾਂ ਦੇ ਪਹਿਓਂ ਨਾਲ, ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਗੂੰਜ ਰਹੀ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਬੱਦਲਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਸਮੇਂ ਅਕਾਸ਼ ਗੜਗੜਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਆਵਾਜ਼ ਤੋਂ ਡਰ ਕੇ, ਹਾਥੀ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਸਮੇਤ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਥਾਂ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ, ਅਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸੁਗੰਧ ਨਾਲ ਭਰਦੇ ਹੋਏ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਜੰਗਲੀ ਸੂਰ, ਭੇਡਾਂ, ਭੈਸਾਂ, ਸੱਪ, ਬਾਂਦਰ, ਬਾਘ, ਜੰਗਲੀ ਬਲਦ, ਗਵਯਾ, ਤੇ ਚਿਤਕਬਰੇ ਹਿਰਣ ਵੀ ਭੱਜ ਗਏ। ਰਥਾਂਗ, ਨਤਯੂਹਾ, ਹੰਸ, ਕਾਰੰਡਵ, ਪਲਵ, ਨਰ ਕੋਕਿਲ ਅਤੇ ਕ੍ਰੌਂਚ ਪੰਛੀਆਂ ਵੀ ਡਰ ਕੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵੱਲ ਉਡ ਗਏ। ਉਸ ਆਵਾਜ਼ ਤੋਂ ਡਰ ਕੇ, ਅਕਾਸ਼ ਪੰਛੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ, ਧਰਤੀ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈ; ਦੋਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਸੋਭਾ ਪਾਈ। ਫਿਰ, ਅਚਾਨਕ, ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ, ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ, ਮਹਾਨ, ਅਤੇ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਅਜਿੱਤ, ਨੰਗੀ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਬੈਠਾ ਸੀ। ਰਾਮ ਦੇ ਕੋਲ ਆ ਕੇ, ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਕੈਕਈ ਅਤੇ ਮੰਥਰਾ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਲਾਇਆ, ਅਤੇ ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਚਿਹਰੇ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜੇ ਹੋ ਗਏ। ਉਹਨਾਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ, ਜੋ ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਦੁਖ ਨਾਲ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਦੇਖ ਕੇ, ਧਰਮਵਾਨ ਰਾਮ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਿਤਾ ਵਾਂਗ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ, ਜਾਂ ਮਾਂ ਵਾਂਗ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ, ਗਲੇ ਲਾਇਆ। ਉਥੇ, ਕੁਝ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਗਲੇ ਲਾਇਆ, ਹੋਰਨਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ; ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਸਾਥੀਆਂ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਯਥਾ-ਯੋਗ ਆਦਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਥੇ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਜਨਾਂ ਦੀ ਰੋਣ ਦੀ ਆਵਾਜ਼, ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਗੂੰਜਦੀ ਹੋਈ, ਪਹਾੜਾਂ, ਗੁਫਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸਾਰੀ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਡੰਬਲਾਂ ਦੀ ਭਾਰੀ ਗੜਗੜਾਹਟ ਵਾਂਗ, ਲਗਾਤਾਰ ਗੂੰਜ ਰਹੀ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੀ 102ਵੀਂ ਸਰਗਾ, ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਰਾਮਾਇਣ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕੀ ਨੇ ਰਚੀ, ਇਥੇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਵਸੀਸ਼ਠ, ਦਸ਼ਰਥ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਉਸ ਥਾਂ ਵੱਲ ਚੱਲ ਪਿਆ। ਰਾਜ-ਪਤਨੀਆਂ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਦਰਿਆ ਵੱਲ ਚੱਲਦੀਆਂ, ਉਥੇ ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਵੱਲੋਂ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ ਦੇਖਿਆ। ਕੌਸ਼ਲਿਆ, ਜਿਸਦਾ ਚਿਹਰਾ ਸੁੱਕ ਗਿਆ ਸੀ ਤੇ ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਸੁਮੀਤਰਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰਾਜ-ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਨੂੰ ਆਖੀ: "ਇਹ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਰਮ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਹਨ, ਹੁਣ ਰਾਜ ਤੋਂ ਵੰਞੇ ਹੋਏ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਥੋਂ, ਸੁਮੀਤਰਾ, ਤੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਲਈ ਪਾਣੀ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਥੱਕੇ ਬਿਨਾ। ਤੇਰਾ ਛੋਟਾ ਪੁੱਤਰ ਵੀ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ਯੋਗ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ; ਉਹ ਜੋ ਕੁਝ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਵੀ, ਤੇਰਾ ਪੁੱਤਰ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਦਾ ਆਦੀ ਨਹੀਂ, ਉਸੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇ, ਜੋ ਨੀਚ ਜਾਂ ਅਯੋਗ ਹੋਵੇ, ਜੋ ਦੁਖ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ।" ਉਥੇ, ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਮੁੜੀ ਦਰਭਾ ਘਾਸ 'ਤੇ, ਉਹਨੇ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਪਤੀ ਦੇ ਛੱਡੇ ਇੰਗੁਦੀ ਦੇ ਪਿੰਡ ਨੂੰ, ਆਪਣੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਦੇਖਿਆ। ਰਾਮ ਵੱਲੋਂ ਪਿਤਾ ਦੇ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਪਿੰਡ ਦੇਖ ਕੇ, ਰਾਣੀ ਕੌਸ਼ਲਿਆ ਨੇ ਦਸ਼ਰਥ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ: "ਇਹ ਦੇਖੋ, ਰਾਘਵ ਵੱਲੋਂ ਆਪਣੇ ਮਹਾਨ ਪਿਤਾ, ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਮਾਲਕ, ਨੂੰ ਚੜ੍ਹਾਇਆ ਗਿਆ; ਦੇਖੋ, ਕਿਵੇਂ ਰਾਘਵ ਨੇ ਇਹ ਸਹੀ ਰਸਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਰਾਜਾ, ਜਿਸਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦੀ ਕਿ ਇਹ ਖਾਣਾ ਉਸ ਲਈ ਯੋਗ ਹੈ, ਜਦ ਉਹ ਸਾਰੇ ਸੁਖ ਭੋਗ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਜਿਸਨੇ ਚਾਰਾਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਤੱਕ ਧਰਤੀ ਦਾ ਰਾਜ ਕੀਤਾ, ਮਹੇਂਦਰ ਵਾਂਗ, ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੁਣ ਇੰਗੁਦੀ ਫਲ ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਹੀ ਕਿਵੇਂ ਖਾਂਦਾ ਹੋਵੇ?