ਜਦੋਂ ਸੀਤਾ ਨੇ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਉਸਦੇ ਸਸੁਰ, ਮਹਾਰਾਜ, ਸਵਰਗਵਾਸ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਅੰਜੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਰਾਮ ਵੱਲ ਦੇਖਣ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਰਹੀ। ਰਾਮ ਨੇ, ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਰੋਣ ਤੇ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਖੁਦ ਵੀ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਦੁਖੀ ਭਰਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਇੰਗੁਦੀ ਦੇ ਆਟੇ ਦੀ ਪਿੰਡੀ ਲਿਆ ਕੇ ਦੇ ਅਤੇ ਛਾਲਿਆਂ ਦੀ ਉਪਰਲੀ ਵਸਤ੍ਰ ਵੀ ਲਿਆ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਮਹਾਨ-ਆਤਮਾ ਪਿਤਾ ਲਈ ਜਲ-ਤ੍ਰਪਣ ਕਰਣ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।" ਫਿਰ ਰਾਮ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਸੀਤਾ ਅੱਗੇ ਚੱਲੇ, ਤੂੰ ਉਸ ਦੇ ਪਾਸ ਚੱਲ, ਮੈਂ ਪਿੱਛੇ ਆਵਾਂਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਰਾਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਕਠਿਨ ਹੈ।" ਸੁਮੀਤਰਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਰਾਮ ਤੇ ਸੀਤਾ ਦੇ ਭਗਤ, ਨਮ੍ਰ, ਸ਼ਾਂਤ ਅਤੇ ਅਟੱਲ ਸੀ, ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਕੀਤਾ। ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ, ਰਾਜਕੁਮਾਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ ਰਾਮ ਨੂੰ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਨਦੀ ਵੱਲ ਲੈ ਗਿਆ। ਉਹ ਮਹਾਨ, ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ, ਸੁੰਦਰ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਨਦੀ ਦੇ ਤਟ ਤੇ ਪਹੁੰਚੇ, ਜਿਸਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੇ ਬਾਗਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ, ਸ਼ੁੱਧ ਅਤੇ ਕਾਦਾ ਰਹਿਤ ਘਾਟ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚੇ, ਜਿਸਦੇ ਪਾਣੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਹਿ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਥੇ ਉਹ ਜਲ-ਤ੍ਰਪਣ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਆਖਿਆ, "ਇਹ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਰਾਜਾ।" ਰਾਮ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਸਵਾਮੀ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਭਰਕੇ, ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਮੁੜ ਕੇ, ਰੋਦੇ ਹੋਏ, ਇਹ ਬੋਲ ਆਖੇ, "ਹੇ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ, ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ, ਅਟੱਲ ਜਲ, ਜੋ ਮੈਂ ਅੱਜ ਅਰਪਣ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਿਤ੍ਰ-ਲੋਕ 'ਚ ਪਹੁੰਚ ਜਾਵੇ।" ਫਿਰ ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ, ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਦੇ ਤਟ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਪਿਤਾ ਲਈ ਜਲ-ਤ੍ਰਪਣ ਕੀਤਾ। ਰਾਮ ਨੇ, ਦਰਭਾ ਘਾਹ ਦੇ ਪਲੰਗ 'ਤੇ, ਇੰਗੁਦੀ, ਜੂਜੁਬ ਅਤੇ ਜੌ ਦੇ ਆਟੇ ਦੀਆਂ ਪਿੰਡੀਆਂ ਰੱਖ ਕੇ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਰੋਦੇ ਹੋਏ ਆਖਿਆ, "ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ, ਇਹ ਪਿੰਡੀ ਖਾਓ, ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਅਸੀਂ ਠੀਕ ਖਾਣਾ ਨਹੀਂ ਖਾ ਰਹੇ; ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਖਾਣਾ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਖਾਣਾ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ।" ਫਿਰ, ਉਹੀ ਰਾਹ ਰਾਹੀਂ, ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ, ਨਦੀ ਦੇ ਤਟ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ, ਪਹਾੜ ਦੀ ਸੁੰਦਰ ਚੜ੍ਹਾਈ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ। ਰਾਮ, ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਕੂਟ ਦੀ ਥਾਂ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਭਰਤ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਬਾਹਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਰੋਣ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਪਹਾੜ 'ਤੇ ਗੂੰਜੀ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ੇਰਾਂ ਦੀ ਗਰਜ, ਜਦ ਭਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਵੈਦੇਹੀ ਇਕਠੇ ਰੋ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਜਲ-ਤ੍ਰਪਣ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਰੋਣ ਦੀ ਭਾਰੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਕੇ, ਭਰਤ ਦੇ ਸੈਨਿਕ ਡਰ ਗਏ। ਉਹ ਆਖਣ ਲੱਗੇ, "ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਭਰਤ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਮਿਲ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਹ ਵੱਡੀ ਆਵਾਜ਼ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਮਰੇ ਪਿਤਾ ਲਈ ਦੁਖੀ ਹਨ।" ਫਿਰ, ਉਹ ਸਾਰੇ, ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਕਵਾਰਟਰ ਛੱਡ ਕੇ, ਇਕੋ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਦੌੜੇ, ਮਨ ਇੱਕ-ਜੋੜ ਹੋ ਕੇ, ਹਰ ਕੋਈ ਆਪਣੀ ਥਾਂ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚਣ ਲੱਗਾ। ਕਈ ਘੋੜਿਆਂ 'ਤੇ, ਕਈ ਹਾਥੀਆਂ 'ਤੇ, ਕਈ ਸੁੰਦਰ ਰਥਾਂ 'ਤੇ, ਅਤੇ ਕਈ, ਨਾਜ਼ੁਕ-ਸਰੀਰ ਵਾਲੇ, ਪੈਦਲ ਚੱਲੇ। ਸਾਰੇ ਲੋਕ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਲਈ ਉਤਸੁਕ, ਜੋ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਜਲਾਵਤਨ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਪਰ ਜਿਵੇਂ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਲਈ, ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਆਸ਼ਰਮ ਵੱਲ ਆਏ। ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਦੀ ਤਲਬ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਉਥੇ ਪਹੁੰਚੇ, ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਾਹਨਾਂ ਵਿੱਚ, ਖੜਕਦੇ ਖੁਰਾਂ ਅਤੇ ਰਥਾਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਨਾਲ। ਉਹ ਧਰਤੀ, ਕਈ ਵਾਹਨਾਂ, ਖੁਰਾਂ ਅਤੇ ਰਥਾਂ ਦੀ ਟਕਰ ਨਾਲ, ਗੂੰਜ ਰਹੀ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਬਦਲਾਂ ਦੇ ਮਿਲਣ 'ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਗੂੰਜਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਆਵਾਜ਼ ਤੋਂ ਡਰ ਕੇ, ਹਾਥੀਆਂ, ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਹੋਰ ਜੰਗਲ 'ਚ ਚਲੇ ਗਏ, ਹਵਾ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸੁਗੰਧ ਨਾਲ ਭਰਦੇ ਹੋਏ। ਜੰਗਲੀ ਸੂਰ, ਭੇਡੀਆ, ਭੈਂਸ, ਸੱਪ, ਬਾਂਦਰ, ਬਾਘ, ਜੰਗਲੀ ਗਾਂ, ਗਵਾਯਾ ਅਤੇ ਚਿਤਕਬਰ ਹਿਰਨ—all ਇਕੱਠੇ ਭੱਜ ਗਏ। ਰਥਾਂਗ, ਨਤਯੂਹਾ, ਹੰਸ, ਕਾਰੰਡਵ, ਪਲਵ, ਨਰ ਕੋਕਿਲ ਅਤੇ ਕ੍ਰੌਂਚ—ਇਹ ਪੰਛੀ ਵੀ ਡਰ ਕੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ 'ਚ ਉੱਡ ਗਏ। ਉਸ ਆਵਾਜ਼ ਤੋਂ ਡਰ ਕੇ, ਆਕਾਸ਼ ਪੰਛੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ, ਧਰਤੀ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈ; ਦੋਵੇਂ ਇਸ ਵੇਲੇ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ। ਫਿਰ, ਅਚਾਨਕ, ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ, ਵਿਖਿਆਤ ਅਤੇ ਅਜੈਯ, ਨੰਗੀ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਬੈਠਾ ਹੋਇਆ ਵੇਖ ਲਿਆ। ਜਦ ਲੋਕ ਰਾਮ ਦੇ ਕੋਲ ਆਏ, ਕਈ ਕੇਕਈ ਅਤੇ ਮੰਥਰਾ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਅੰਜੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਚਿਹਰੇ ਨਾਲ, ਉਸਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜੇ ਹੋ ਗਏ। ਉਹ ਲੋਕ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਰੋਣ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਰਾਮ ਨੇ, ਧਰਮਵਾਨ ਹੋ ਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਿਤਾ ਵਾਂਗ, ਜਾਂ ਮਾਂ ਵਾਂਗ, ਗਲੇ ਲਾਇਆ। ਕਈ ਨੂੰ ਉਥੇ ਰਾਮ ਨੇ ਗਲੇ ਲਾਇਆ, ਹੋਰਾਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ; ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਨੇ, ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਸਾਥੀਆਂ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ, ਉਚਿਤ ਸਨਮਾਨ ਦਿੱਤਾ। ਉਥੇ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾਵਾਂ ਦੀ ਰੋਣ ਦੀ ਆਵਾਜ਼, ਧਰਤੀ ਤੇ ਆਕਾਸ਼ 'ਚ, ਗੁਫਾ, ਪਹਾੜ ਅਤੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ 'ਚ, ਡੰਗਰਾਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਵਾਂਗ, ਲਗਾਤਾਰ ਗੂੰਜ ਰਹੀ ਸੀ। ਇਥੇ, ਮਹਾਨ ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦਾ 102ਵਾਂ ਸਰਗ, ਮਹਾਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਰਾਮਾਇਣ, ਜੋ ਵਾਲਮੀਕਿ ਨੇ ਰਚਿਆ, ਮੁਕੰਮਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਗਲੇ ਚੈਪਟਰ ਵਿਚ, ਵਸਿਸ਼ਠ, ਦਸ਼ਰਥ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਵਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਦੀ ਉਤਸੁਕਤਾ ਨਾਲ, ਉਸ ਥਾਂ ਵੱਲ ਚਲੇ। ਰਾਜ-ਪਤਨੀਵਾਂ ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਨਦੀ ਵੱਲ ਚੱਲਦੀਆਂ, ਉਥੇ ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਕੌਸਲਿਆ, ਜਿਸਦਾ ਚਿਹਰਾ ਅੰਜੂਆਂ ਨਾਲ ਸੁੱਕ ਗਿਆ ਸੀ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਸੁਮੀਤਰਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰਾਜ-ਪਤਨੀਵਾਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਇਹ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਹੁਣ ਰਾਜ ਤੋਂ ਵੰਞ ਕੇ, ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਦੁਖੀ ਹਨ।" "ਇਥੋਂ, ਸੁਮੀਤਰਾ, ਤੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਲਈ ਪਾਣੀ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ।" "ਤੇਰਾ ਛੋਟਾ ਪੁੱਤਰ ਵੀ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ; ਉਹ ਜੋ ਕੁਝ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਲਈ ਧਰਮ ਨਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ।" "ਅੱਜ ਵੀ, ਤੇਰਾ ਪੁੱਤਰ, ਜਦ ਕਿ ਉਹ ਕਠਿਨਾਈ ਦਾ ਆਦੀ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਕੁਝ ਵੀ ਨੀਵਾਂ ਜਾਂ ਅਯੋਗ ਕੰਮ ਨਾ ਕਰੇ, ਜੋ ਦੁਖ ਪੈਦਾ ਕਰੇ।