ਜਦੋਂ ਭਰਤਾ ਨੇ ਦੁਖੀ ਮਨ ਨਾਲ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਜੀ ਸਵਰਗ ਵਾਸੀ ਹੋ ਗਏ ਹਨ, ਤਾਂ ਰਾਮ ਨੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, ‘‘ਸੀਤੇ, ਤੇਰੇ ਸੱਸ ਸਹੁਰਾ ਹੁਣ ਨਹੀਂ ਰਹੇ; ਲਕਸ਼ਮਣ, ਤੂੰ ਵੀ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਵਿਛੋੜਾ ਪਾ ਗਿਆ।’’ ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਆਪਣੇ ਹੰਝੂਆਂ ਨੂੰ ਰੋਕ ਨਾ ਸਕੇ। ਫਿਰ ਭਰਾਵਾਂ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਸੰਤੁਣਾ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਆਖਿਆ, ‘‘ਆਓ, ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਮਾਲਕ, ਲਈ ਜਲ-ਤਿਲ ਅਰਪਣ ਕਰੀਏ।’’ ਜਦੋਂ ਸੀਤਾ ਨੇ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਉਹਦੇ ਸੱਸ ਸਹੁਰਾ, ਰਾਜਾ, ਹੁਣ ਸਵਰਗ ਚਲੇ ਗਏ ਹਨ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ ਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਵਲ ਵੇਖ ਵੀ ਨਾ ਸਕੀ। ਰਾਮ ਨੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਵੀ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਰੋ ਰਹੀ ਜਨਕ ਸੁਤਾ ਨੂੰ ਸੰਤੁਣਾ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, ‘‘ਇਕ ਇੰਗੁਦੀ ਦੇ ਆਟੇ ਦੀ ਪਿੰਡ ਅਤੇ ਛਾਲ ਦੀ ਉੱਤਰੀ ਚਾਦਰ ਲਿਆ ਆ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਮਹਾਨ ਪਿਤਾ ਲਈ ਪਿੰਡ-ਦਾਨ ਤੇ ਜਲ-ਤਿਲ ਕਰਾਂਗਾ।’’ ਫਿਰ ਰਾਮ ਨੇ ਆਖਿਆ, ‘‘ਸੀਤਾ ਅੱਗੇ ਜਾਵੇ, ਤੂੰ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਚੱਲ, ਮੈਂ ਪਿੱਛੋਂ ਆਵਾਂਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਰਸਤਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵੱਡਾ ਤੇ ਔਖਾ ਹੈ।’’ ਸੁਮਿਤਰਾ ਪੁੱਤ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਰਾਮ ਦੇ ਭਗਤ, ਸਿਆਣੇ, ਨਿਯੰਤਰਿਤ, ਨਰਮ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਸਵਭਾਵ ਵਾਲੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਚੱਲ ਪਿਆ। ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰਾਜਕੁਮਾਰਾਂ ਨੇ ਰਘੁਕੁਲ ਸ਼ਿਰੋਮਣੀ ਰਾਮ ਨੂੰ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਮੰਗਲਮਈ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਨਦੀ ਵੱਲ ਲੈ ਚਲੇ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਬੜੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਉਸ ਸੋਹਣੀ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚੇ, ਜਿਸਦੇ ਕੰਢੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਬਾਗਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ, ਸੁੱਚਾ, ਚਿੱਟਾ ਤੇ ਤੇਜ਼ ਵਹਿੰਦੇ ਪਾਣੀ ਵਾਲੇ ਘਾਟ ਤੇ ਪਹੁੰਚੇ ਤੇ ਉਥੇ ਪਾਣੀ ਚੜ੍ਹਾਇਆ, ਕਹਿੰਦੇ, ‘‘ਇਹ ਪਿਤਾ ਜੀ ਲਈ ਹੋਵੇ।’’ ਰਾਮ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਮਾਲਕ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਭਰ ਕੇ, ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਮੁਹ ਕਰਕੇ, ਹੰਝੂਆਂ ਵਿੱਚ ਬੋਲ ਉਚਾਰੇ, ‘‘ਹੇ ਰਾਜਨ, ਰਾਜਿਆਂ ਵਿਚ ਸ਼ੇਰ, ਅੱਜ ਮੇਰੇ ਵਲੋਂ ਅਰਪਿਤ ਇਹ ਸੁੱਚਾ, ਅਟੱਲ ਜਲ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਿਤਰ ਲੋਕ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚੇ।’’ ਫਿਰ ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਸਮੇਤ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਪਿਤਾ ਲਈ ਪਿੰਡ-ਦਾਨ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਦਰਭਾ ਘਾਹ ਉੱਤੇ ਇੰਗੁਦੀ, ਜੁਜੁਬ ਤੇ ਜੌ ਦੇ ਆਟੇ ਨਾਲ ਬਣੇ ਪਿੰਡ ਰੱਖੇ ਤੇ ਦੁਖ ਨਾਲ ਰੋਂਦਿਆਂ ਕਿਹਾ, ‘‘ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜਨ, ਇਹ ਪਿੰਡ ਸਵੀਕਾਰੋ, ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਯੋਗ ਆਹਾਰ ਤੋਂ ਵੀ ਵੰਚਿਤ ਹਾਂ। ਜਿਹੋ ਜਿਹਾ ਆਦਮੀ ਆਪ ਖਾਂਦਾ, ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਹੀ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਪਿੰਡ-ਦਾਨ ਕਰਦਾ।’’ ਫਿਰ ਰਾਮ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ੇਰ, ਉਸੇ ਰਸਤੇ ਰਾਹੀਂ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆਇਆ ਤੇ ਪਹਾੜ ਦੀ ਸੋਹਣੀ ਢਲਾਣ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ। ਝੋੰਪੜੀ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਭਰਤਾ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਬਾਹਾਂ ਵਿਚ ਲੈ ਲਿਆ। ਭਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਵੈਦੇਹੀ ਨੇ ਜਦ ਰੋਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਗੂੰਜਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚ ਗੂੰਜਣ ਲੱਗੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਸਿੰਘ ਗੱਜ ਰਹੇ ਹੋਣ। ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਉੱਚੀਆਂ ਰੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਸੁਣ ਕੇ ਭਰਤਾ ਦੇ ਸੈਣਿਕ ਡਰ ਗਏ। ਉਹ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਆਖਣ ਲੱਗੇ, ‘‘ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਭਰਤਾ ਰਾਮ ਨੂੰ ਮਿਲ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਹ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਲਈ ਸੋਗ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।’’ ਫਿਰ ਸਾਰੇ ਆਪਣੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਛੱਡ ਕੇ, ਇੱਕੋ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਦੌੜ ਪਏ। ਕੁਝ ਘੋੜਿਆਂ ਉੱਤੇ, ਕੁਝ ਹਾਥੀਆਂ ਉੱਤੇ, ਕੁਝ ਸੋਹਣੀਆਂ ਰਥਾਂ ਉੱਤੇ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਪੈਦਲ ਹੀ, ਹਰ ਕੋਈ ਜਲਦੀ-ਜਲਦੀ ਉਥੇ ਪਹੁੰਚਣ ਲੱਗਾ। ਸਾਰੇ ਲੋਕ, ਜੋ ਰਾਮ ਨੂੰ, ਜੋ ਹੁਣੇ-ਹੁਣੇ ਜਿਵੇਂ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਨਿਕਾਲੇ ਗਏ ਹੋਣ, ਦੇਖਣ ਲਈ ਉਤਾਵਲੇ ਸਨ, ਜਲਦੀ-ਜਲਦੀ ਆਸ਼ਰਮ ਵੱਲ ਆਏ। ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਦੀ ਉਤਸੁਕਤਾ ਵਿੱਚ, ਲੋਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਾਹਨਾਂ, ਘੋੜਿਆਂ, ਰਥਾਂ ਅਤੇ ਪੈਦਲ, ਉਥੇ ਪਹੁੰਚੇ, ਤੇ ਗੱਡਿਆਂ, ਪੈਰਾਂ ਤੇ ਚੱਕਿਆਂ ਦੀਆਂ ਧੁੰਮਾਂ ਨਾਲ ਜ਼ਮੀਨ ਕੰਬਣ ਲੱਗੀ, ਜਿਵੇਂ ਬੱਦਲਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਗੂੰਜਦਾ ਹੋਵੇ। ਉਸ ਸ਼ੋਰ ਤੋਂ ਡਰ ਕੇ, ਹਾਥੀ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਸਮੇਤ ਜੰਗਲ ਦੇ ਹੋਰ ਹਿੱਸੇ ਵਲ ਨਿਕਲ ਗਏ, ਆਪਣੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਹਵਾ ਵਿਚ ਛੱਡਦੇ ਹੋਏ। ਸੂਰ, ਭੇਡੀਆਂ, ਭੈਂਸਾਂ, ਸੱਪ, ਬਾਂਦਰ, ਬਾਘ, ਜੰਗਲੀ ਬਲਦ, ਗਵਯਾ ਅਤੇ ਚਿਤਲੇ ਹਿਰਣ—all ਡਰ ਕੇ ਉਥੋਂ ਭੱਜ ਗਏ। ਰਥਾਂਗ, ਨਤਯੂਹਾ, ਹੰਸ, ਕਾਰੰਡਵ, ਪਲਵ, ਕੋਕਿਲ ਤੇ ਕ੍ਰੌਂਚ ਆਦਿ ਪੰਛੀ ਵੀ ਡਰ ਕੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵੱਲ ਉਡ ਗਏ। ਉਸ ਸ਼ੋਰ ਨਾਲ ਆਕਾਸ਼ ਪੰਛੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ ਤੇ ਧਰਤੀ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ, ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਉਸ ਵੇਲੇ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ। ਫਿਰ, ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਅਚਾਨਕ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ੇਰ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤੇ ਅਜੈਯ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ, ਨੰਗੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਬੈਠਿਆ ਸੀ। ਲੋਕ, ਕੈਕੇਈ ਅਤੇ ਮੰਥਰਾ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਚਿਹਰਿਆਂ ਨਾਲ ਰਾਮ ਕੋਲ ਆ ਖੜੇ ਹੋਏ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦੁਖੀ ਤੇ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਵੇਖ ਕੇ, ਧਰਮੀ ਰਾਮ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਾਂ ਵਾਂਗ, ਜਾਂ ਮਾਂ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਵਾਂਗ, ਗਲੇ ਲਾਇਆ। ਉਥੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾਇਆ, ਕੁਝ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਸਨਮਾਨੀਆਂ, ਸੱਜਣਾਂ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਯਥੋਚਿਤ ਆਦਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਥੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾਵਾਂ ਦੇ ਰੋਣ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਧਰਤੀ ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਗੂੰਜ ਰਹੀ ਸੀ, ਜੋ ਗੁਫਾਵਾਂ, ਪਹਾੜਾਂ ਤੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਡੰਕੇ ਵਾਂਗ ਬਜ ਰਹੀ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦਾ ੧੦੨ਵਾਂ ਸਰਗ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ, ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਜੀ, ਦਸ਼ਰਥ ਜੀ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਉਥੇ ਆਏ। ਰਾਜ ਘਰ ਦੀਆਂ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਨਦੀ ਵੱਲ ਤੁਰਦੀਆਂ, ਉਥੇ ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਵਲੋਂ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਕੌਸਲਿਆ, ਜਿਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਸੁੱਕ ਗਿਆ ਸੀ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਸੁਮਿਤਰਾ ਤੇ ਹੋਰ ਰਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗੀ, ‘‘ਇਹ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਅੱਜ ਇਹ ਬੇਸਹਾਰੇ, ਦੁਖੀ, ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਤੋਂ ਨਿਕਲੇ ਹੋਏ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਰਹੇ ਹਨ।