ਭਰਾਤਾ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰ ਕੇ, ਰਾਘਵ ਰਾਮ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਸੀਤਾ ਦੇ ਕੋਲ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਪੂਰਨ ਚੰਦ ਵਰਗਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਉਸਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ। ਰਾਮ ਨੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ, "ਤੇਰੇ ਸਸੁਰ ਜੀ, ਦਸ਼ਰਥ, ਹੁਣ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਰਹੇ; ਤੂੰ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਵਾਂਝੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈਂ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਵੀ। ਭਰਾਤਾ ਨੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਰਾਜਾ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਗਏ ਹਨ।" ਕਕੁਤਸਥ ਰਾਮ ਦੀ ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਾਜਕੁਮਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੌਲੀਆਂ ਹੌਲੀਆਂ ਅਸੂਆਂ ਆ ਗਏ। ਤਦ, ਸਾਰੇ ਭਰਾ ਰਾਮ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸੰਤਵਨਾ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਕਹੇ, "ਆਓ, ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਮਾਲਕ ਲਈ ਜਲ-ਤਿਲਕ ਕਰੀਏ।" ਸੀਤਾ ਨੇ ਜਦ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਸਸੁਰ, ਰਾਜਾ, ਸੁਰਗ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਅਸੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਵੱਲ ਵੇਖ ਨਹੀਂ ਸਕੀ। ਫਿਰ, ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਸੰਤਵਨਾ ਦੇ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ, ਖੁਦ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਗੱਲ ਕੀਤੀ, "ਇੰਗੁਦੀ ਦੇ ਆਟੇ ਦਾ ਪਿੰਡ ਲਿਆ ਕੇ ਦੇ, ਅਤੇ ਛਾਲ ਦੀ ਉਪਰਲੀ ਚਾਦਰ ਵੀ ਲਿਆ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਮਹਾਨ-ਆਤਮਾ ਪਿਤਾ ਲਈ ਜਲ-ਤਿਲਕ ਕਰਣ ਜਾਵਾਂਗਾ।" "ਸੀਤਾ ਅੱਗੇ ਜਾਵੇ, ਤੂੰ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਚੱਲ, ਮੈਂ ਪਿੱਛੇ ਆਵਾਂਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਰਸਤਾ ਬਹੁਤ ਕਠਿਨ ਹੈ।" ਸੁਮਿਤਰਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਸਦਾ ਰਾਮ-ਸੀਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਸੰਯਮੀ, ਨਰਮ, ਸ਼ਾਂਤ ਅਤੇ ਰਾਮ ਦੀ ਭਗਤੀ ਵਿੱਚ ਅਟੱਲ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਸਮਝਾ ਕੇ, ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰਾਜਕੁਮਾਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਨਦੀ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਘਾਟ ਵੱਲ ਲੈ ਗਿਆ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਨਾਲ, ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੇ ਬਾਗਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਨਦੀ ਦੇ ਸੋਹਣੇ ਕੰਢੇ ਤੇ ਪੁੱਜੇ। ਪਵਿੱਤਰ, ਸੁੱਚੇ, ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ-ਰਹਿਤ ਘਾਟ ਤੇ, ਜਿੱਥੇ ਨਦੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਹਿ ਰਹੀ ਸੀ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪਾਣੀ ਚੜ੍ਹਾਇਆ, "ਇਹ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਰਾਜਾ।" ਧਰਤੀ ਦੇ ਮਾਲਕ ਰਾਮ, ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਮੁੱਖ ਕਰਕੇ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਪਾਣੀ ਭਰ ਕੇ, ਰੋਦੇ ਹੋਏ, ਕਹਿਆ, "ਹੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਸ਼ੇਰ, ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਅਟੱਲ ਪਾਣੀ, ਜੋ ਮੈਂ ਅੱਜ ਚੜ੍ਹਾਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਤੁਹਾਨੂੰ, ਜੋ ਪਿਤਰ-ਲੋਕ ਚਲੇ ਗਏ ਹੋ, ਪਹੁੰਚ ਜਾਵੇ।" ਰਾਘਵ, ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਨਾਲ, ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ, ਪਿਤਾ ਲਈ ਜਲ-ਤਿਲਕ ਕੀਤਾ। ਦਰਭਾ ਘਾਹ ਦੇ ਪਲੰਗ ਤੇ, ਇੰਗੁਦੀ ਅਤੇ ਜੌ ਦੇ ਆਟੇ ਨਾਲ ਬਣੇ ਪਿੰਡ ਰੱਖ ਕੇ, ਰਾਮ, ਦੁਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਅਸੂਆਂ ਵਿਚ, ਕਹਿਆ, "ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ, ਇਹ ਪਿੰਡ ਖਾਓ, ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਅਸੀਂ ਸਹੀ ਖਾਣਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ; ਜਿਵੇਂ ਮਨੁੱਖ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਚੜ੍ਹਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" ਫਿਰ, ਉਸੇ ਰਸਤੇ ਤੇ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ ਰਾਮ, ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ, ਪਹਾੜ ਦੀ ਸੋਹਣੀ ਢਲਾਨ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ। ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਕੂਟ ਦੀ ਢੋਹ ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਮਾਲਕ ਨੇ ਭਰਾਤਾ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਬਾਂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਲੈ ਕੇ ਗਲੇ ਲਾਇਆ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਰੋਣ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਪਹਾੜ 'ਤੇ ਗੂੰਜੀ, ਜਿਵੇਂ ਵੱਜਦੇ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਗਰਜ; ਭਰਾ ਅਤੇ ਵੈਦੇਹੀ (ਸੀਤਾ) ਮਿਲ ਕੇ ਰੋਏ। ਇਹ ਜਲ-ਤਿਲਕ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਮਹਾਨ ਰਾਜਕੁਮਾਰਾਂ ਦੀ ਰੋਣ ਦੀ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਕੇ, ਭਰਾਤਾ ਦੇ ਸੈਨਿਕ ਡਰ ਗਏ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ, "ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ, ਭਰਾਤਾ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ ਹੈ; ਇਹ ਵੱਡੀ ਆਵਾਜ਼ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਦੁਖੀ ਰੋਣ ਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਮਰੇ ਪਿਤਾ ਲਈ ਰੋ ਰਹੇ ਹਨ।" ਫਿਰ, ਸਭ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਕੈਂਪ ਛੱਡ ਕੇ, ਇੱਕੋ ਦਿਸਾ ਵੱਲ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਭੱਜੇ, ਹਰ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਥਾਂ ਵੱਲ ਦੌੜਿਆ। ਕੁਝ ਘੋੜਿਆਂ ਤੇ, ਕੁਝ ਹਾਥੀਆਂ ਤੇ, ਕੁਝ ਸੋਹਣੇ ਰਥਾਂ ਤੇ, ਹੋਰ ਸੁੰਦਰ-ਸਰੀਰ ਵਾਲੇ ਪੈਦਲ ਚਲੇ। ਸਾਰੇ ਲੋਕ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਾਮ ਦੇਖਣ ਦੀ ਉਤਸ਼ਾਹ ਸੀ, ਜੋ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਵਨਵਾਸੀ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਲਈ, ਉਹ ਜਲਦੀ ਹੀ ਆਸ਼ਰਮ ਵੱਲ ਆਏ। ਭਰਾ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਦੀ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ, ਲੋਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਾਹਨਾਂ 'ਤੇ, ਘੋੜਿਆਂ ਤੇ ਰਥਾਂ ਦੀਆਂ ਗੜਗੜਾਹਟਾਂ ਨਾਲ, ਆਸ਼ਰਮ ਵੱਲ ਭੱਜੇ। ਜਮੀਨ, ਘੋੜਿਆਂ, ਹਾਥੀਆਂ, ਰਥਾਂ ਦੇ ਪਹੀਿਆਂ ਨਾਲ ਹਿਲੀ, ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਬੱਦਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਉਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਹੋਈ। ਉਸ ਸ਼ੋਰ ਤੋਂ ਡਰ ਕੇ, ਹਾਥੀ, ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨਾਲ, ਵਨ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਥਾਂ ਚਲੇ ਗਏ, ਹਵਾ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਨਾਲ ਭਰਦੇ ਹੋਏ। ਜੰਗਲੀ ਸੂਰ, ਭੇੜੀਆ, ਭੈਂਸ, ਸੱਪ, ਬਾਂਦਰ, ਬਾਘ, ਜੰਗਲੀ ਬਲਦ, ਗਵਾਯਾ, ਅਤੇ ਚਿੱਤਰੇ ਹਿਰਣ—all ਇਕੱਠੇ ਭੱਜ ਗਏ। ਰਥਾਂਗ, ਨਤਯੂਹਾ, ਹੰਸ, ਕਾਰੰਡਵ, ਪਲਵ, ਕੋਕਿਲ ਅਤੇ ਕ੍ਰੌਂਚ—ਹਰੇਕ ਪੰਛੀ—ਡਰ ਕੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਿਸਾਵਾਂ ਵੱਲ ਉਡ ਗਏ। ਉਸ ਸ਼ੋਰ ਨਾਲ, ਅਸਮਾਨ ਪੰਛੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ, ਧਰਤੀ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈ; ਦੋਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਜਗਮਗਾ ਵਾਲਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਬਣਾਇਆ। ਫਿਰ, ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਅਚਾਨਕ ਰਾਮ ਨੂੰ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ, ਮਹਾਨ, ਅਤੇ ਅਜੈਯ, ਨੰਗੀ ਧਰਤੀ ਤੇ ਬੈਠਾ ਦੇਖਿਆ। ਰਾਮ ਦੇ ਕੋਲ ਆ ਕੇ, ਲੋਕ ਕੈਕੇਈ ਅਤੇ ਮंथਰਾ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਅਸੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਚਿਹਰੇ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜੇ ਹੋਏ। ਉਹ ਲੋਕ, ਅੱਖਾਂ ਅਸੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ, ਦੁਖੀ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਮਿਲੇ, ਅਤੇ ਰਾਮ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਿਤਾ ਵਾਂਗ, ਜਾਂ ਮਾਂ ਵਾਂਗ, ਗਲੇ ਲਾਇਆ। ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾਇਆ, ਹੋਰ ਨੇ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕੀਤੀ; ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਸਾਥੀਆਂ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਉਚਿਤ ਸਤਿਕਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਥੇ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੋਣ ਦੀ ਗੂੰਜ, ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ, ਪਹਾੜਾਂ, ਗੁਫਾਵਾਂ, ਅਤੇ ਚਾਰ ਦਿਸਾਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਡੰਗਰਾਂ ਦੀ ਵੱਜਣ ਵਾਲੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਾਂਗ, ਲਗਾਤਾਰ ਗੂੰਜਦੀ ਰਹੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ 102ਵੇਂ ਸਰਗ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਹਾਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਰਾਮਾਯਣ ਵਿੱਚ ਵਾਲਮੀਕਿ ਨੇ ਲਿਖਿਆ। ਅਗਲੇ ਸਰਗ ਵਿੱਚ, ਵਸਿਸ਼ਠ, ਦਸ਼ਰਥ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਲਾ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਦੀ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ, ਉਸ ਥਾਂ ਵੱਲ ਚੱਲ ਪਿਆ। ਰਾਜ-ਪਤਨੀਆਂ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਨਦੀ ਵੱਲ ਚੱਲਦੀਆਂ, ਜਿੱਥੇ ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਘਾਟ ਦੇਖਿਆ। ਕੌਸਲਿਆ, ਜਿਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਸੁੱਕ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਅਸੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਸੁਮਿਤਰਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰਾਜ-ਇਸਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਗੱਲ ਕੀਤੀ।