ਰਾਮ ਚੰਦਰ ਜੀ ਦੇ ਭਰਾ, ਜੋ ਸਭ ਵੱਡੇ ਧਨੁਧਾਰੀ ਸਨ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਥੱਕੇ ਹੋਏ, ਸੀਤਾ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਰੋ ਪਏ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਛਿੜਕ ਕੇ ਹੋਸ਼ ਵਿਚ ਲਿਆ। ਰਾਮ, ਕਕੁਤਸਥ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਹੋਸ਼ ਵਿਚ ਆ ਕੇ, ਅੱਖਾਂ ਚੋਂ ਹੰਜੂ ਵਗਦੇ ਹੋਏ, ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਖੀ ਬੋਲ ਕਹਿਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਜਦ ਰਾਮ ਨੇ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਹੁਣ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਰਹੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਭਰਤ ਨੂੰ ਬੋਲਣ ਲੱਗੇ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਆਪਣੇ ਨਿਯਤ ਮਾਰਗ ਤੇ ਚਲੇ ਗਏ ਹਨ, ਮੈਂ ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਕੀ ਕਰਾਂ? ਅਜਿਹੀ ਅਯੋਧਿਆ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਸੀ, ਹੁਣ ਕੌਣ ਚਲਾਏਗਾ? ਮੈਂ, ਜਿਸਦਾ ਜਨਮ ਹੀ ਦੁਖੀ ਰਾਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਆਪਣੇ ਉਹ ਮਹਾਨ ਪਿਤਾ ਲਈ ਹੋਰ ਕੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਕਾਰਨ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਚਲੇ ਗਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਕਰਮ ਵੀ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਿਆ? ਹੇ ਭਰਤ, ਤੂੰ ਤੇ ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਧੰਨ ਹੈਂ, ਤੂੰ ਅਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਕਰਮ ਬੜੀ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਪਰ ਮੈਂ, ਜਦੋਂ ਆਪਣਾ ਵਨਵਾਸ ਪੂਰਾ ਕਰ ਲਵਾਂਗਾ, ਫਿਰ ਵੀ ਮੇਰਾ ਮਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਕਿ ਅਯੋਧਿਆ ਵਾਪਸ ਜਾਵਾਂ, ਜੋ ਹੁਣ ਆਪਣੇ ਰਾਜਾ ਤੋਂ ਵਿਹੁਣੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਹੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੇ, ਜੇ ਮੈਂ ਵਨਵਾਸ ਪੂਰਾ ਕਰ ਵੀ ਲਵਾਂ, ਅਜੇ ਹੁਣ ਕੌਣ ਅਯੋਧਿਆ ਦਾ ਰਾਜ ਕਰੇਗਾ, ਜਦ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਹੋਰ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਚਲੇ ਗਏ ਹਨ? ਪਹਿਲਾਂ, ਜਦ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਮੈਨੂੰ ਚੰਗਾ ਵਰਤਾਵ ਕਰਦੇ ਵੇਖਦੇ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਸੁਹਣੇ ਬਚਨ ਆਖਦੇ; ਹੁਣ ਉਹ ਮਿੱਠੇ ਬਚਨ ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਸੁਣਾਂਗਾ?" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਰਤ ਨੂੰ ਆਖ ਕੇ, ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ ਰਾਮ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਕੋਲ ਗਏ, ਜਿਸਦਾ ਚਿਹਰਾ ਪੂਰਨ ਚੰਦ ਵਰਗਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਹ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਰਾਮ ਨੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਸੀਤਾ, ਤੇਰੇ ਸਸੁਰ ਜੀ ਚਲੇ ਗਏ ਹਨ; ਲਕਸ਼ਮਣ, ਤੂੰ ਵੀ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਵਿਹੁਣਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਭਰਤ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਦੱਸ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਜਾ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਗਏ ਹਨ।" ਜਦ ਰਾਮ ਐਸਾ ਕਹਿ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਾਜਕੁਮਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੰਜੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ। ਫਿਰ ਸਾਰੇ ਭਰਾ, ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ ਰਾਮ ਨੂੰ ਬੜਾ ਸੰਤਾਵਨਾ ਦੇ ਕੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਆਓ, ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਾਜਾ ਲਈ ਪਾਣੀ ਦਾ ਤਰਪਣ ਕਰੀਏ।" ਜਦ ਸੀਤਾ ਨੇ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਉਸਦੇ ਸਸੁਰ, ਰਾਜਾ, ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ ਹਨ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੰਜੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਵੱਲ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕੀ। ਫਿਰ ਰਾਮ, ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਰੋਣ ਲੱਗੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਸਨੂੰ ਸੰਤਾਵਨਾ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ, ਜੋ ਖੁਦ ਵੀ ਦੁਖੀ ਸੀ, ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਇੰਗੁਦੀ ਦੇ ਆਟੇ ਦੀ ਪਿੰਡੀ ਲਿਆ ਕੇ ਦੇ, ਤੇ ਛਾਲਿਆਂ ਦਾ ਉਪਰਲਾ ਵਸਤ੍ਰ ਵੀ ਲਿਆ ਆ; ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਮਹਾਨ ਪਿਤਾ ਲਈ ਪਾਣੀ ਦਾ ਤਰਪਣ ਕਰਾਂਗਾ। ਸੀਤਾ ਅੱਗੇ-ਅੱਗੇ ਚੱਲੇ, ਤੂੰ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਚੱਲ; ਮੈਂ ਪਿੱਛੋਂ ਆਵਾਂਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਰਾਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਔਖਾ ਹੈ।" ਫਿਰ ਸੁਮਿਤਰਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਭੈਣ-ਭਰਾ ਦੇ ਸੇਵਕ, ਸੰਯਮੀ, ਨਰਮ ਸੁਭਾਵ ਦੇ, ਸ਼ਾਂਤ ਅਤੇ ਰਾਮ ਦੇ ਭਗਤ ਸਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਸੰਤਾਵਨਾ ਦਿੱਤੀ। ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ, ਰਾਜਕੁਮਾਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਸੁਭਾਗਾ ਮੰਡਾਕਿਨੀ ਨਦੀ ਵੱਲ ਲੈ ਗਏ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਜਣ, ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਸੁੰਦਰ ਮੰਡਾਕਿਨੀ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੇ ਪਹੁੰਚੇ, ਜਿਸਦੇ ਕੰਢੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਝਾੜੀਆਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ, ਸੁੱਚਾ ਅਤੇ ਚਿੱਟਾ ਘਾਟ ਵੇਖ ਕੇ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਥੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਤਰਪਣ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਆਖਿਆ, "ਇਹ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਰਾਜਾ।" ਫਿਰ ਰਾਮ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਭਰ ਕੇ, ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਮੁੱਖ ਕਰਕੇ, ਰੋਂਦੇ ਹੋਏ ਬੋਲੇ, "ਹੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਸਿਰਮੌਰ, ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ, ਅਡੋਲ ਪਾਣੀ, ਜੋ ਮੈਂ ਅੱਜ ਅਰਪਣ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਿਤਰ ਲੋਕ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚੇ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਮੰਡਾਕਿਨੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ, ਪਿਤਾ ਦਾ ਤਰਪਣ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਦਰਭਾ ਘਾਸ਼ ਉੱਤੇ ਇੰਗੁਦੀ ਦੇ ਆਟੇ, ਬੇਰੀ ਤੇ ਜੌ ਮਿਲਾ ਕੇ ਬਣਾਈਆਂ ਪਿੰਡੀਆਂ ਰੱਖ ਕੇ, ਰਾਮ, ਦੁਖ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਰੋਂਦੇ ਹੋਏ ਬੋਲੇ, "ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ, ਇਹ ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਇਸਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਅਸੀਂ ਖੁਦ ਭੀ ਠੀਕ ਖਾਣਾ ਨਹੀਂ ਲੈ ਰਹੇ। ਜਿਹੋ ਜਿਹਾ ਖਾਣਾ ਮਨੁੱਖ ਖਾਂਦਾ, ਉਹੀ ਆਪਣੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਭੀ ਚੜ੍ਹਾਉਂਦਾ ਹੈ।" ਫਿਰ, ਉਹੀ ਰਸਤਾ ਲੰਘਦੇ ਹੋਏ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਸਿਰਮੌਰ ਰਾਮ, ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ, ਸੁੰਦਰ ਪਹਾੜੀ ਦੀ ਢਲਾਣ ਚੜ੍ਹ ਗਏ। ਫਿਰ ਰਾਜਾ, ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਝੋਪੜੀ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਭਰਤ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਬਾਹਾਂ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੋਣ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਪਹਾੜੀ ਤੇ ਗੂੰਜ ਪੈ ਗਈ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਭਰਾ ਅਤੇ ਵੈਦੇਹੀ (ਸੀਤਾ) ਮਿਲ ਕੇ ਸ਼ੇਰਾਂ ਵਾਂਗ ਰੋ ਰਹੇ ਹੋਣ। ਇਹ ਰੋਣ-ਧੋਣ ਦੀ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਕੇ, ਭਰਤ ਦੇ ਸੈਣਿਕ ਡਰ ਗਏ। ਉਹ ਆਪਸ ਵਿਚ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ, "ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਭਰਤ ਦੀ ਰਾਮ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਹੋ ਗਈ ਹੈ; ਇਹ ਵੱਡੀ ਆਵਾਜ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਮਰੇ ਪਿਤਾ ਲਈ ਦੁਖੀ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ।" ਫਿਰ ਉਹ ਸਾਰੇ, ਆਪਣੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਛੱਡ ਕੇ, ਇੱਕੋ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚਲੇ, ਸਭ ਦੇ ਮਨ ਇਕਠੇ ਹੋ ਗਏ, ਹਰ ਕੋਈ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਵੱਲ ਦੌੜਿਆ। ਕੁਝ ਘੋੜਿਆਂ ਉੱਤੇ, ਕੁਝ ਹਾਥੀਆਂ ਉੱਤੇ, ਕੁਝ ਸੁੰਦਰ ਰਥਾਂ ਉੱਤੇ, ਤੇ ਹੋਰ ਜੋ ਨਰਮ ਸਰੀਰ ਵਾਲੇ ਸਨ, ਪੈਦਲ ਹੀ ਚਲੇ। ਸਾਰੇ ਲੋਕ, ਜੋ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਲਈ ਉਤਾਵਲੇ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਕਈ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਵਨਵਾਸੀ ਹੋਣ, ਛੇਤੀ-ਛੇਤੀ ਆਸ਼ਰਮ ਵੱਲ ਦੌੜੇ। ਭਰਾ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਦੀ ਉਤਸ਼ਾ ਨਾਲ, ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੇ ਵਾਹਨਾਂ 'ਚ, ਘੋੜਿਆਂ ਅਤੇ ਰਥਾਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਨਾਲ, ਉਹ ਉਥੇ ਪਹੁੰਚੇ। ਉਹ ਜਮੀਨ, ਜੋ ਕਈ ਵਾਹਨਾਂ, ਘੋੜਿਆਂ ਅਤੇ ਰਥਾਂ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ ਕੁੱਟੀ ਗਈ, ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਗੂੰਜ ਨਾਲ ਗੂੰਜ ਉਠੀ, ਜਿਵੇਂ ਬੱਦਲਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ ਆਕਾਸ਼ ਗੂੰਜਦਾ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਸ਼ੋਰ ਤੋਂ ਡਰ ਕੇ, ਹਾਥੀ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਸਮੇਤ ਜੰਗਲ ਦੇ ਹੋਰ ਹਿੱਸੇ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ, ਹਵਾ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਸੁਗੰਧ ਛੱਡਦੇ ਹੋਏ। ਸੂਅਰਾਂ, ਭੇੜੀਆਂ, ਮਹਿਸ, ਸੱਪ, ਬਾਂਦਰ, ਬਾਘ, ਜੰਗਲੀ ਗਾਂ, ਗਵਯਾ ਅਤੇ ਚਿਤਕਬਰ ਹਿਰਣ—all ਇਕੱਠੇ ਡਰ ਕੇ ਭੱਜ ਗਏ। ਰਥਾਂਗ, ਨਤਯੂਹਾ, ਹੰਸ, ਕਾਰੰਡਵ, ਪਲਵ, ਕੋਕਿਲ ਅਤੇ ਕ੍ਰੌਂਚ ਆਦਿ ਪੰਛੀ ਵੀ ਡਰ ਕੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵੱਲ ਉੱਡ ਗਏ। ਉਸ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਤੋਂ ਡਰ ਕੇ, ਆਕਾਸ਼ ਪੰਛੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈ—ਦੋਵੇਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੋਹਣੇ ਲੱਗ ਰਹੇ ਸਨ।