ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਕੇ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਰਾਮ ਜੀ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਥੱਕੇ ਹੋਏ, ਵੱਡੇ ਹਾਥੀ ਵਾਂਗੂਂ, ਡਿੱਗੇ ਪਏ ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਰਾ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਮਹਾਨ ਧਨੁਰਧਰ ਸਨ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਨਿਥੱਲੇ ਹੋ ਗਏ, ਸੀਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਏ ਅਤੇ ਰਾਮ ਜੀ ਉੱਤੇ ਪਾਣੀ ਛਿੜਕਣ ਲੱਗੇ। ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਜੀ ਨੂੰ ਹੋਸ਼ ਆਈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਚੋਂ ਹੰਜੂ ਵਗ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਹ ਦੁਖ ਭਰੇ ਬਹੁਤ ਵਿਆਕੁਲ ਬੋਲ ਬੋਲਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਨੇ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਹੁਣ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਰਹੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਧਰਮ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਭਰਤ ਨੂੰ ਬੋਲੇ, "ਹੁਣ ਜਦ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਆਪਣਾ ਨਿਯਤ ਮਾਰਗ ਪੁਰਾ ਕਰ ਗਏ ਹਨ, ਮੈਂ ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਕੀ ਕਰਾਂ? ਕੌਣ ਅਯੋਧਿਆ ਦਾ ਰਾਜ ਕਰੇਗਾ, ਜੋ ਸਦਾ ਉਸ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਸੀ? ਮੈਂ, ਜਿਸਦਾ ਜਨਮ ਵੀ ਅਜਿਹਾ ਦੁਖਦਾਇਕ ਸੀ, ਉਸ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਵੱਲ ਕੀ ਫਰਜ ਬਚਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਦੁੱਖ ਕਰਕੇ ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਜਿਸਦੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਵੀ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਿਆ?" "ਹਾਏ ਭਰਤ! ਤੂੰ ਧੰਨ ਹੈਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਸਭ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਜਦ ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਵਨਵਾਸ ਪੂਰਾ ਵੀ ਕਰ ਲਵਾਂ, ਤਾਂ ਵੀ ਮੇਰਾ ਮਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਕਿ ਅਯੋਧਿਆ ਵਾਪਸ ਜਾਵਾਂ, ਜੋ ਹੁਣ ਆਪਣੇ ਰਾਜਾ ਤੋਂ ਵਾਂਝੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਹੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਜੈਸੇ ਵੈਰੀਂ ਨੂੰ ਜਿਤਣ ਵਾਲੇ ਭਰਾ! ਜਦ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਪਰਲੋਕ ਸਿਧਾਰ ਗਏ, ਤਾਂ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਕੌਣ ਰਾਜ ਕਰੇਗਾ?" "ਜਦ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਮੈਨੂੰ ਚੰਗਾ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਵੇਖਦੇ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਮਿੱਠੇ ਬੋਲ ਕੇ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦਿੰਦੇ, ਹੁਣ ਉਹ ਮਿੱਠੇ ਬੋਲ ਮੈਂ ਕਦੋਂ ਸੁਣਾਂਗਾ?" ਇੰਝ ਆਖ ਕੇ ਰਘੁਕੁਲ ਨੰਦਨ ਰਾਮ, ਆਪਣੀ ਚੰਨ ਵਰਗੀ ਚਿਹਰੇ ਵਾਲੀ ਪਤਨੀ ਸੀਤਾ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚੇ ਅਤੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ, "ਸੀਤੇ, ਤੇਰੇ ਸਸੁਰ ਜੀ ਹੁਣ ਨਹੀਂ ਰਹੇ; ਲੱਖਮਣ, ਹੁਣ ਤੂੰ ਵੀ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਵਾਂਝਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਭਰਤ ਸਾਨੂੰ ਦੁਖੀ ਦਿਲ ਨਾਲ ਦੱਸ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਜਾ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪਧਾਰ ਗਏ ਹਨ।" ਜਦ ਰਾਮ ਇੰਝ ਬੋਲੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਾਜਕੁਮਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੰਜੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ। ਫਿਰ ਸਾਰੇ ਭਰਾ, ਰਘੁਕੁਲ ਨੰਦਨ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦੇ ਕੇ ਆਖਣ ਲੱਗੇ, "ਆਓ, ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਾਜਾ ਲਈ ਜਲ-ਤਿਲ ਅਰਪਣ ਕਰੀਏ।" ਜਦ ਸੀਤਾ ਨੇ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਸੁਰ, ਰਾਜਾ, ਹੁਣ ਸਵਰਗ ਚਲੇ ਗਏ ਹਨ, ਉਹ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਵੱਲ ਵੇਖ ਵੀ ਨਾ ਸਕੀ। ਫਿਰ ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ, ਜਦ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਈ ਵੇਖਿਆ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਲੱਖਮਣ ਨੂੰ, ਆਪ ਵੀ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਆਖਿਆ, "ਇੱਕ ਇੰਗੁਦੀ ਦੇ ਆਟੇ ਦੀ ਪਿੰਡ ਦੀ ਰੋਟੀ ਲਿਆ, ਤੇ ਬਰਕ ਦੀ ਚੀੜੀ ਚੁੱਕ ਲਿਆ; ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਮਹਾਨ ਪਿਤਾ ਲਈ ਜਲ-ਤਿਲ ਕਰਾਂਗਾ। ਸੀਤਾ ਅੱਗੇ ਚੱਲੇ, ਤੂੰ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੋ ਜਾ, ਮੈਂ ਪਿੱਛੋਂ ਆਵਾਂਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਰਸਤਾ ਬਹੁਤ ਕਠਿਨ ਹੈ।" ਫਿਰ ਸੁਮਿਤਰਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਲੱਖਮਣ, ਜੋ ਸਦਾ ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਲਗੇ ਰਹਿੰਦੇ, ਸੰਯਮੀ, ਮਿੱਠੇ ਸੁਭਾਅ ਵਾਲੇ, ਸ਼ਾਂਤ ਅਤੇ ਰਾਮ ਜੀ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਅਟੁੱਟ ਭਗਤੀ ਵਾਲੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਮ ਜੀ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕੀਤੀ। ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਅਤੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰਾਂ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਰਘੁਕੁਲ ਨੰਦਨ ਨੂੰ ਹੌਸਲਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਸੁਭਾਗੀ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਨਦੀ ਵੱਲ ਲੈ ਗਏ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਯੋਧੇ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਦੇ ਸੋਹਣੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚੇ, ਜਿੱਥੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਫੁੱਲਦਾਰ ਬਾਗਾਂ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਵਿੱਤਰ, ਸਾਫ਼ ਅਤੇ ਚਿੱਟੇ ਪਾਣੀ ਵਾਲੇ ਟੇਕ ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਉਥੇ ਪਿਤਾ ਲਈ ਜਲ-ਤਿਲ ਦਿੱਤਾ, "ਇਹ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਰਾਜਨ।" ਫਿਰ ਰਾਮ ਜੀ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ, ਹੰਜੂਆਂ ਵਿਚ ਰੁੰਝ ਕੇ ਆਖਣ ਲੱਗੇ, "ਹੇ ਰਾਜਾ, ਰਾਜਿਆਂ ਵਿਚ ਸ਼ੇਰ! ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ, ਅਟੱਲ ਜਲ ਜੋ ਮੈਂ ਅੱਜ ਅਰਪਣ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਿਤਰ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਜਾਵੇ।" ਫਿਰ ਰਘੁਕੁਲ ਨੰਦਨ, ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਪਿਤਾ ਲਈ ਜਲ-ਤਿਲ ਦੀ ਰੀਤ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦਰਭਾ ਘਾਹ ਦੀ ਚੌਕੀ ਉੱਤੇ ਇੰਗੁਦੀ ਤੇ ਜੌ ਮਿਲੀ ਹੋਈ ਪਿੰਡ ਰੱਖੀ ਅਤੇ ਰਾਮ, ਦੁਖ ਨਾਲ ਰੋਦਿਆਂ ਹੋਇਆ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ, "ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ, ਇਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਓ, ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਆਪ ਵੀ ਯੋਗ ਆਹਾਰ ਤੋਂ ਵਾਂਝੇ ਹਾਂ। ਜਿਹੋ ਜਿਹਾ ਖਾਣਾ ਪਿਆ ਜਾਵੇ, ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ।" ਫਿਰ ਉਹੀ ਰਸਤਾ ਲੰਘਦੇ ਹੋਏ, ਰਾਮ, ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ ਹਨ, ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ, ਪਹਾੜ ਦੀ ਸੋਹਣੀ ਢਲਾਣ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹੇ। ਫਿਰ ਉਹ ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਝੋਪੜੀ ਦੇ ਦਰਵਾਜੇ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਭਰਤ ਤੇ ਲੱਖਮਣ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾ ਲਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੋਣ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਪਹਾੜਾਂ ਉੱਤੇ ਗੂੰਜ ਪਈ, ਜਿਵੇਂ ਸਿੰਘਾਂ ਵਾਂਗ, ਭਰਾ ਤੇ ਵੈਦੇਹੀ ਮਿਲ ਕੇ ਰੋ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਲ-ਤਿਲ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਰੋਣ ਦੀ ਗੂੰਜਦਾਰ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਕੇ, ਭਰਤ ਦੇ ਸੈਨਿਕ ਡਰ ਗਏ। ਉਹ ਆਪਸ ਵਿਚ ਆਖਣ ਲੱਗ ਪਏ, "ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਭਰਤ ਰਾਮ ਨੂੰ ਮਿਲ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਹ ਵੱਡੀ ਆਵਾਜ਼ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੇ ਮਰੇ ਪਿਤਾ ਲਈ ਰੋ ਰਹੇ ਹਨ।" ਫਿਰ ਉਹ ਸਾਰੇ ਆਪਣੇ ਝੁੰਪੜਿਆਂ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ, ਇੱਕੋ ਦਿਸਾ ਵੱਲ ਦੌੜ ਪਏ, ਹਰ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਥਾਂ ਵੱਲ। ਕੁਝ ਘੋੜਿਆਂ ਉੱਤੇ, ਕੁਝ ਹਾਥੀਆਂ ਉੱਤੇ, ਕੁਝ ਸੋਹਣੀਆਂ ਰਥਾਂ ਉੱਤੇ, ਤੇ ਕੁਝ ਨਰਮ-ਕਾਇਆ ਵਾਲੇ ਪੈਦਲ ਹੀ ਚਲੇ। ਸਾਰੇ ਲੋਕ, ਜੋ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਜਿਵੇਂ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਵਿਛੋੜੇ ਹੋਏ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਸਨ, ਤੁਰੰਤ ਆਸ਼ਰਮ ਵੱਲ ਦੌੜ ਪਏ। ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਾਹਨਾਂ ਤੇ, ਘੋੜਿਆਂ ਤੇ ਰਥਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਅਤੇ ਪਹੀਏਆਂ ਦੀਆਂ ਧੁੰਮਾਂ ਨਾਲ, ਉਹ ਉਥੇ ਪਹੁੰਚੇ। ਉਹ ਧਰਤੀ, ਜਿੱਥੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵਾਹਨ, ਘੋੜਿਆਂ ਦੇ ਖੁਰ, ਤੇ ਰਥਾਂ ਦੇ ਪਹੀਏ ਟਕਰਾ ਰਹੇ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਟੱਕਰ ਨਾਲ ਆਕਾਸ਼ ਗੂੰਜਦਾ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਗੂੰਜ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਸ ਸ਼ੋਰ ਤੋਂ ਡਰ ਕੇ, ਹਾਥੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਸਮੇਤ, ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸੁਗੰਧ ਛੱਡਦੇ ਹੋਏ, ਜੰਗਲ ਦੇ ਦੂਜੇ ਹਿੱਸੇ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ। ਸੂਰ, ਭੇਡੀਆਂ, ਮਹਿਸ, ਸੱਪ, ਬੰਦਰ, ਬਾਘ, ਜੰਗਲੀ ਬਲਦ, ਗਵਯਾ ਤੇ ਚਿੱਤਲ—all ਇਕੱਠੇ ਡਰ ਕੇ ਭੱਜ ਪਏ। ਰਥਾਂਗ, ਨਤਯੂਹ, ਹੰਸ, ਕਾਰੰਡਵ, ਪਲਵ, ਨਰ ਕੋਕਿਲ ਤੇ ਕ੍ਰੌਂਚ ਪੰਛੀਆਂ ਵੀ ਘਬਰਾਹਟ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਿਸਾਵਾਂ ਵੱਲ ਉੱਡ ਗਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ, ਭਰਾ, ਸੀਤਾ ਤੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਦੁੱਖ ਵਿਚ, ਭਾਵੁਕਤਾ ਅਤੇ ਧਰਮ ਨਾਲ, ਜਲ-ਤਿਲ ਤੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਸਾਰੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵੀ ਉਸ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈ ਰਹੀ ਸੀ।