ਰਾਮਚੰਦਰ ਜੀ ਨੇ ਜਦੋਂ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਨੂੰ ਫੜਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਕੱਟੇ ਹੋਏ, ਪੂਰੇ ਫੁੱਲ ਲੱਗੇ ਦਰੱਖਤ ਵਾਂਗ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਏ। ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਕੇ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਇਸ ਸੁਆਮੀ ਨੇ, ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਥੱਕੇ ਹੋਏ, ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ ਮਹਾਂ ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ, ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਵਿਛਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਹਦੇ ਭੈਣਾਂ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਮਹਾਨ ਧਨੁਧਰ ਸੀ, ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਥੱਕੇ ਹੋਏ, ਸੀਤਾ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਏ ਤੇ ਉਹਦੇ ਉੱਤੇ ਪਾਣੀ ਛਿੜਕਣ ਲੱਗੇ। ਜਦ ਰਾਮ ਨੂੰ ਹੋਸ਼ ਆਇਆ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਹੰਝੂ ਵਗ ਪਏ। ਕਕੁਤਸਥ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਇਸ ਪੁੱਤਰ ਨੇ, ਬੜੀ ਦੁਖ ਭਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਹਿਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਜਦ ਰਾਮ ਨੇ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਉਹਦੇ ਪਿਤਾ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਹੁਣ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਰਹੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਧਰਮ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਭਰਤ ਨੂੰ ਬੋਲਿਆ। ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, "ਹੁਣ ਜਦ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਆਪਣਾ ਨਿਯਤ ਮਾਰਗ ਪਾ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਮੈਂ ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਕੀ ਕਰਾਂਗਾ? ਕੌਣ ਅਯੋਧਿਆ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲੇਗਾ, ਜੋ ਉਸ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਸੀ?" "ਮੇਰੇ ਵਰਗੇ ਦੁੱਖ ਭੋਗਣ ਵਾਲੇ ਪੁੱਤਰ ਵਾਸਤੇ, ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਲਈ ਮੈਂ ਕੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ? ਜਿਸ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਨੇ ਮੇਰੇ ਕਰਕੇ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੇ, ਤੇ ਜਿਸ ਦੇ ਸੰਸਕਾਰ ਵੀ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਿਆ?" ਰਾਮ ਭਰਤ ਨੂੰ ਆਖਦਾ ਹੈ, "ਭਰਤ, ਤੂੰ ਧੰਨ ਹੈਂ ਕਿ ਤੂੰ ਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੇ ਪੂਰੇ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਰਾਜਾ ਦੇ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤੇ।" "ਜਦ ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਵਨਵਾਸ ਪੂਰਾ ਕਰ ਲਵਾਂ, ਤਦ ਵੀ ਮੇਰਾ ਮਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਕਿ ਮੈਂ ਅਯੋਧਿਆ ਵਾਪਸ ਜਾਵਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਹੁਣ ਉਹ ਰਾਜਾ ਤੋਂ ਵਿਹੂਣੀ, ਅਗਵਾਈ ਤੋਂ ਖੋਹੀ ਹੋਈ ਹੈ।" ਰਾਮ ਪੂਛਦਾ ਹੈ, "ਹੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੇ, ਜੇ ਮੈਂ ਵਨਵਾਸ ਪੂਰਾ ਵੀ ਕਰ ਲਵਾਂ, ਤਾਂ ਹੁਣ ਕੌਣ ਅਯੋਧਿਆ ਦਾ ਰਾਜ ਕਰੇਗਾ, ਜਦ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਚਲੇ ਗਏ?" "ਇੱਕ ਸਮੇਂ, ਜਦ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਮੈਨੂੰ ਚੰਗਾ ਵਰਤਾਵ ਕਰਦੇ ਵੇਖਦੇ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਮਿੱਠੀਆਂ, ਧੀਰਜ ਭਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਆਖਦੇ—ਹੁਣ ਮੈਂ ਕਦੋਂ ਉਹ ਸੁਹਣੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣਾਂਗਾ?" ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਭਰਤ ਨੂੰ ਆਖ ਕੇ, ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਰਾਜਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਚੰਦ੍ਰਮਾਂ ਵਰਗੀ ਚਿਹਰੇ ਵਾਲੀ ਪਤਨੀ ਸੀਤਾ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ, ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਕੇ, ਉਸਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ। "ਸੀਤੇ, ਤੇਰੇ ਸਸੁਰ ਜੀ ਹੁਣ ਨਹੀਂ ਰਹੇ; ਲਕਸ਼ਮਣ, ਤੂੰ ਵੀ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਵਿਹੂਣਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਭਰਤ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਜਾ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪਧਾਰ ਗਏ ਹਨ।" ਕਕੁਤਸਥ ਨੇ ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਕਹੀਆਂ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਾਜਕੁਮਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ। ਫਿਰ ਸਾਰੇ ਭੈਣਾਂ ਨੇ ਰਘੁਕੁਲ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਆਖਿਆ, "ਆਓ, ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਲਈ ਜਲ-ਅੰਜਲੀ ਕਰੀਏ।" ਜਦ ਸੀਤਾ ਨੇ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਉਹਦੇ ਸਸੁਰ, ਰਾਜਾ, ਹੁਣ ਸਵਰਗ ਵਾਸੀ ਹੋ ਗਏ ਹਨ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ ਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਵੱਲ ਵੇਖ ਨਹੀਂ ਸਕੀ। ਫਿਰ ਰਾਮ ਨੇ, ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕਰਕੇ, ਜੋ ਰੋ ਰਹੀ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਦੁਖੀ ਭਰਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ, ਆਪ ਵੀ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਆਖਿਆ, "ਇੰਗੁਦੀ ਦੇ ਆਟੇ ਦੀ ਪਿੰਡੀ ਲਿਆ, ਤੇ ਛਾਲਿਆਂ ਦਾ ਉਪਰਲਾ ਕੱਪੜਾ ਲਿਆ ਆ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਪਿਤਾ ਲਈ ਜਲ-ਅੰਜਲੀ ਕਰਾਂਗਾ।" "ਸੀਤਾ ਅੱਗੇ-ਅੱਗੇ ਚੱਲੇ, ਤੂੰ ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਚੱਲ, ਮੈਂ ਪਿੱਛੇ ਆਵਾਂਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਰਸਤਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਔਖਾ ਹੈ।" ਫਿਰ ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ, ਸੁਯੰਮ-ਨਿਯੰਤਰਿਤ, ਮਿੱਠੇ, ਸ਼ਾਂਤ ਅਤੇ ਰਾਮ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਨਿਸ਼ਠਾਵਾਨ ਸਨ, ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਏ। ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ, ਰਾਜਕੁਮਾਰਾਂ ਸਮੇਤ, ਰਘੁਕੁਲ ਨੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕਰਕੇ, ਉਸਨੂੰ ਸ਼ੁਭ ਮੰਡਾਕਿਨੀ ਨਦੀ ਵੱਲ ਲੈ ਗਏ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਲੋਕ, ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਫੁੱਲਦਾਰ ਵਣਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਸੁੰਦਰ ਮੰਡਾਕਿਨੀ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੇ ਪਹੁੰਚੇ। ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ, ਸੁੱਚਾ, ਚਿੱਟਾ ਤੇ ਤੇਜ਼ ਵਹਿੰਦੇ ਪਾਣੀ ਵਾਲੇ ਘਾਟ 'ਤੇ ਜਾ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਾਣੀ ਚੜ੍ਹਾਇਆ ਤੇ ਆਖਿਆ, "ਇਹ ਤੁਹਾਡੇ ਵਾਸਤੇ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਰਾਜਾ।" ਧਰਤੀ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਨੇ, ਹਥੇਲੀਆਂ ਜੋੜ ਕੇ, ਪਾਣੀ ਭਰਿਆ ਤੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਮੁੜ ਕੇ, ਰੋਂਦੇ ਹੋਏ, ਇਹ ਬੋਲ ਆਖੇ, "ਹੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਸਿੰਘ, ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਅਟੱਲ ਪਾਣੀ, ਜੋ ਮੈਂ ਅੱਜ ਚੜ੍ਹਾਇਆ, ਉਹ ਤੁਹਾਨੂੰ, ਜੋ ਪਿਤਰ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਹੋ, ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇ।" ਫਿਰ ਰਘੁਕੁਲ ਨੇ, ਆਪਣੇ ਭੈਣਾਂ ਸਮੇਤ, ਮੰਡਾਕਿਨੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ, ਪਿਤਾ ਲਈ ਜਲ-ਅੰਜਲੀ ਦੀ ਰਸਮ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ। ਦਰਭਾ ਘਾਹ ਦੇ ਵਿਛੋਣੇ ਉੱਤੇ, ਇੰਗੁਦੀ, ਜੌ ਤੇ ਬੇਰੀ ਮਿਲਾ ਕੇ ਬਣਾਈਆਂ ਪਿੰਡੀਆਂ ਰੱਖ ਕੇ, ਰਾਮ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਰੋ ਰੋ ਕੇ ਆਖਦਾ ਹੈ, "ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ, ਇਹ ਪਿੰਡੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰੋ, ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਅਣੁਕੂਲ ਭੋਜਨ ਤੋਂ ਵਿਹੂਣੇ ਹਾਂ; ਜਿਵੇਂ ਮਨੁੱਖ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਭੇਟ ਚੜ੍ਹਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।" ਫਿਰ, ਉਹੀ ਰਸਤਾ ਵਾਪਸ ਤੈਅ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੋਂ ਚੜ੍ਹ ਕੇ, ਪਹਾੜ ਦੀ ਸੁੰਦਰ ਢਲਾਨ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਧਰਤੀ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਨੇ, ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਝੋਪੜੀ ਦੇ ਦਰਵਾਜੇ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਭਰਤ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਬਾਂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੋਣ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ, ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਗੂੰਜ ਉੱਠੀ, ਜਿਵੇਂ ਭੈਣਾਂ ਤੇ ਵੈਦੇਹੀ ਮਿਲ ਕੇ, ਸ਼ੇਰਾਂ ਵਾਂਗ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਜਦ ਭਰਤ ਦੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰਾਂ ਦੀ ਰੋਣ ਵਾਲੀ, ਉਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣੀ, ਉਹ ਡਰ ਗਏ। ਉਹ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਆਖਣ ਲੱਗੇ, "ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਭਰਤ ਦੀ ਰਾਮ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਹੋ ਗਈ ਹੈ; ਇਹ ਵੱਡੀ ਆਵਾਜ਼ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੇ ਮਰੇ ਪਿਤਾ ਲਈ ਸੋਗ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।" ਫਿਰ ਉਹ ਸਾਰੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਢਾਣਿਆਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਇੱਕੋ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਦੌੜ ਪਏ, ਹਰੇਕ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਤੇ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਮਨ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਹੋਏ। ਕੁਝ ਘੋੜਿਆਂ ਉੱਤੇ, ਕੁਝ ਹਾਥੀਆਂ ਉੱਤੇ, ਕੁਝ ਸੋਹਣੇ ਰਥਾਂ 'ਤੇ, ਤੇ ਕੁਝ ਸੁੰਦਰ, ਨਾਜੁਕ ਆਕਾਰ ਵਾਲੇ ਪੈਦਲ ਹੀ ਚਲੇ। ਸਾਰੇ ਲੋਕ, ਜੋ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਸਨ, ਜਿਸਨੂੰ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਜਿਵੇਂ ਕਈ ਸਮਿਆਂ ਲਈ ਵਨਵਾਸ ਮਿਲ ਗਿਆ ਸੀ, ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਆਸ਼ਰਮ ਵੱਲ ਆਏ। ਭੈਣਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਦੀ ਉਤਸੁਕਤਾ ਨਾਲ, ਉਹ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਵਾਹਨਾਂ ਤੇ, ਘੋੜਿਆਂ-ਰਥਾਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਨਾਲ, ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਉਹ ਧਰਤੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਹਨਾਂ, ਘੋੜਿਆਂ ਦੇ ਖੁਰਾਂ ਤੇ ਰਥਾਂ ਦੇ ਪਹੀਏਆਂ ਨੇ ਥੱਪਿਆ, ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਗੂੰਜ ਨਾਲ ਗੂੰਜਣ ਲੱਗ ਪਈ, ਜਿਵੇਂ ਬਦਲਾਂ ਦੇ ਮਿਲਣ ਨਾਲ ਆਕਾਸ਼ ਗੂੰਜਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਸ਼ੋਰ ਤੋਂ ਡਰ ਕੇ, ਹਾਥੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ, ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਸਮੇਤ, ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸੁਗੰਧ ਛੱਡਦੇ ਹੋਏ, ਜੰਗਲ ਦੇ ਹੋਰ ਹਿੱਸੇ ਵੱਲ ਪਲਾਇਣ ਕਰ ਗਏ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੂਰ, ਭੇੜੀਏ, ਭੈਂਸਾਂ, ਸੱਪ, ਬਾਂਦਰ, ਸ਼ੇਰ, ਜੰਗਲੀ ਬਲਦ, ਗਵਯਾ ਅਤੇ ਚਿਤਕਬਰ ਹਿਰਣ—all ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ, ਡਰ ਕੇ, ਉਥੋਂ ਭੱਜ ਗਏ।