ਭਾਰਤ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਭਰੀ ਬਾਤਾਂ ਕਹੀਆਂ, "ਜਿਵੇਂ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਪਾਣੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਅਮਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਘਵ, ਤੁਸੀਂ ਸਾਡੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰੇ ਹੋ।" ਭਾਰਤ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਹੀ ਵਿਅਕੁਲ ਹੋ ਕੇ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਵੇਖਣ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਸਦਾ ਮਨ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਡੀ ਹੀ ਯਾਦ ਰੱਖੀ। ਤੁਹਾਡੀ ਜੁਦਾਈ ਵਿੱਚ, ਦੁੱਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਤੁਹਾਡੀ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਚਲੇ ਗਏ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਇਹ ਦੁਖੀ ਗੱਲ ਸੁਣਕੇ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪਿਤਾ ਦੇ ਮਰਨ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੀ, ਰਾਮ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਏ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਬਦ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਸ਼ਤਰੂ ਵੱਲੋਂ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਸੁਟਿਆ ਗਿਆ ਵਿਜਲੀ ਦਾ ਵੱਜ, ਰਾਮ ਉੱਤੇ ਵੱਜੇ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਫੜਕੇ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ, ਫੁੱਲ ਲੱਗੇ ਦਰੱਖਤ ਵਾਂਗ ਕਟਿਆ ਹੋਇਆ ਜਮੀਨ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਏ। ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਕੇ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਮਾਲਕ, ਵੱਡੇ ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ ਪਏ ਰਹੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਰਾ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਮਹਾਨ ਧਨੁਧਾਰੀ ਸਨ, ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ ਸੀਤਾ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਏ ਅਤੇ ਰਾਮ ਉੱਤੇ ਪਾਣੀ ਛਿੜਕਣ ਲੱਗੇ। ਜਦ ਰਾਮ ਨੂੰ ਹੋਸ਼ ਆਇਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਹੰਜੂ ਵਗ ਪਏ, ਅਤੇ ਕਕੁਤਸਥ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਦੁਖ ਭਰੀਆਂ ਬਾਤਾਂ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਜਦ ਰਾਮ ਨੇ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਚਲੇ ਗਏ ਹਨ, ਤਾਂ ਧਰਮ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਬੋਲਿਆ, "ਹੁਣ ਜਦ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਆਪਣਾ ਨਿਯਤ ਮਾਰਗ ਪਕੜ ਗਏ ਹਨ, ਮੈਂ ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਕੀ ਕਰਾਂ? ਕੌਣ ਅਯੋਧਿਆ ਨੂੰ ਚਲਾਏਗਾ, ਜੋ ਉਸ ਮਹਾਨ ਰਾਜੇ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਸੀ?" "ਮੈਂ, ਜੋ ਮੁਸ਼ਕਲ ਜਨਮ ਵਾਲਾ ਹਾਂ, ਉਸ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਲਈ ਕੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਕਾਰਨ ਮੈਂ ਬਣਿਆ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਵੀ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਿਆ? ਹੇ ਭਾਰਤ, ਤੂੰ ਧੰਨਵਾਦੀ ਹੈਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਤੂੰ ਅਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੇ ਉਚਿਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੀਤੇ। ਜੰਗਲ ਦਾ ਵਾਸ ਮੁਕੰਮਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ, ਮੇਰਾ ਮਨ ਅਯੋਧਿਆ ਵਾਪਸ ਜਾਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਹੁਣ ਆਪਣੇ ਰਾਜਾ ਤੋਂ ਵਿੱਛੁੜ ਕੇ ਆਗੂ ਰਹਿਤ ਤੇ ਬੇਸੁਧ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਹੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੇ, ਜੇ ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਵਨਵਾਸ ਪੂਰਾ ਵੀ ਕਰ ਲਵਾਂ, ਤਾਂ ਵੀ ਹੁਣ ਕੌਣ ਅਯੋਧਿਆ ਦਾ ਰਾਜ ਕਰੇਗਾ, ਜਦ ਪਿਤਾ ਜੀ ਪਰਲੋਕ ਸਿਧਾਰ ਗਏ ਹਨ?" "ਜਦ ਮੈਂ ਚੰਗਾ ਆਚਰਨ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਪਿਤਾ ਜੀ ਮੈਨੂੰ ਮਿੱਠੀਆਂ ਬਾਤਾਂ ਕਰਕੇ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦਿੰਦੇ ਸੀ—ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਹ ਪਿਆਰੀਆਂ ਬਾਤਾਂ ਕਿਵੇਂ ਸੁਣਾਂਗਾ?" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਰਾਘਵ ਨੇ ਆਪਣੀ ਚੰਨ-ਚਿਹਰੇ ਵਾਲੀ ਪਤਨੀ ਸੀਤਾ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ, ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ, "ਸੀਤੇ, ਤੇਰੇ ਸਸੁਰ ਜੀ ਚਲੇ ਗਏ ਹਨ; ਲਕਸ਼ਮਣ, ਤੂੰ ਵੀ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਵਾਂਝਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਭਾਰਤ ਦੁੱਖੀ ਹੋ ਕੇ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਜਾ ਸਵਰਗ ਚਲੇ ਗਏ ਹਨ।" ਕਕੁਤਸਥ ਦੀ ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਾਜਕੁਮਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਹੰਜੂ ਭਰ ਆਏ। ਫਿਰ ਸਾਰੇ ਭਰਾ ਨੇ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ, "ਆਓ, ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਮਾਲਕ ਲਈ ਜਲ-ਤਰਪਣ ਕਰੀਏ।" ਜਦ ਸੀਤਾ ਨੇ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਉਹਦੇ ਸਸੁਰ, ਰਾਜਾ, ਸਵਰਗ ਚਲੇ ਗਏ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੰਜੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਵੱਲ ਵੇਖ ਨਹੀਂ ਸਕੀ। ਫਿਰ ਰਾਮ ਨੇ, ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ ਨੂੰ ਰੋਣ ਵਾਲੀ ਦੇਖ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਦੁਖੀ ਭਰਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਇੰਗੁਦੀ ਦੇ ਆਟੇ ਦੀ ਪਿੰਡੀ ਲਿਆ, ਅਤੇ ਛਾਲਿਆਂ ਦਾ ਵੱਧਾ ਚੋਲਾ ਲਿਆ; ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਪਿਤਾ ਲਈ ਜਲ-ਤਰਪਣ ਕਰਨ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਸੀਤਾ ਅੱਗੇ ਚੱਲੇ, ਤੂੰ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਚੱਲ, ਮੈਂ ਪਿੱਛੋਂ ਆਵਾਂਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਰਸਤਾ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਹੈ।" ਫਿਰ ਸੁਮੀਤਰਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਸੁਮੀਤਰ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਰਾਜਕੁਮਾਰਾਂ ਨੇ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸੁਭਾਗਾ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਨਦੀ ਵੱਲ ਲੈ ਗਏ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾਵਾਂ, ਔਖਾ ਰਸਤਾ ਤੈਅ ਕਰਕੇ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਲਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਸੋਹਣੀ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚੇ। ਉਹ ਇੱਕ pavittar, ਸਾਫ਼, ਤੇ ਚਿੱਟੇ ਕਿਨਾਰੇ ਤੇ ਗਏ, ਜਿੱਥੇ ਨਦੀ ਦਾ ਪਾਣੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਗਦਾ ਸੀ। ਉਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਾਣੀ ਚੜ੍ਹਾਇਆ ਤੇ ਕਿਹਾ, "ਇਹ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਰਾਜਾ।" ਧਰਤੀ ਦੇ ਮਾਲਕ ਰਾਮ ਨੇ, ਹਥੇਲੀਆਂ ਜੋੜ ਕੇ, ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ, ਰੋਦੇ ਹੋਏ, ਇਹ ਬੋਲ ਕਹੇ, "ਹੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਸ਼ੇਰ, ਇਹ ਸ਼ੁੱਧ ਤੇ ਅਟੱਲ ਪਾਣੀ, ਜੋ ਮੈਂ ਅੱਜ ਚੜ੍ਹਾਇਆ, ਉਹ ਤੁਹਾਨੂੰ, ਜੋ ਪਿਤਰ ਲੋਕ ਚਲੇ ਗਏ ਹੋ, ਪਹੁੰਚ ਜਾਵੇ।" ਫਿਰ ਰਾਘਵ, ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਪਿਤਾ ਲਈ ਜਲ-ਤਰਪਣ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦਰਭਾ ਘਾਹ ਦੇ ਪਲੰਗ ਉੱਤੇ ਇੰਗੁਦੀ, ਬੇਰੀ ਤੇ ਜੌ ਮਿਲਾ ਕੇ ਬਣਾਈਆਂ ਪਿੰਡੀਆਂ ਰੱਖੀਆਂ। ਰਾਮ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਰੋਦੇ ਹੋਏ ਬੋਲਿਆ, "ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ, ਇਹ ਪਕੜੋ, ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਅਸੀਂ ਖੁਦ ਉਚਿਤ ਭੋਜਨ ਤੋਂ ਵਾਂਝੇ ਹਾਂ; ਜਿਵੇਂ ਮਨੁੱਖ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸਦੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।" ਫਿਰ ਉਹੀ ਰਸਤਾ ਲੰਘ ਕੇ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਰਾਮ, ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੋਂ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਸੋਹਣੇ ਪਹਾੜ ਦੀ ਢਲਾਨ ਉੱਤੇ ਆ ਗਏ। ਫਿਰ ਧਰਤੀ ਦੇ ਮਾਲਕ, ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਝੋਂਪੜੀ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਭਾਰਤ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਗਲੇ ਲਾਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੋਣ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚ ਗੂੰਜ ਉਠੀ, ਜਿਵੇਂ ਭਰਾ ਅਤੇ ਵੈਦੇਹੀ ਮਿਲ ਕੇ ਸ਼ੇਰਾਂ ਵਾਂਗ ਦਹਾੜ ਰਹੇ ਹੋਣ। ਜਦ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੇ ਇਹ ਭਾਰੀ ਰੋਣ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣੀ, ਜੋ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦੇ ਜਲ-ਤਰਪਣ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉਠੀ ਸੀ, ਉਹ ਡਰ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਰਾਮ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਹੋ ਗਈ ਹੈ; ਇਹ ਵੱਡੀ ਆਵਾਜ਼ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੇ ਮਰੇ ਪਿਤਾ ਲਈ ਦੁਖ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।" ਫਿਰ ਉਹ ਸਾਰੇ ਆਪਣੇ ਡੇਰਿਆਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਇੱਕੋ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਦੌੜੇ, ਸਭ ਦੇ ਮਨ ਇਕਠੇ ਹੋਏ, ਹਰ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਥਾਂ ਵੱਲ ਭੱਜਣ ਲੱਗਾ। ਕੁਝ ਘੋੜਿਆਂ ਉੱਤੇ, ਕੁਝ ਹਾਥੀਆਂ ਉੱਤੇ, ਕੁਝ ਸੋਹਣੇ ਸਜਾਏ ਰਥਾਂ ਉੱਤੇ, ਤੇ ਹੋਰ ਨਾਜੁਕ-ਸਰੀਰ ਵਾਲੇ ਪੈਦਲ ਚਲੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦਾ ਇਕ ਸੌ ਪਹਿਲਾ ਸਰਗਾ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।