ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਕੇਕਯ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਸੀ ਅਤੇ ਤੂੰ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਚਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਸਾਡੇ ਪਿਤਾ ਜੀ, ਜੋ ਧਰਮ ਦੇ ਰਾਹ ਤੇ ਚਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਸਨ, ਅਕਾਸ਼ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ। ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਤੂੰ ਅਤੇ ਲੱਖਣ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਨਿਕਲੇ, ਰਾਜਾ ਜੀ ਦੁੱਖ ਤੇ ਪੀੜ੍ਹਾ ਨਾਲ ਭਰ ਗਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਭਾਈ, ਹੁਣ ਤੂੰ ਉੱਠ, ਮਰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ, ਤੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਲਈ ਜਲ-ਤਿਲਕਾ ਕਰ, ਮੈਂ ਅਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਪਾਣੀ ਅਰਪਿਤ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਾਂ। ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੋ ਪਾਣੀ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਅਮਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਘਵ, ਤੂੰ ਤਾਂ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰਾ ਸੀ। ਉਹ ਸਿਰਫ ਤੇਰੇ ਲਈ ਹੀ ਤਰੱਸਦੇ ਰਹੇ, ਤੇਰੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਤੇਰੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹਾ, ਤੇਰੀ ਯਾਦ, ਤੇਰੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਸਾਡੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਇਕ ਸੌ ਇਕਵੇਂ ਸਰਗ ਦਾ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਇਹ ਦੁਖ ਭਰੇ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦੀ ਮੌਤ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੀ, ਰਾਘਵ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕੋਈ ਵਜਰ ਵਾਂਗ ਜੰਗ ਵਿਚ ਵੈਰੀ ਵੱਲੋਂ ਸੁੱਟਿਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਰਾਮ ਉੱਤੇ ਪਏ। ਰਾਮ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਫੜ ਕੇ ਜਿਉਂ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਕੋਈ ਹਰਾ-ਭਰਾ ਦਰੱਖਤ ਕੁਹਾੜੀ ਨਾਲ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਰਾਮ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਹਾਥੀ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੇ ਥੱਕ ਕੇ ਸੁੱਤਿਆ ਹੋਵੇ, ਪਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਭਰਾ, ਜੋ ਸਭ ਮਹਾਨ ਧਨੁਧਾਰੀ ਸਨ, ਸੀਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਰੋ ਪਏ ਅਤੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਪਾਣੀ ਛਿੜਕਣ ਲੱਗੇ। ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਨੂੰ ਹੋਸ਼ ਆਇਆ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਹੰਜੂ ਵਗ ਰਹੇ ਸਨ। ਕਕੁਤਸਥ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਦੁਖ ਭਰੇ ਕਈ ਬੋਲ ਕਹਿਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਨੇ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਪਿਤਾ ਜੀ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਚਲੇ ਗਏ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਹੁਣ ਜਦੋਂ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਆਪਣਾ ਨਿਯਤ ਮਾਰਗ ਪਾ ਲਏ ਹਨ, ਮੈਂ ਆਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਕੀ ਕਰਾਂਗਾ? ਆਖ਼ਰ ਆਯੋਧਿਆ ਨੂੰ ਕੌਣ ਸੰਭਾਲੇਗਾ, ਜੋ ਉਸ ਮਹਾਨ ਰਾਜੇ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਸੀ? ਮੈਂ, ਜਿਸ ਦਾ ਜਨਮ ਹੀ ਦੁਖਾਂ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਉਸ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਲਈ ਕੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਨੇ ਮੇਰੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਤਮ ਸੰਸਕਾਰ ਵੀ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਿਆ? ਭਾਰਤ, ਤੂੰ ਤਾਂ ਧਨਵਾਨ ਹੈਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਅਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੇ ਪੂਰੇ ਰੀਤ-ਰਿਵਾਜ ਨਾਲ ਰਾਜਾ ਜੀ ਦੇ ਅੰਤਮ ਕਰਮ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਜੰਗਲ ਵਾਸ ਮੁਕਣ ਤੇ ਵੀ, ਮੇਰਾ ਮਨ ਆਯੋਧਿਆ ਵਾਪਸ ਜਾਣ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਜੋ ਹੁਣ ਆਪਣੇ ਰਾਜਾ ਤੋਂ ਵਿਹੂਣੀ ਤੇ ਅਸਥਿਰ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਦুশਮਨਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾਉਣ ਵਾਲਿਆ, ਜੇ ਮੈਂ ਵਾਪਸ ਵੀ ਆ ਜਾਵਾਂ, ਹੁਣ ਕੌਣ ਆਯੋਧਿਆ ਦਾ ਰਾਜ ਕਰੇਗਾ, ਜਦ ਪਿਤਾ ਜੀ ਪਰਲੋਕ ਸਿਧਾਰ ਗਏ ਹਨ? ਪਹਿਲਾਂ, ਜਦੋਂ ਪਿਤਾ ਜੀ ਮੈਨੂੰ ਚੰਗਾ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਵੇਖਦੇ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਮਿੱਠੇ ਬੋਲ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦਿੰਦੇ—ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਹ ਮਿੱਠੇ ਬੋਲ ਕਿਵੇਂ ਸੁਣਾਂਗਾ?" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਰਾਘਵ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਕੋਲ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਪੂਰਨ ਚੰਦ ਵਰਗਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ, "ਸੀਤੇ, ਤੇਰੇ ਸਸੁਰ ਜੀ ਹੁਣ ਨਹੀਂ ਰਹੇ; ਲੱਖਣ, ਤੂੰ ਵੀ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਵਿਹੂਣਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਭਾਰਤ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਦੱਸ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਜਾ ਜੀ ਅਕਾਸ਼ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ ਹਨ।" ਜਦੋਂ ਕਕੁਤਸਥ ਨੇ ਇਹ ਬੋਲ ਕਹੇ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਭਰਾ ਦੁਖ ਨਾਲ ਰੋ ਪਏ। ਫਿਰ ਭਰਾ ਨੇ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਕਿਹਾ, "ਆਓ, ਪਿਤਾ ਜੀ ਲਈ ਜਲ-ਤਿਲਕਾ ਕਰੀਏ।" ਜਦੋਂ ਸੀਤਾ ਨੇ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਸਸੁਰ, ਰਾਜਾ, ਅਕਾਸ਼ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ ਹਨ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੰਜੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਵੱਲ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕੀ। ਫਿਰ ਰਾਮ ਨੇ, ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ ਨੂੰ ਦੁਖੀ ਦੇਖ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਲੱਖਣ ਨੂੰ, ਜੋ ਖੁਦ ਵੀ ਦੁਖੀ ਸੀ, ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ, "ਇੰਗੁਦੀ ਦੇ ਆਟੇ ਦੀ ਪਿਠੀ ਲਿਆਉ, ਅਤੇ ਛਾਲ ਦੀ ਉਪਰਲੀ ਚਾਦਰ ਲਿਆਉ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਪਿਤਾ ਲਈ ਜਲ-ਤਿਲਕਾ ਕਰਾਂਗਾ। ਸੀਤਾ ਅੱਗੇ ਚੱਲੇ, ਤੂੰ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਚੱਲ, ਮੈਂ ਪਿੱਛੋਂ ਆਵਾਂਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਰਸਤਾ ਬਹੁਤ ਕਠਿਨ ਹੈ।" ਫਿਰ ਸੁਮਿਤਰਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਹਰ ਵੇਲੇ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ, ਸ਼ਾਂਤ, ਮृਦੁਭਾਵੀ ਅਤੇ ਰਾਮ ਦੇ ਪਰਤੀ ਨਿਸ਼ਠਾ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ, ਭਰਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਉਸ ਨੂੰ ਸੁੰਦਰ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਲੈ ਗਏ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾਵਾਂ, ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ, ਉਸ ਸੋਹਣੇ ਦਰਿਆ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੇ, ਜਿਸ ਦੇ ਕੰਢੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਛਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ, ਸੁੱਚੇ ਤੇ ਚਿੱਟੇ ਪਾਣੀ ਵਾਲੇ ਘਾਟ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚੇ, ਜਿੱਥੇ ਪਾਣੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਾਣੀ ਅਰਪਿਤ ਕੀਤਾ, "ਇਹ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਰਾਜਾ ਜੀ।" ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਾਜਾ ਨੇ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਪਾਣੀ ਭਰ ਕੇ, ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ, ਰੋਦੇ ਹੋਏ ਇਹ ਬੋਲ ਕਹੇ, "ਹੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਸ਼ੇਰ, ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਪਾਣੀ, ਜੋ ਮੈਂ ਅੱਜ ਅਰਪਿਤ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਉਹ ਤੁਹਾਨੂੰ, ਜੋ ਪਿਤਰ ਲੋਕ ਚਲੇ ਗਏ ਹੋ, ਪਹੁੰਚ ਜਾਵੇ।" ਫਿਰ ਰਾਘਵ, ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਪਿਤਾ ਲਈ ਜਲ-ਤਿਲਕਾ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦਰਭਾ ਘਾਹ ਦੀ ਚਾਦਰ ਉੱਤੇ ਇੰਗੁਦੀ ਅਤੇ ਜੌ ਦੇ ਆਟੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਰੱਖੇ। ਰਾਮ, ਦੁਖ ਨਾਲ ਰੋਦਾ ਹੋਇਆ, ਬੋਲਿਆ, "ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ, ਇਹ ਪਿੰਡ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਅਸੀਂ ਖੁਦ ਵੀ ਯੋਗ ਆਹਾਰ ਤੋਂ ਵਾਂਝੇ ਹਾਂ। ਜਿਹੋ ਜਿਹਾ ਆਹਾਰ ਮਨੁੱਖ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਹੀ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" ਫਿਰ, ਉਹੀ ਰਸਤਾ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ, ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੋਂ ਚੜ੍ਹ ਕੇ, ਸੁੰਦਰ ਪਹਾੜੀ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ। ਰਾਜਾ, ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਝੋਪੜੀ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਲੱਖਣ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਬਾਂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੋਣ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਪਹਾੜੀ ਉੱਤੇ ਗੂੰਜ ਪੈ ਗਈ, ਜਿਵੇਂ ਭਰਾ ਅਤੇ ਵੈਦੇਹੀ ਮਿਲ ਕੇ ਸ਼ੇਰਾਂ ਵਾਂਗ ਰੋ ਰਹੇ ਹੋਣ। ਜਦੋਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪਿਤਾ ਲਈ ਜਲ-ਤਿਲਕਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਦੁਖ ਨਾਲ ਰੋਦੇ ਸੁਣਿਆ, ਉਹ ਡਰ ਗਏ।