ਭਰਤ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਬੜੀ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ ਨਾਲ ਆਖਿਆ, “ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਰਾਜਾ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਮਰਦੀ ਇਨਸਾਨ ਹੈ, ਪਰ ਮੇਰੇ ਲਈ ਉਹ ਦੇਵੀ ਹੈ, ਜੇਕਰ ਉਸ ਦੀ ਚਾਲ ਚੰਗੀ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਧਨ-ਧਰਮ ਨਾਲ ਸੰਜੀ ਹੋਵੇ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਮਨੁੱਖੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ। ਜਦ ਮੈਂ ਕੇਕਯਾ ਵਿੱਚ ਸੀ ਤੇ ਤੁਸੀਂ ਲਕਸ਼ਮਣ ਸਮੇਤ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ, ਸਾਡੇ ਪਵਿੱਤਰ ਪਿਤਾ, ਜੋ ਸਤਪੁਰਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਗਏ। ਤੁਹਾਡੇ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਜੰਗਲ ਜਾਣ ਦੇ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ, ਰਾਜਾ ਦੁਖ ਤੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਵੱਡੀ ਪੀੜ੍ਹਾ ਨਾਲ, ਸਵਰਗਵਾਸੀ ਹੋ ਗਏ।” ਭਰਤ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਉਠੋ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ, ਤੇ ਪਿਤਾ ਲਈ ਜਲ-ਤਿਲ ਦਾ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰੋ; ਮੈਂ ਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਜਲ-ਦਾਨ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਾਂ। ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਜਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਅਟੱਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ, ਰਾਘਵ, ਪਿਤਾ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰੇ ਹੋ। ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਹੀ ਦੁਖੀ ਰਹੇ, ਤੁਹਾਡੀ ਹੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ, ਤੁਹਾਡਾ ਹੀ ਦਰਸ਼ਨ ਚਾਹੁੰਦੇ ਰਹੇ; ਤੁਹਾਡੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ, ਤੁਹਾਡੀ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਪਿਤਾ ਨੇ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਸਮਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਇੱਕ ਸੌ ਇੱਕਵੇਂ ਸਰਗ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋਇਆ। ਭਰਤ ਦੀ ਇਹ ਦੁਖੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸੀ, ਰਾਮ ਨੇ ਹੋਸ਼ ਗਵਾ ਦਿੱਤਾ। ਭਰਤ ਦੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦ, ਜਿਵੇਂ ਦਾਨਵਾਂ ਦੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਵੱਲੋਂ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਪੈਲ੍ਹਾ ਗਏ ਵਿਦਯੁਤ-ਵਰਗੀ ਕਠੋਰਤਾ ਨਾਲ, ਮਹਾਨ ਰਾਮ ਨੂੰ ਢਾਹ ਦਿੱਤਾ। ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬਾਂਹ ਫੜਕੇ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਕੁੱਟੇ ਹੋਏ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੇ ਦਰੱਖਤ ਵਾਂਗ, ਧਰਤੀ ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਏ। ਧਰਤੀ ਤੇ ਡਿੱਗੇ ਹੋਏ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਪਤਿ, ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ, ਜੋ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਡੇ ਤੇ ਥੱਕ ਕੇ ਸੁੱਤਾ ਹੋਵੇ, ਪਏ ਰਹੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਰਾ, ਜੋ ਵੱਡੇ ਧਨੁਧਾਰੀ ਸਨ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਸੀਤਾ ਸਮੇਤ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਜਲ ਛਿੜਕ ਕੇ ਰੁਣ ਲਗ ਪਏ। ਰਾਮ ਨੇ ਹੋਸ਼ ਸੰਭਾਲਿਆ, ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੰਝੂ ਵਗਦੇ ਹੋਏ, ਕਕੁਤਸਥ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਪੁਤ੍ਰ ਨੇ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਸ਼ਬਦ ਬੋਲਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਜਦ ਰਾਮ ਨੇ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਪਿਤਾ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਸਵਰਗਵਾਸੀ ਹੋ ਗਏ, ਉਹ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਭਰਤ ਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗੇ, “ਹੁਣ ਜਦ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਦੇ ਨਿਯਤ ਰਾਹ ਤੇ ਚਲੇ ਗਏ, ਆਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ? ਕੌਣ ਆਯੋਧਿਆ ਨੂੰ, ਜੋ ਉਸ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਸੀ, ਚਲਾਏਗਾ?” “ਮੈਂ, ਜੋ ਵਿਲੱਖਣ ਜਨਮ ਵਾਲਾ ਹਾਂ, ਉਸ ਮਹਾਨ-ਆਤਮਾ ਲਈ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਮਰ ਗਿਆ, ਤੇ ਜਿਸ ਦੀ ਅੰਤਿਮ ਕ੍ਰਿਆ ਵੀ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਿਆ, ਮੇਰਾ ਹੁਣ ਕੀ ਕਰਤਵ ਹੈ? ਭਰਤ, ਤੂੰ ਵਾਕਈ ਧਨਿਆ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਸੀਂ ਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੇ ਪਿਤਾ ਲਈ ਸਾਰੀ ਅੰਤਿਮ ਕ੍ਰਿਆ ਉਚਿਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੀਤੀ। ਜੰਗਲ-ਵਾਸ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ, ਮੇਰਾ ਮਨ ਆਯੋਧਿਆ ਵਾਪਸ ਜਾਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਰਾਜਾ ਤੋਂ ਵਿਹੂਣ ਹੋ ਕੇ, ਸੁੰਨੀ ਤੇ ਉਲਝੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ।” “ਹੇ ਦੁਸ਼ਮਨ-ਵਿਜੇਤਾ, ਜੇਕਰ ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਵਨ-ਵਾਸ ਪੂਰਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ, ਤਾਂ ਵੀ, ਹੁਣ ਪਿਤਾ ਦੇ ਸਵਰਗਵਾਸੀ ਹੋ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕੌਣ ਦੁਬਾਰਾ ਆਯੋਧਿਆ ਦਾ ਰਾਜ ਕਰੇਗਾ? ਜਦ ਪਿਤਾ ਮੈਨੂੰ ਚੰਗਾ ਵਰਤਾਵ ਕਰਦੇ ਵੇਖਦੇ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਮਿੱਠੇ ਤੇ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ਬਦ ਆਖਦੇ—ਮੈਂ ਉਹ ਪ੍ਰੀਤਮ ਸ਼ਬਦ ਹੁਣ ਕਿਵੇਂ ਸੁਣਾਂ?” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਰਾਘਵ ਨੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਆਖਿਆ ਤੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਪੂਰਨ ਚੰਦ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਆਖਿਆ, “ਸੀਤਾ, ਤੇਰੇ ਸਸੁਰ ਜੀ ਮਰ ਗਏ ਹਨ; ਲਕਸ਼ਮਣ, ਤੂੰ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਵਿਹੂਣ ਹੋ ਗਿਆ। ਭਰਤ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਜਾ ਸਵਰਗਵਾਸੀ ਹੋ ਗਿਆ।” ਕਕੁਤਸਥ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਰਾਮ ਦੇ ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਬੋਲਣ ਤੇ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਾਜਕੁਮਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੰਝੂ ਭਰ ਆਏ। ਫਿਰ ਸਾਰੇ ਭਰਾਵਾਂ ਨੇ, ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਆਖਿਆ, “ਆਓ, ਪਿਤਾ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਾਜਾ ਲਈ ਜਲ-ਤਿਲ ਦਾ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰੀਏ।” ਜਦ ਸੀਤਾ ਨੇ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਸਸੁਰ ਜੀ, ਰਾਜਾ, ਸਵਰਗਵਾਸੀ ਹੋ ਗਏ ਹਨ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ ਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਨਹੀਂ ਸਕੀ। ਰਾਮ ਨੇ, ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ ਨੂੰ, ਜੋ ਰੋਂਦੀ ਸੀ, ਸਾਂਤਵਨਾ ਦੇ ਕੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ, ਆਪ ਹੀ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਆਖਿਆ, “ਇੰਗੁਦੀ ਦੇ ਆਟੇ ਦੀ ਪਿੰਡੀ ਲਿਆਵੋ ਤੇ ਛਾਲ ਦੀ ਉਪਰਲੀ ਵਸਤ੍ਰ ਲਿਆਵੋ; ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਮਹਾਨ-ਆਤਮਾ ਪਿਤਾ ਲਈ ਜਲ-ਤਿਲ ਦਾ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਨ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਸੀਤਾ ਅੱਗੇ ਚੱਲੇ, ਤੂੰ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਚੱਲ, ਮੈਂ ਪਿੱਛੇ ਆਵਾਂਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਰਾਹ ਬਹੁਤ ਕਠਿਨ ਹੈ।” ਸੁਮਿਤਰਾ ਦਾ ਪੁਤ੍ਰ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਨਿਸ਼ਠਾਵਾਨ, ਸਵੈ-ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ, ਨਰਮ, ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਰਾਮ ਲਈ ਨਿਸ਼ਠਾ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੀ ਪੂਰੀ ਸਮਝ ਸੀ, ਮਹਾਨ ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ ਸੀ—ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਨੇ, ਰਾਜਕੁਮਾਰਾਂ ਸਮੇਤ, ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਡਾਕਿਨੀ ਦਰਿਆ ਉੱਤੇ ਲੈ ਗਿਆ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ, ਸੁੰਦਰ ਮੰਡਾਕਿਨੀ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਡੇ ਤੇ ਪਹੁੰਚੇ, ਜਿਸ ਦੇ ਕੰਡੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਬੂਟਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਰਹਿੰਦੇ। ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ, ਸੁੱਚਾ ਤੇ ਮਿੱਟੀ-ਰਹਿਤ ਘਾਟ ਤੇ, ਤੇਜ਼ ਵਹਿੰਦੇ ਪਾਣੀ ਵਾਲੀ ਥਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਲ ਚੜ੍ਹਾਇਆ, “ਇਹ ਤੁਹਾਡੀ ਲਈ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਰਾਜਾ।” ਧਰਤੀ ਦੇ ਪਤਿ ਨੇ, ਇੱਕ ਮਿੱਠੀ ਪਾਣੀ ਦੀ ਮੂਠ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਮੁੰਹ ਕਰਕੇ, ਰੋਦੇ ਹੋਏ, ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਉਚਾਰੇ, “ਹੇ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ, ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ, ਅਟੱਲ ਜਲ, ਜੋ ਮੈਂ ਅੱਜ ਚੜ੍ਹਾਇਆ, ਤੁਹਾਨੂੰ, ਜੋ ਪਿਤਰ ਲੋਕ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ ਹੋ, ਪਹੁੰਚੇ।” ਫਿਰ, ਰਾਘਵ ਨੇ, ਮੰਡਾਕਿਨੀ ਦੇ ਕੰਡੇ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਸਮੇਤ, ਪਿਤਾ ਲਈ ਜਲ-ਤਿਲ ਦਾ ਸੰਸਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਦਰਭਾ ਘਾਹ ਦੀ ਚੌਕੀ ਤੇ, ਇੰਗੁਦੀ ਤੇ ਜੌ ਦੇ ਆਟੇ ਦੀ ਪਿੰਡੀ ਰੱਖ ਕੇ, ਰਾਮ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਰੋਂਦੇ ਹੋਏ, ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਆਖੇ, “ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ, ਇਹ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਲਓ, ਕਿਉਂਕਿ ਅਸੀਂ ਉਚਿਤ ਭੋਜਨ ਤੋਂ ਵਿਹੂਣ ਹਾਂ; ਜਿਵੇਂ ਮਨੁੱਖ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।” ਫਿਰ, ਉਸੇ ਰਾਹ ਤੇ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ, ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਡੇ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ, ਪਹਾੜ ਦੀ ਸੁੰਦਰ ਢਲਾਨ ਤੇ ਚੜ੍ਹਿਆ। ਫਿਰ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਪਤਿ, ਪਤਿਆਂ ਦੀ ਕੁਟੀਆ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਭਰਤ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਬਾਂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੋਣ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ, ਪਹਾੜ ਤੇ ਗੂੰਜ ਉਠੀ, ਜਦ ਭਰਾ, ਵੈਦੇਹੀ ਸਮੇਤ, ਸ਼ੇਰਾਂ ਵਾਂਗ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਏ।