ਭਾਰਤ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਰਾਘਵ, ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਚਲੋ, ਆਓ ਅਯੋਧਿਆ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਚਲੀਏ, ਜੋ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਰਾਜਅਭਿੇਕ ਕਰਵਾਓ। ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਰਾਜਾ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਮਾਨਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਮੇਰੇ ਲਈ ਉਹ ਦਿਵਤਾ ਵਰਗਾ ਹੈ, ਜੇਕਰ ਉਸਦਾ ਆਚਰਨ ਧਰਮ ਅਤੇ ਧਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਮਾਨਵ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਕੇਕਯ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਸੀ ਅਤੇ ਤੂੰ ਜੰਗਲ ਚਲਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਸਾਡੇ ਪਿਤਾ, ਜੋ ਧਰਮਾਤਮਾ ਅਤੇ ਉੱਚੀ ਸੋਚ ਵਾਲੇ ਸਨ, ਉਹ ਸਵਰਗ ਸਿਧਾਰ ਗਏ। ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ, ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਕੇ, ਸਵਰਗ ਲੋਕ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਹੁਣ, ਹੇ ਪੁਰਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਉੱਠੋ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਪਿਤਾ ਲਈ ਜਲ-ਤਰਪਣ ਕਰੋ; ਮੈਂ ਅਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਜਲ ਅਰਪਿਤ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਾਂ। ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਜਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਤੂੰ, ਰਾਘਵ, ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰਾ ਸੀ। ਉਹ ਸਿਰਫ ਤੇਰੇ ਲਈ ਹੀ ਦੁਖੀ ਰਹੇ, ਤੇਰੀ ਝਲਕ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਤਰਸਦੇ ਰਹੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਸਦਾ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਹੀ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਤੇਰੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿਚ, ਤੇਰੀ ਯਾਦ ਵਿਚ, ਤੇਰੇ ਲਈ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਸਾਡੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਚਲੇ ਗਏ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਇੱਕ ਸੌ ਇਕਵੀਂ ਸਰਗ ਦਾ ਸਮਾਪਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਦੁਖ ਭਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੀ, ਰਾਮ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇੰਦਰ ਵਲੋਂ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਦੈਤਿਆਂ ਦੇ ਵੈਰੀ ਉੱਤੇ ਸੁੱਟਿਆ ਗਿਆ ਵਜਰ, ਤਾਕਤਵਰ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵੀ ਡਿਗਾ ਗਏ। ਰਾਮ ਆਪਣੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਫੜ ਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਕਲਹਾੜੀ ਨਾਲ ਕੱਟਿਆ ਗਿਆ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਲੱਦਿਆ ਦਰਖ਼ਤ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਿਆ ਹੋਇਆ, ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਵੱਡੇ ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਥੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਭਰਾ, ਜੋ ਸਭ ਵੱਡੇ ਧਨੁਰਧਾਰੀ ਸਨ, ਸੀਤਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਦੁਖ ਵਿਚ ਰੋ ਪਏ ਅਤੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਪਾਣੀ ਛਿੜਕਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਨੂੰ ਹੋਸ਼ ਆਈ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੰਝੂ ਵਗਣ ਲੱਗੇ ਅਤੇ ਉਹ ਕਈ ਦੁਖ ਭਰੇ ਬੋਲ ਬੋਲਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਜਦ ਰਾਮ ਨੇ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਚਲੇ ਗਏ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਧਰਮ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਹੁਣ ਜਦ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਆਪਣਾ ਨਿਯਤ ਪੰਥ ਪਾ ਗਏ ਹਨ, ਮੈਂ ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਕੀ ਕਰਾਂ? ਕੌਣ ਅਯੋਧਿਆ ਨੂੰ ਰਾਜ ਕਰੇਗਾ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਸੀ? ਮੈਂ, ਜੋ ਕਿ ਦੁੱਖਦਾਈ ਜਨਮ ਵਾਲਾ ਹਾਂ, ਉਸ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਲਈ ਹੋਰ ਕਿਹੜਾ ਕਰਤੱਬ ਬਚਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਚਲੇ ਗਏ ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਵੀ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਿਆ? ਹਾਏ ਭਾਰਤ, ਤੂੰ ਤਾਂ ਧਨਿਆ ਹੈਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਜਾ ਦੇ ਸਾਰੇ ਕਰਮ ਤੂੰ ਅਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੇ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਜਦ ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਵਨਵਾਸ ਪੂਰਾ ਕਰ ਲਵਾਂ, ਫਿਰ ਵੀ ਮੇਰਾ ਮਨ ਅਯੋਧਿਆ ਵਾਪਸ ਜਾਣ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਜੋ ਹੁਣ ਰਾਜਾ ਤੋਂ ਵੰਝੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ, ਅਗਵਾਈ ਤੋਂ ਖੋਹੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਹੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁ-ਸੂਦਨ, ਜੇ ਮੈਂ ਵਨਵਾਸ ਪੂਰਾ ਵੀ ਕਰ ਲਵਾਂ, ਤਾਂ ਵੀ ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਸਵਰਗ ਸਿਧਾਰ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੌਣ ਫਿਰ ਅਯੋਧਿਆ ਨੂੰ ਰਾਜ ਕਰੇਗਾ? ਕਦੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਮੈਨੂੰ ਚੰਗੀ ਚਾਲ-ਚਲਣ ਵੇਖ ਕੇ ਮਿੱਠੇ ਬੋਲ ਬੋਲਦੇ ਸੀ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਹ ਸੁਹਣੇ ਸ਼ਬਦ ਕਿਵੇਂ ਸੁਣਾਂਗਾ?" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਰਾਘਵ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ, ਜਿਸਦਾ ਚਿਹਰਾ ਪੂਰਨ ਚੰਦ ਵਰਗਾ ਸੀ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ। "ਸੀਤੇ, ਤੇਰੇ ਸਸੁਰ ਜੀ ਚਲੇ ਗਏ ਹਨ; ਲਕਸ਼ਮਣ, ਤੂੰ ਵੀ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਵੰਝਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਭਾਰਤ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਦੱਸ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਜਾ ਸਵਰਗ ਵਾਸੀ ਹੋ ਗਏ ਹਨ।" ਕਕੁਤਸਥ ਦੇ ਇਹ ਬੋਲ ਕਹਿਣ ਤੇ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਾਜਕੁਮਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ। ਫਿਰ ਸਾਰੇ ਭਰਾਵਾਂ ਨੇ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸੰਤਵਨਾ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਆਖਿਆ, "ਆਓ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਾਜਾ ਲਈ ਜਲ-ਤਰਪਣ ਕਰੀਏ।" ਜਦ ਸੀਤਾ ਨੇ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਉਸਦੇ ਸਸੁਰ, ਰਾਜਾ, ਸਵਰਗ ਲੋਕ ਚਲੇ ਗਏ ਹਨ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਵੱਲ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕੀ। ਫਿਰ ਰਾਮ ਨੇ, ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ ਨੂੰ ਦੁਖੀ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਤਵਨਾ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ, ਜੋ ਖੁਦ ਵੀ ਦੁਖੀ ਸੀ, ਆਖਿਆ, "ਮੇਰੇ ਲਈ ਇੰਗੁਦੀ ਦੇ ਆਟੇ ਦੀ ਪਿੰਡੀ ਲਿਆ, ਅਤੇ ਛਾਲ ਦੀ ਉਪਰਲੀ ਚਾਦਰ ਵੀ ਲਿਆ ਆ; ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਪਿਤਾ ਲਈ ਜਲ-ਤਰਪਣ ਕਰਾਂਗਾ। ਸੀਤਾ ਅੱਗੇ ਚੱਲੇ, ਤੂੰ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਚੱਲ, ਮੈਂ ਪਿੱਛੋਂ ਆਵਾਂਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਰਸਤਾ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਹੈ।" ਫਿਰ ਸੁਮੀਤਰਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਸਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ, ਨਰਮ, ਸ਼ਾਂਤ ਅਤੇ ਰਾਮ ਲਈ ਅਟੁੱਟ ਭਗਤੀ ਵਾਲਾ ਸੀ— ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ, ਰਾਜਕੁਮਾਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸੁਭਾਗਾ ਮੰਡਾਕਿਨੀ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਲੈ ਗਿਆ। ਉਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੋਕ, ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਸੁੰਦਰ ਮੰਡਾਕਿਨੀ ਨਦੀ ਦੇ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚੇ, ਜਿਸਦੇ ਕੰਢੇ ਸਦਾ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਝਾਡੀਆਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ, ਸ਼ੁੱਧ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ-ਰਹਿਤ ਘਾਟ ਤੇ, ਜਿੱਥੇ ਪਾਣੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਗ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਥੇ ਪਾਣੀ ਚੜ੍ਹਾਇਆ, ਆਖਦੇ ਹੋਏ, "ਇਹ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਰਾਜਾ।" ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਾਜਾ ਨੇ, ਆਪਣੀਆਂ ਹਥੇਲੀਆਂ ਜੋੜ ਕੇ, ਪਾਣੀ ਭਰ ਕੇ, ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਮੁੜ ਕੇ, ਰੋਂਦੇ ਹੋਏ ਇਹ ਬੋਲ ਆਖੇ, "ਹੇ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ, ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ, ਅਟੱਲ ਪਾਣੀ, ਜੋ ਮੈਂ ਅੱਜ ਤੁਹਾਨੂੰ ਭੇਜ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਉਹ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਿਤਰ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਜਾਵੇ।" ਫਿਰ ਰਾਘਵ, ਮੰਡਾਕਿਨੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਪਿਤਾ ਲਈ ਜਲ-ਤਰਪਣ ਕੀਤਾ। ਦਰਭਾ ਘਾਸ਼ ਦੀ ਚੌਕੀ ਉੱਤੇ ਇੰਗੁਦੀ ਅਤੇ ਜੌ ਦੇ ਆਟੇ ਦੀਆਂ ਪਿੰਡੀਆਂ ਰੱਖ ਕੇ, ਰਾਮ, ਦੁਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਰੋਂਦੇ ਹੋਏ ਆਖਣ ਲੱਗਾ, "ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ, ਇਹ ਪਿੰਡੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰੋ, ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਖੁਦ ਵੀ ਠੀਕ ਖਾਣਾ ਨਹੀਂ ਖਾ ਸਕਦੇ; ਜਿਵੇਂ ਮਨੁੱਖ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਹੀ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਭੇਟਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" ਫਿਰ, ਉਸੇ ਰਸਤੇ ਰਾਹੀਂ, ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ, ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ, ਸੁੰਦਰ ਪਹਾੜੀ ਦੀ ਢਲਾਨ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ। ਅਤੇ, ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਝੋਪੜੀ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਾਜਾ ਨੇ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾ ਲਿਆ।