ਭਾਰਤ ਨੇ ਰਾਮ ਚੰਦ੍ਰ ਜੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, "ਕੀ ਤੁਹਾਡੀ ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਵਿਦਿਆ ਫਲਦਾਇਕ ਰਹੀ? ਕੀ ਤੁਹਾਡੇ ਕਰਮ-ਕਾਂਡ ਸਫਲ ਹੋਏ? ਕੀ ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਵਿਆਹਾਂ ਦੀ ਰੀਤ ਸਰੂਪ ਰਹੀ? ਕੀ ਤੁਹਾਡਾ ਗਿਆਨ ਸੱਚਮੁੱਚ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੈ? ਹੇ ਰਾਘਵ, ਕੀ ਤੇਰੀ ਸਮਝ ਉਹੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਦੱਸਿਆ—ਜੋ ਲੰਬੀ ਉਮਰ, ਯਸ਼, ਧਰਮ, ਅਰਥ ਅਤੇ ਕਾਮ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਹੋਵੇ? ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਉਹੀ ਆਚਰਣ ਅਪਣਾਉਂਦੇ ਹੋ ਜੋ ਪਿਤਾ ਜੀ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਨੇ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਸਦਾ ਚੰਗੇ ਰਸਤੇ ਤੇ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਕੀ ਤੂੰ, ਰਾਘਵ, ਸੁਆਦਲੇ ਭੋਜਨ ਨੂੰ ਇੱਕਲਾ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦਾ, ਬਲਕਿ ਆਪਣੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੋਵੇ?" ਭਾਰਤ ਨੇ ਅੱਗੇ ਆਖਿਆ, "ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਰਾਜਾ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਜਾ ਨੂੰ ਨਿਆਂ ਨਾਲ ਚਲਾਉਂਦਾ, ਧਰਮ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਦਾ, ਅਤੇ ਧਰਮ ਪੂਰਨ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਉੱਤੇ ਸੁਗਮ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਸੌਵੇਂ ਸਰਗ ਦਾ ਇਥੇ ਅੰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣੀਆਂ, ਭਾਰਤ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਮੈਨੂੰ ਰਾਜ ਪਦ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ, ਜਦ ਮੈਂ ਧਰਮ ਤੋਂ ਵਾਂਝਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ? ਸਾਡੀ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਨਿਯਮ ਹੈ, ਹੇ ਸਰਵੋਤਮ ਪੁਰਖ, ਕਿ ਜੇ ਵੱਡਾ ਪੁੱਤਰ ਜੀਵਤ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਛੋਟਾ ਰਾਜ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਆ ਰਾਘਵ, ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਆਯੋਧਿਆ ਚਲ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਰਾਜ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰਵਾ।" ਭਾਰਤ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਲੋਕ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਮਾਨਵ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਮੇਰੇ ਲਈ ਉਹ ਈਸ਼ਵਰ-ਤੁਲ ਹੈ, ਜੇਕਰ ਉਹ ਧਰਮ ਅਤੇ ਅਰਥ ਦੀ ਰਾਹੀਂ ਚਲਦਾ ਹੋਵੇ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਮਾਨਵ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਜਦ ਮੈਂ ਕੇਕਯ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਸੀ ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ, ਸਾਡੇ ਪਿਤਾ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਉੱਚੇ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੇ ਸਨ, ਉਹ ਸਵਰਗ ਸਿਧਾਰ ਗਏ। ਜਦ ਤੂੰ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਜੰਗਲ ਚਲੇ ਗਏ, ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਕੇ ਸਵਰਗ ਵਾਸੀ ਹੋ ਗਏ।" "ਹੁਣ, ਹੇ ਪੁਰਖ-ਸਿੰਘ, ਉਠੋ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਲਈ ਜਲ-ਤਿਲ ਦੀ ਰਸਮ ਅਦਾ ਕਰੋ; ਮੈਂ ਅਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਜਲ-ਦਾਨ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਾਂ। ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਜਲ ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਅਮਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਤੂੰ, ਰਾਘਵ, ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰਾ ਸੀ। ਪਿਤਾ ਜੀ ਸਿਰਫ ਤੇਰੇ ਲਈ ਦੁਖੀ ਰਹਿੰਦੇ, ਤੇਰੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਹੀ ਜੀਉਂਦੇ ਰਹੇ; ਤੇਰੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿਚ ਉਹ ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਗਏ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਇਕਸੌ ਪਹਿਲੇ ਸਰਗ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋਇਆ। ਜਦ ਭਾਰਤ ਨੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਦੀ ਦੁਖਦਾਈ ਖ਼ਬਰ ਦਿੱਤੀ, ਰਾਮ ਚੰਦ੍ਰ ਜੀ ਦੇ ਮਨ ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਵਜਰਪਾਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਜਮੀਨ 'ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਏ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਵਟਵ੍ਰਿਖਸ਼ ਆਪਣੀਆਂ ਫੁੱਲੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਸਮੇਤ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਏ ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ, ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ ਲੱਗ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਰਾ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਮਹਾਨ ਧਨੁਰਧਰ ਸਨ, ਸੀਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਪਾਣੀ ਛਿੜਕ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੋਸ਼ ਵਿਚ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਜਦ ਰਾਮ ਨੂੰ ਹੋਸ਼ ਆਇਆ, ਉਹ ਦੀ ਅੱਖਾਂ ਚੋਂ ਹੰਝੂ ਵਗਣ ਲੱਗ ਪਏ ਅਤੇ ਉਹ ਦੁਖ ਭਰੇ ਬਚਨ ਬੋਲਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਬਚਨ ਆਖੇ, "ਹੁਣ ਜਦ ਪਿਤਾ ਜੀ ਆਪਣੇ ਨਿਯਤ ਮਾਰਗ 'ਤੇ ਚਲੇ ਗਏ, ਮੈਂ ਆਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਕੀ ਕਰਾਂ? ਕੌਣ ਆਯੋਧਿਆ ਨੂੰ ਚਲਾਏਗਾ, ਜੋ ਸਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ? ਮੈਂ, ਜਿਸ ਦੇ ਜਨਮ ਹੀ ਵਿਚ ਕਲੇਸ਼ ਸੀ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਪਿਤਾ ਜੀ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿਚ ਚਲੇ ਗਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਮੈਂ ਅੰਤਿਮ ਕਰਮ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਿਆ—ਫਿਰ ਮੇਰਾ ਕੀ ਫਰਜ ਰਹਿ ਗਿਆ?" "ਹੇ ਭਾਰਤ, ਤੂੰ ਧੰਨ ਹੈਂ, ਕਿ ਤੂੰ ਅਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੇ ਪੂਰੇ ਰੀਤ-ਰਿਵਾਜ ਨਾਲ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਕੀਤੇ। ਜੰਗਲ ਵਾਸ ਦੇ ਪੂਰੇ ਹੋਣ ਉੱਤੇ ਵੀ, ਮੇਰਾ ਮਨ ਆਯੋਧਿਆ ਵਲ ਵਾਪਸ ਜਾਣ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਜੋ ਹੁਣ ਆਪਣੇ ਰਾਜਾ ਤੋਂ ਵਾਂਝੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਹੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੇ, ਜੇ ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਵਨਵਾਸ ਪੂਰਾ ਵੀ ਕਰ ਲੈਵਾਂ, ਤਾਂ ਹੁਣ ਕੌਣ ਆਯੋਧਿਆ ਨੂੰ ਰਾਜ ਕਰੇਗਾ, ਜਦ ਪਿਤਾ ਜੀ ਸਵਰਗ ਸਿਧਾਰ ਗਏ ਹਨ?" "ਜਿਸ ਵਾਰ ਪਿਤਾ ਜੀ ਮੈਨੂੰ ਚੰਗਾ ਵਿਹਾਰ ਕਰਦੇ ਵੇਖਦੇ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਮਿੱਠੇ ਬਚਨ ਆਖਦੇ—ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਹ ਪ੍ਰੇਮ ਭਰੇ ਬਚਨ ਕਿਵੇਂ ਸੁਣਾਂਗਾ?" ਇਹ ਆਖ ਕੇ ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਸੀਤਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਚੌਦਵੀ ਦੇ ਚੰਦ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਵਲ ਮੁੜ ਕੇ, ਦੁਖੀ ਹਿਰਦੇ ਨਾਲ, ਉਸਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਸੀਤੇ, ਤੇਰੇ ਸਸੁਰ ਜੀ ਹੁਣ ਨਹੀਂ ਰਹੇ; ਲਕਸ਼ਮਣ, ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਵਾਂਝੇ ਹੋ ਗਏ; ਭਾਰਤ ਦੁਖੀ ਮਨ ਨਾਲ ਦੱਸ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਜਾ ਸਵਰਗ ਚਲੇ ਗਏ।" ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਸਭ ਮਹਾਨ ਰਾਜਕੁਮਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ। ਫਿਰ ਸਾਰੇ ਭਰਾਵਾਂ ਨੇ, ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਮਝਾ ਕੇ, ਆਖਿਆ, "ਆਓ, ਪਿਤਾ ਜੀ ਲਈ ਜਲ-ਤਿਲ ਦੀ ਰਸਮ ਕਰੀਏ।" ਜਦ ਸੀਤਾ ਨੇ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਸੁਰ, ਰਾਜਾ, ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਵਲ ਵੇਖ ਵੀ ਨਾ ਸਕੀ। ਤਦ ਰਾਮ ਨੇ, ਜਦ ਜਨਕ ਨੰਦਨੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਰੋਦੇ ਵੇਖਿਆ, ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਤੋਖ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਦੁਖੀ ਭਰਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਮੇਰੇ ਲਈ ਇੰਗੁਦੀ ਦੇ ਆਟੇ ਦੀ ਪਿੰਡੀ ਲਿਆਓ, ਅਤੇ ਛਾਲ ਦੀ ਉੱਤਰੀ ਚਾਦਰ ਲਿਆਓ; ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਮਹਾਨ ਪਿਤਾ ਲਈ ਜਲ-ਤਿਲ ਦੀ ਰਸਮ ਕਰਨ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਸੀਤਾ ਅੱਗੇ-ਅੱਗੇ ਚੱਲੇ, ਤੂੰ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਚੱਲ, ਮੈਂ ਪਿੱਛੋਂ ਆਵਾਂਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਰਸਤਾ ਬਹੁਤ ਕਠਿਨ ਹੈ।" ਫਿਰ ਸੁਮਿਤਰਾ ਨੰਦਨ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਰਾਮ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਲਗੇ ਰਹਿੰਦੇ, ਸੰਜਮੀ, ਮਿੱਠੇ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੇ, ਸ਼ਾਂਤ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਸਨ। ਸੁਮੰਤ੍ਰ, ਰਾਜਕੁਮਾਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਮਨਾਈ ਦੇ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੁਭਾਗੀ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਨਦੀ ਵੱਲ ਲੈ ਗਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਲੋਕ, ਵੱਡੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ, ਸੁੰਦਰ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਪਹੁੰਚੇ, ਜਿਸ ਦੇ ਕੰਢੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਬਾਗਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ।