ਰਾਮਚੰਦਰ ਜੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨਾਲ ਸਲਾਹ-ਮਸ਼ਵਰਾ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਨਿਯਮ ਹੈ, ਚਾਰ ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਜਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਜਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਰਕੇ ਕਰਦੇ ਹੋ? ਕੀ ਤੁਹਾਡੀ ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ, ਯਜਨਾਂ ਦੀ ਰਸਮ, ਵਿਆਹ, ਅਤੇ ਗਿਆਨ—all—ਫਲਦਾਇਕ ਹਨ? ਰਾਘਵ, ਕੀ ਤੁਹਾਡੀ ਸਮਝ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਵੇਰਵਾ ਦਿੱਤਾ, ਲੰਮੀ ਉਮਰ, ਯਸ਼, ਅਤੇ ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਸਹਾਇਕ ਹੈ? ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਦੀ ਚਾਲ-ਚਲਣ, ਜੋ ਚੰਗੇ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਰਸਤੇ ਲਈ ਹੈ, ਅਪਣਾਉਂਦੇ ਹੋ? ਰਾਘਵ, ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਸੁਆਦਲੇ ਭੋਜਨ ਨੂੰ ਇਕੱਲੇ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦੇ, ਅਤੇ ਉਹ ਦੋਸਤਾਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝਾ ਕਰਦੇ ਹੋ ਜੋ ਇਸ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹਨ? ਬੁਧੀਮਾਨ ਰਾਜਾ, ਜੇਕਰ ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਨਿਆਂ ਨਾਲ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਸਹੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਉਹ ਸੁਗਮ ਰਸਤੇ ਨਾਲ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਵੈਦਿਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦੀ ਸੌਵੀਂ ਸਰਗਾ ਸਮਾਪਤ ਹੋਈ। ਰਾਮ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਭਰਤ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ: "ਮੈਨੂੰ ਰਾਜ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ, ਜਦ ਮੈਂ ਧਰਮ ਤੋਂ ਵੰਞਿਆ ਹੋਇਆ ਹਾਂ? ਸਾਡੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਦਾ ਦਾ ਨਿਯਮ ਹੈ, ਹੇ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਮਨੁੱਖ, ਕਿ ਜਦ ਵੱਡਾ ਪੁੱਤ ਮੌਜੂਦ ਹੋਵੇ, ਛੋਟਾ ਰਾਜ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਚਲੋ, ਰਾਘਵ, ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਆਯੋਧਿਆ ਚਲੋ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਰਾਜ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਹੋਵੋ। ਲੋਕ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਆਮ ਮਨੁੱਖ ਸਮਝਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਮੇਰੇ ਲਈ ਉਹ ਈਸ਼ਵਰ-ਤੁੱਲ ਹੈ, ਜੇਕਰ ਉਹ ਧਰਮ ਅਤੇ ਅਰਥ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਮੈਂ ਕੇਕਯਾ ਵਿੱਚ ਸੀ ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ ਜੰਗਲ ਚਲੇ ਗਏ, ਸਾਡੇ ਪਿਤਾ, ਜੋ ਧਰਮਵਾਨ ਅਤੇ ਮਾਨਯੋਗ ਸਨ, ਸਵਰਗ ਵਾਸੀ ਹੋ ਗਏ। ਜਦ ਤੁਸੀਂ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਜੰਗਲ ਚਲੇ ਗਏ, ਪਿਤਾ ਦੁਖ ਅਤੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਉਠੋ, ਹੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ੇਰ, ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਲਈ ਜਲ-ਤਰਪਣ ਕਰੋ; ਮੈਂ ਅਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਪਾਣੀ ਚੜ੍ਹਾ ਚੁੱਕੇ ਹਾਂ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਦਿੱਤਾ ਪਾਣੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਮਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ, ਰਾਘਵ, ਪਿਤਾ ਦੇ ਪ੍ਰਿਅ ਹੋ। ਉਹ ਸਿਰਫ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਵਿਛੋੜਾ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਵੇਖਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ ਸਨ; ਮਨ ਸਦਾ ਤੁਹਾਡੇ 'ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਸੀ; ਵਿਛੋੜੇ ਅਤੇ ਦੁਖ ਨਾਲ, ਤੁਹਾਡੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ, ਪਿਤਾ ਨੇ ਪ੍ਰਾਣ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੀ ੧੦੧ਵੀਂ ਸਰਗਾ ਸਮਾਪਤ ਹੋਈ। ਭਰਤ ਦੇ ਦੁਖੀ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਦੀ ਗੱਲ ਸੀ, ਰਾਘਵ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ। ਭਰਤ ਦਾ ਉਹ ਸ਼ਬਦ, ਜਿਵੇਂ ਦਾਨਵਾਂ ਦੇ ਵੈਰੀ ਵੱਲੋਂ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਗਿਰਾਏ ਗਏ ਵਜਰ ਵਾਂਗ, ਮਹਾਨ ਰਾਮ ਨੂੰ ਢਾਹ ਗਿਆ। ਰਾਮ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਫੜਕੇ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਕੱਟੀ ਹੋਈ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੀ ਟਾਹਣੀ ਵਾਂਗ, ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਡਿੱਗ ਗਿਆ। ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਡਿੱਗਿਆ, ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਸਵਾਮੀ, ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੇ ਸੋਏ ਮਹਾਨ ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ ਪਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਭਰਾ, ਜੋ ਸਭ ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਧਨੁਰਧਾਰੀ ਸਨ, ਸੀਤਾ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਦੁਖੀ ਹੋਕੇ, ਉਸ 'ਤੇ ਪਾਣੀ ਛਿੜਕਦੇ ਸਨ। ਜਦ ਰਾਮ ਨੂੰ ਹੋਸ਼ ਆਇਆ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਹੰਝੂ ਵਗ ਰਹੇ ਸਨ, ਕਕੁਤਸਥ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਪੁੱਤ, ਦੁਖ ਭਰੇ ਬਚਨ ਬੋਲਣ ਲੱਗਾ। ਪਿਤਾ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਦੇ ਸਵਰਗ ਵਾਸੀ ਹੋਣ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਧਰਮਵਾਨ ਰਾਮ ਨੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਬਚਨ ਆਖੇ: "ਹੁਣ ਜਦ ਪਿਤਾ ਆਪਣੀ ਮੰਜ਼ਿਲ 'ਤੇ ਚਲੇ ਗਏ, ਮੈਂ ਆਯੋਧਿਆ 'ਚ ਕੀ ਕਰਾਂ? ਕੌਣ ਆਯੋਧਿਆ ਨੂੰ ਰਾਜ ਕਰੇਗਾ, ਜੋ ਉਸ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਸੀ? ਮੈਂ, ਜਿਸ ਦਾ ਜਨਮ ਹੀ ਦੁਖਦਾਈ ਸੀ, ਉਸ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਲਈ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਮਰ ਗਿਆ, ਮੈਂ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਿਆ, ਮੇਰੇ ਲਈ ਹੁਣ ਕੀ ਕਰਤਵ ਹੈ? ਹੇ ਭਰਤ, ਤੁਸੀਂ ਧਨਵਾਨ ਹੋ, ਤੁਸੀਂ ਅਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੇ ਪਿਤਾ ਲਈ ਸਾਰੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਸਹੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਜੰਗਲ-ਵਾਸ ਸਮਾਪਤ ਹੋਣ 'ਤੇ ਵੀ, ਮੇਰਾ ਮਨ ਆਯੋਧਿਆ ਵਾਪਸ ਜਾਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਰਾਜਾ ਤੋਂ ਵੰਞੀ ਹੋਈ, ਲੀਡਰ-ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਵਿਖੰਡਿਤ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਹੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁ-ਜਿਤ, ਜੇਕਰ ਮੈਂ ਨਿਵਾਸ ਸਮਾਪਤ ਕਰ ਲਵਾਂ, ਪਿਤਾ ਦੇ ਸਵਰਗ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕੌਣ ਆਯੋਧਿਆ ਨੂੰ ਫਿਰ ਰਾਜ ਕਰੇਗਾ? ਕਦੇ, ਜਦ ਪਿਤਾ ਮੈਨੂੰ ਚੰਗੀ ਚਾਲ-ਚਲਣ 'ਤੇ ਵੇਖਦੇ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਸੁਖਦਾਈ ਬਚਨ ਆਖਦੇ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਹ ਮਿੱਠੇ ਬਚਨ ਕਿਵੇਂ ਸੁਣਾਂਗਾ? ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਚਨਾਂ ਨੂੰ ਭਰਤ ਨੂੰ ਆਖ ਕੇ, ਰਾਘਵ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਚੌਦਵੀ ਦੇ ਚੰਦ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਨੂੰ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ। "ਸੀਤਾ, ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ-ਸਸੁਰ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ; ਲਕਸ਼ਮਣ, ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਵੰਞੇ ਹੋ; ਭਰਤ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਜਾ ਸਵਰਗ ਚਲੇ ਗਏ।" ਕਕੁਤਸਥ ਦੇ ਇੰਝ ਬੋਲਣ 'ਤੇ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਾਜਕੁਮਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ। ਫਿਰ, ਸਾਰੇ ਭਰਾਵਾਂ ਨੇ, ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਆਖਿਆ, "ਆਓ ਪਿਤਾ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਸਵਾਮੀ, ਲਈ ਜਲ-ਤਰਪਣ ਕਰੀਏ।" ਜਦ ਸੀਤਾ ਨੇ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਪਿਤਾ-ਸਸੁਰ, ਰਾਜਾ, ਸਵਰਗ ਚਲੇ ਗਏ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਨਹੀਂ ਸਕੀ। ਫਿਰ, ਰਾਮ ਨੇ, ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ ਨੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੇ ਦੁਖੀ ਭਰਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ, ਆਪ ਵੀ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਆਖਿਆ: "ਇੰਗੁਦੀ ਦੇ ਆਟੇ ਦੀ ਪਿਠੀ ਲਿਆਵੋ, ਅਤੇ ਛਾਲ ਦੀ ਉਪਰਲੀ ਵਸਤ੍ਰ ਲਿਆਵੋ; ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਪਿਤਾ ਲਈ ਜਲ-ਤਰਪਣ ਕਰਨ ਜਾਵਾਂਗਾ।" "ਸੀਤਾ ਅੱਗੇ ਚੱਲੇ, ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਚੱਲੋ; ਮੈਂ ਪਿੱਛੇ ਆਵਾਂਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਰਸਤਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਕਠਿਨ ਹੈ।" ਫਿਰ, ਸੁਮਿਤਰਾ ਦਾ ਪੁੱਤ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ, ਸੰਯਮੀ, ਮ੍ਰਿਦੁ, ਸ਼ਾਂਤ ਅਤੇ ਰਾਮ-ਭਕਤ ਸੀ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ ਸੀ— ਸੁਮੰਤਰਾ, ਰਾਜਕੁਮਾਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਸੁਭ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਨਦੀ ਤੱਕ ਲੈ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਰਾਮਚੰਦਰ ਜੀ, ਭਰਾਵਾਂ, ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਸਹਿਯੋਗੀਆਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾ-ਭਰੀਆਂ ਘੜੀਆਂ, ਪਿਤਾ ਦੀ ਵਿਛੋੜੇ ਅਤੇ ਜਲ-ਤਰਪਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ, ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਮਹਾਨ ਵੈਦਿਕ ਕਥਾ ਵਿੱਚ ਦਰਸ਼ਾਈ ਗਈ।