ਭਾਰਤ ਨੇ ਰਾਮ ਜੀ ਅੱਗੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਨਮ੍ਰਤਾ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ, "ਹੇ ਮਹਾਨ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ, ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਫੌਜੀ ਯਾਤਰਾਵਾਂ, ਦੰਡ ਦੇਣ, ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਜਨਮ, ਮਿੱਤਰਤਾ ਅਤੇ ਵੈਰ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋ? ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨਾਲ, ਚਾਰ ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਜਾਂ ਸਭ ਮਿਲ ਕੇ ਜਾਂ ਅਲੱਗ ਅਲੱਗ, ਜਿਵੇਂ ਲੋੜ ਹੋਵੇ, ਸਲਾਹ-ਮਸ਼ਵਰਾ ਕਰਦੇ ਹੋ? ਕੀ ਤੁਹਾਡੀ ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ, ਯਜੰਜ, ਵਿਆਹ ਅਤੇ ਗਿਆਨ—all ਕੁਝ ਫਲਦਾਇਕ ਸਾਬਤ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ? ਕੀ ਤੁਹਾਡੀ ਸਮਝ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ, ਲੰਮੀ ਉਮਰ, ਯਸ਼, ਧਰਮ, ਕਾਮ ਅਤੇ ਅਰਥ ਲਈ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹੈ? ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਉਹੀ ਚਾਲ ਚਲਦੇ ਹੋ ਜੋ ਤੁਾਡੇ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਨੇ ਅਪਣਾਈ ਸੀ, ਜੋ ਚੰਗੇ ਅਤੇ ਧਰਮਿਕ ਰਸਤੇ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ? ਕੀ ਤੁਸੀਂ, ਹੇ ਰਾਘਵ, ਸੁਆਦਿਸ਼ਟ ਭੋਜਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦੇ, ਸਗੋਂ ਆਪਣੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਵੰਡਦੇ ਹੋ ਜਿਹੜੇ ਉਸ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ?" ਫਿਰ ਭਾਰਤ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਜੋ ਰਾਜਾ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਜਾ ਨੂੰ ਨਿਆਂ ਨਾਲ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਧਰਮ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਪੂਰੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਜਾਇਜ਼ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਉੱਤੇ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਸੌਵੇਂ ਸਰਗ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋਇਆ। ਰਾਮ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਭਾਰਤ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਮੈਨੂੰ ਰਾਜ ਵਿਚੋਂ ਕੀ ਲਾਭ, ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਧਰਮ ਤੋਂ ਵੰਞਿਆ ਹੋਇਆ ਹਾਂ? ਸਾਡੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਸਦਾ ਦਾ ਨਿਯਮ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਵੱਡਾ ਪੁੱਤਰ ਮੌਜੂਦ ਹੋਵੇ, ਛੋਟਾ ਰਾਜਾ ਨਹੀਂ ਬਣ ਸਕਦਾ। ਚਲੋ, ਹੇ ਰਾਘਵ, ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਆਯੋਧਿਆ ਚੱਲੋ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਰਾਜਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰਵਾਓ। ਲੋਕ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਮਾਨਵ ਸਮਝਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਮੇਰੇ ਲਈ ਉਹ ਈਸ਼ਵਰ ਵਰਗਾ ਹੈ, ਜੇ ਉਸ ਦੀ ਚਾਲ ਧਰਮ ਅਤੇ ਅਰਥ ਨਾਲ ਚਲਦੀ ਹੋਵੇ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਕੇਕਯ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਸੀ ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ ਜੰਗਲ ਚਲੇ ਗਏ, ਸਾਡੇ ਪਿਤਾ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਅਤੇ ਪੁੱਨ ਵਾਲੇ ਸਨ, ਉਹ ਸਵਰਗ ਸਿਧਾਰ ਗਏ। ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਤੁਸੀਂ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਚਲੇ ਗਏ, ਪਿਤਾ ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋ ਕੇ, ਸਵਰਗ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ।" "ਹੁਣ, ਹੇ ਪੁਰਸ਼ ਸਿੰਘ, ਉੱਠੋ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਲਈ ਜਲਾਂਜਲੀ ਦਿਓ; ਮੈਂ ਅਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਜਲ ਦਿਤਾ ਹੈ। ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਦਿੱਤਾ ਜਲ ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਅਮਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ, ਰਾਘਵ, ਸਾਡੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰੇ ਸੀ। ਉਹ ਸਿਰਫ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਹੀ ਦੁਖੀ ਰਹਿੰਦੇ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਵੇਖਣ ਲਈ ਤਰਸਦੇ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਾਰੀ ਚਿੱਤ ਤੁਹਾਡੇ ਉੱਤੇ ਕੇਂਦਰਤ ਰਹਿੰਦੀ। ਤੁਸੀਂ ਨਾ ਮਿਲੇ, ਤੁਹਾਡੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦਿਹਾਂਤ ਕਰ ਲਿਆ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਸੌਂ-ਪਹਿਲੇ ਸਰਗ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋਇਆ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਇਹ ਦੁਖੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਚੋਟ ਲੱਗ ਗਈ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਏ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ, ਜਿਵੇਂ ਦਾਨਵਾਂ ਦੇ ਵੈਰੀ ਇੰਦਰ ਵਲੋਂ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟਿਆ ਗਿਆ ਵਜਰ, ਰਾਮ ਉੱਤੇ ਪਏ। ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬਾਂਹ ਫੜ ਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਰੁੱਖ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ, ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਏ। ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਏ ਰਹੇ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਮਹਾਨ ਹਾਥੀ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਥੱਕ ਕੇ ਸੁੱਤਿਆ ਹੋਵੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਰਾ, ਜੋ ਸਭ ਮਹਾਨ ਧਨੁਰਧਰ ਸਨ, ਸੀਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਪਾਣੀ ਛਿੜਕਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਨੂੰ ਹੋਸ਼ ਆਇਆ, ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਚੋਂ ਹੰਝੂ ਵਗਣ ਲੱਗ ਪਏ, ਤੇ ਉਹ ਕਈ ਦੁਖ ਭਰੇ ਬਚਨ ਉਚਾਰਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਨੇ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਹੁਣ ਨਹੀਂ ਰਹੇ, ਉਹ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗੇ, "ਹੁਣ ਜਦੋਂ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਆਪਣਾ ਨਿਯਤ ਮਾਰਗ ਪਾ ਲਏ ਹਨ, ਮੈਂ ਆਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਕੀ ਕਰਾਂ? ਕੌਣ ਆਯੋਧਿਆ ਨੂੰ ਚਲਾਏਗਾ, ਜੋ ਸਾਡੇ ਮਹਾਨ ਪਿਤਾ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਸੀ? ਮੇਰੇ ਵਰਗੇ ਦੁਸ਼ਕਰ ਜਨਮ ਵਾਲੇ ਪੁੱਤਰ ਵਲੋਂ, ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਲਈ ਅੰਤਿਮ ਕਰਮ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤੇ, ਹੁਣ ਕੀ ਕਰਤੱਬ ਰਹਿ ਗਿਆ? ਹੇ ਭਾਰਤ, ਤੂੰ ਧਨਿਆ ਹੈਂ ਕਿ ਤੂੰ ਅਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੇ ਪੂਰੇ ਰੀਤਿ-ਰਿਵਾਜ ਨਾਲ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦੀ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਜਦੋਂ ਮੇਰਾ ਵਨਵਾਸ ਪੂਰਾ ਹੋ ਵੀ ਜਾਵੇ, ਮੇਰਾ ਮਨ ਆਯੋਧਿਆ ਵਲ ਵਾਪਸ ਜਾਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਹੁਣ ਆਪਣੇ ਰਾਜਾ ਤੋਂ ਵਿਹੂਣੀ ਤੇ ਉਦਾਸ ਹੈ। ਹੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੇ ਜੈਤੂ, ਜੇ ਮੈਂ ਵਨਵਾਸ ਪੂਰਾ ਕਰ ਲਵਾਂ, ਤਾਂ ਵੀ ਹੁਣ ਕੌਣ ਆਯੋਧਿਆ ਨੂੰ ਰਾਜ ਕਰੇਗਾ, ਜਦੋਂ ਪਿਤਾ ਜੀ ਸਵਰਗ ਚਲੇ ਗਏ ਹਨ?" "ਕਦੇ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਮੈਨੂੰ ਚੰਗਾ ਵੇਖਦੇ ਹੋਏ, ਮੈਨੂੰ ਮਿੱਠੇ ਬਚਨ ਆਖਦੇ, ਮੈਨੂੰ ਸਹਾਰਾ ਦੇਂਦੇ—ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਹ ਪ੍ਰਸੰਨ ਬਚਨ ਕਿਵੇਂ ਸੁਣਾਂਗਾ?" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਰਾਘਵ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਕੋਲ ਗਿਆ, ਜਿਸਦਾ ਚਿਹਰਾ ਪੂਰਨ ਚੰਨ ਵਰਗਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਹ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਨ ਲੱਗੇ, "ਸੀਤੇ, ਤੇਰੇ ਸਸੁਰ ਜੀ ਹੁਣ ਨਹੀਂ ਰਹੇ; ਲਕਸ਼ਮਣ, ਤੂੰ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਵਿਹੂਣ ਹੋ ਗਿਆ। ਭਾਰਤ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਜਾ ਸਵਰਗ ਚਲੇ ਗਏ ਹਨ।" ਕਕੁਤਸਥ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ। ਫਿਰ ਸਾਰੇ ਭਰਾਵਾਂ ਨੇ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਬੜੀ ਤਸੱਲੀ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਆਖਿਆ, "ਆਓ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਾਜਾ ਲਈ ਜਲਾਂਜਲੀ ਦਈਏ।" ਜਦੋਂ ਸੀਤਾ ਨੇ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਸੁਰ, ਰਾਜਾ, ਹੁਣ ਸਵਰਗ ਚਲੇ ਗਏ ਹਨ, ਉਹਦੀ ਅੱਖੀਂ ਹੰਝੂ ਆ ਗਏ ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਵੱਲ ਵੇਖ ਵੀ ਨਾ ਸਕੀ। ਫਿਰ ਰਾਮ ਨੇ, ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ ਨੂੰ ਰੋਣ ਵਾਲੀ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਤਸੱਲੀ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ, ਜੋ ਆਪ ਵੀ ਦੁਖੀ ਸੀ, ਆਖਿਆ, "ਇੱਕ ਇੰਗੁਦੀ ਦੇ ਆਟੇ ਦੀ ਪਿੰਡੀ ਲਿਆ ਕੇ ਦੇ, ਤੇ ਛਾਲ ਦੀ ਉੱਤਰੀ ਚੋਲਾ ਵੀ ਲਿਆ ਆ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਮਹਾਨ ਪਿਤਾ ਲਈ ਜਲਾਂਜਲੀ ਦੇਣ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਸੀਤਾ ਅੱਗੇ-ਅੱਗੇ ਚੱਲੇ, ਤੂੰ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਚੱਲ, ਮੈਂ ਪਿੱਛੋਂ ਆਵਾਂਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਰਸਤਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਕਠਿਨ ਹੈ।" ਫਿਰ ਸੁਮਿਤਰਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ, ਆਤਮ-ਸਯੰਮੀ, ਨਰਮ, ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਰਾਮ-ਭਗਤ ਸੀ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਚੱਲ ਪਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਪ੍ਰਸੰਗ ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਮਹਾਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ।